Μέσα στην αντιφατική, αλλά άκρως διαμορφωτική για την Κύπρο δεκαετία του ’60, ανάμεσα στα πολλά συγκρουσιακά της περιόδου, προέκυψε και μια εξωτική πολιτιστική πρόταση, που είχε μάλιστα τεθεί ευθέως και χωρίς περιστροφές ενώπιον του Προέδρου Μακαρίου. Μια πρόταση που σήμερα θα σκόνταφτε εξ αρχής στο γραφειοκρατικό έθος των Υπουργείων και των Υφυπουργείων και οπωσδήποτε στον αειθαλή κομματικό παραγοντισμό.
Πρόκειται για το φιλόδοξο σχέδιο μιας δραστήριας Αμερικανίδας, της Καρές Κρόσμπι (Caresse Crosby), που κατάφερε να πείσει τον Μακάριο να παραχωρήσει γη στο ελεύθερο τότε Πέλλαπαϊς για τη δημιουργία ενός πολιτισμικού-οικολογικού Κέντρου ειρήνης, το Παγκόσμιο Κέντρο του Ανθρώπου (World man Center Inc), όπως συνάγεται και από μια επιστολή που πράγματι έστειλε ο Κύπριος Πρόεδρος στον Ου Θαντ, τον τότε Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, στις 6 Αυγούστου 1970.
Δια ταύτης ο Μακάριος γνωστοποιεί την ειλημμένη απόφασή του να παραχωρήσει 200 σκάλες γης για την υλοποίηση αυτής της φαεινής ιδέας στο Πέλλαπαϊς: «Θα εκτιμούσα, Εξοχότατε, την επιβεβαίωσή σας ότι η παρούσα πρόταση είναι ενδιαφέρουσα για τα Ηνωμένα Έθνη» γράφει ο Μακάριος στην επιστολή του, και δηλώνει πως το υπό σχεδιασμό Κέντρο θα βρίσκεται στη διάθεση του Διεθνούς Οργανισμού χωρίς οποιεσδήποτε προαπαιτήσεις. Αντιθέτως, ανακοινώνει την πρόθεσή του να το προικίσει κιόλας: «Έχω δωρίσει 200.000 δολάρια, τα οποία έχουν συμπληρωθεί από άλλη ισόποση δωρεά…», κι αυτό χωρίς να κατονομάζει το πρόσωπο που θα διπλασίαζε τη δωρεά του, με ενωτικά πάντα κίνητρα, unitarian, όπως επεξηγεί παρακάτω ο ίδιος: «Η παραδοσιακή προσέγγιση στις ανθρώπινες σχέσεις βρίσκεται πλέον σε κραυγαλέα αναντιστοιχία με έναν κόσμο που έχει μεταμορφωθεί από την πρόοδο της επιστήμης. Η τεχνολογία έχει ενοποιήσει τον πλανήτη μας, όμως η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει και ενεργήσει σύμφωνα με την πραγματικότητα της εγγενούς πλέον ενότητάς της. Η κρίση αυτή είναι, επομένως, ουσιαστικά μια κρίση συνείδησης και αφορά την ηθική και αξιακή ανταπόκριση του ανθρώπου. Οι κυβερνήσεις και οι λαοί παντού έχουν την ευθύνη αλλά και το προνόμιο να συμβάλουν στην πραγμάτωση μιας τέτοιας ενότητας».
Βέβαια η Καρές Κρόσμπι δεν κατέβηκε μόνη στην Κύπρο. Είχε πίσω της προσωπικότητες διεθνούς εμβέλειας, όπως ήταν ο θρυλικός Μπάκμινστερ Φούλερ (Buckminster Fuller) που όντως συνάντησε τον Μακάριο και ο οποίος θα στέγαζε το Κέντρο μ’ ένα γεωδετικό θόλο. Επιπλέον διέθετε σοβαρές προσβάσεις στον καλλιτεχνικό κόσμο της εποχής, όπως μαρτυρεί κι ένα μήνυμά της στον Πικάσο: «…σας γράφω για να ζητήσω τη βοήθεια της ιδιοφυΐας σας στον αγώνα για τη σωτηρία του κόσμου από το ολοκαύτωμα. Θα μπορούσατε να δωρίσετε ένα πίνακα για τη δημοπρασία ή να δημιουργήσετε μια νέα αφίσα με θέμα: One World or None».
Εξάλλου, δεν είμασταν και η πρώτη επιλογή της. Στην Κύπρο ήρθε όταν απέτυχε η πρώτη προσπάθειά της να υλοποιήσει το πρότζεκτ στους Δελφούς. Προς τούτο είχε εκδώσει το 1947 στο Παρίσι και το περίφημο PORTFOLIO VI, αφιερωμένο εξολοκλήρου στην Ελλάδα. Εκεί μέσα βλέπουμε έργα των Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Εγγονόπουλου, Μόραλη κι άλλων επιφανών. Εξάλλου, σε ό,τι αφορά τη στροφή προς την Κύπρο, ρόλο πρέπει να έπαιξαν και κάποιοι διπλωμάτες, όπως ήταν ο… «dear Zenon» Ρωσσίδης και ο Αμερικανός «Toby» Belcher, άλλως Τέιλορ Γκάρισον Μπέλτσερ (Taylor Garrison Belcher), πρέσβης στη Λευκωσία των 60’s.
Εντούτοις, το ειρηνιστικό όραμα της Κρόσμπι δεν υλοποιήθηκε, ούτε και στο Πέλλαπαϊς, παρά την εντυπωσιακή γενναιοδωρία που επέδειξε ο Μακαριώτατος. Κάποιες εξηγήσεις για τη ματαίωση περιέχονται σε μια βιογραφία της που έγραψε το 2015 η Αν Κονόβερ, με τίτλο «Caresse Crosby. From Black Sun to Roccasinibalda». Καλύτερα, εδώ που τα λέμε. Μπορεί το «World man Center» να ήταν σήμερα ένα ακόμα περίκλειστο κατοχικό στρατόπεδο.
Το μόνο που απέμεινε για να θυμίζει, ακροθιγώς έστω, αυτή την ξεχασμένη υπόθεση είναι οι γεωδετικοί θόλοι, τα «geodesic domes» του Bucky Fuller, οι ελαφριές αλλά εξαιρετικά ανθεκτικές κατασκευές που ακόμα σκεπάζουν τα κατασκοπευτικά ραντάρ των Άγγλων στην κορφή του Τροόδους.
Ελεύθερα, 1.3.2026
