Η Ιταλίδα σκηνική δημιουργός του σύγχρονου τσίρκου και βιρτουόζος του χούλα-χουπ επισημαίνει ότι η παθητικότητα δεν αναιρεί την ευθύνη.
Με εργαλεία το τσίρκο, τον λόγο, το χιούμορ, την τραγική κωμωδία και μια ωμή σωματικότητα, αλλά και με την παρουσία της κόρης της ως ζωντανό κομμάτι της σκηνικής πραγματικότητας, η πολυβραβευμένη Μαριάννα Ντε Σάνκτις έρχεται για πρώτη φορά στην Κύπρο για να παρουσιάσει την πολύ χαρακτηριστική της παράσταση «Mother. Woman. Artist», στο πλαίσιο του 3ου Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου Κύπρου (CITF). Η πρωτοπόρος του σύγχρονου τσίρκου, που μένει μόνιμα στη Γαλλία, στέκεται επί σκηνής ταυτόχρονα ως μητέρα, ως γυναίκα αι ως δημιουργός, σε μια πρόταση που καταργεί τον διαχωρισμό μεταξύ ζωής και τέχνης. Η σκηνή λειτουργεί ως οικουμενική υπαρξιακή δήλωση κι ως διαδικασία εγρήγορσης με την ίδια να καθιστά σαφές ότι μητρότητα και εργασία δεν είναι πεδία προς «συμφιλίωση», αλλά μια ενιαία πραγματικότητα. Ίσως και μια υπενθύμιση ότι η τέχνη δεν παράγεται σε αποστειρωμένα περιβάλλοντα.
–Πότε συνειδητοποίησες ότι η ευθραυστότητα μπορεί να αποτελέσει πηγή δύναμης κι όχι απλώς μια κατάσταση έκθεσης; Η ευθραυστότητα μού αποκαλύφθηκε τη στιγμή που την αποδέχτηκα. Μέχρι τότε πίεζα διαρκώς τον εαυτό μου να δείχνω δυνατή, ανθεκτική, να κρύβω λάθη, ατέλειες, πληγές. Στη χώρα όπου γεννήθηκα, οι άνθρωποι ντρέπονται ακόμη και να πουν ότι είναι άρρωστοι. Η ντροπή είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της ευθραυστότητας. Για μένα αυτό έγινε σαφές όταν αποφάσισα να μιλήσω, να βρω τη φωνή μου και, κυρίως, όταν άρχισα να δουλεύω με το τσίρκο. Εκεί συνειδητοποίησα ότι η σωματική και καλλιτεχνική μου έκφραση δεν ήταν μια τεχνική, ήταν απλώς ό,τι συνέβαινε μέσα μου. Ποτέ δεν κινούμουν για τη χαρά της φυσικής άσκησης. Δεν μου αρέσει να γυμνάζομαι, να τρέχω ή όλα αυτά που κάνουμε στο γυμναστήριο. Κινούμουν για να βγάλω προς τα έξω ό,τι με κατέκλυζε συναισθηματικά. Κάποια στιγμή έγινε ξεκάθαρο ότι η συναισθηματική ή κάθε άλλη ευθραυστότητα μπορούσε να γίνει πηγή δύναμης. Επιπλέον, τη στιγμή που εκτίθεσαι, ο κίνδυνος παύει να σε καθιστά εύθραυστο. Οι άνθρωποι μπορεί να σε κοιτάξουν με οίκτο ή σεβασμό, αλλά σε προσέχουν. Αυτό σου προσδίδει αξία.
–Νιώθεις ότι η σύγχρονη τέχνη πιέζεται υπερβολικά να εξηγήσει, να θεραπεύσει ή να επιλύσει προβλήματα; Δεν είμαι σίγουρη αν βρίσκεται υπό πίεση η ίδια η σύγχρονη τέχνη, πάντως ο καλλιτέχνης σίγουρα βρίσκεται. Η τέχνη, σε όποια μορφή κι αν εμφανίζεται, πάντα επιδιώκει να επικοινωνήσει κάτι. Είτε δημιουργείς έργα με σκληρά θέματα είτε με πιο ήπια, υπάρχει πάντα από πίσω ένα πολιτικό μήνυμα. Η σύγχρονη τέχνη εκθέτει αυτό που υπάρχει στην κοινωνία, φωτίζει προβλήματα και υποδεικνύει τι θα μπορούσε να γίνει. Ακόμη και σε μια παιδική παράσταση μπορεί να συμβαίνει αυτό. Μπορεί να διασκεδάζει, να είναι χαρωπή, να κάνει τον κόσμο να χορεύει και ταυτόχρονα να μεταφέρει κι ένα πολιτικό μήνυμα. Από τα καλύτερα παραδείγματα είναι αυτό που έκανε ο Bad Bunny στο Super Bowl.
–Υπό ποια έννοια; Ήταν ένα απίστευτο σόου, από τα καλύτερα που έχω δει και ήταν πολιτικό όσο και εξαιρετικά ψυχαγωγικό. Ο καλλιτέχνης βρίσκεται υπό πίεση απλώς και μόνο επειδή παίρνει θέση. Το να ανεβαίνεις στη σκηνή και να εκφράζεις την οπτική σου σε τοποθετεί σε μια ευάλωτη κατάσταση. Ο καθένας μπορεί να εκφέρει άποψη, θετική ή αρνητική κι αυτό σε αναγκάζει να επαναξιολογείς και να επανεφευρίσκεις συνεχώς τον εαυτό σου, κάτι που σε τελική ανάλυση αποτελεί και την ομορφιά του να είσαι καλλιτέχνης. Πιστεύω ότι ο καθένας μπορεί να είναι καλλιτέχνης αν έχει κάτι να πει και θέλει να το εκφράσει. Ο καλλιτέχνης δεν είναι εγγενώς ξεχωριστός. Είναι κάποιος που έχει συνειδητοποιήσει κάτι. Η σύγχρονη τέχνη μπορεί να χάσει την αυθεντικότητά της όταν ο καλλιτέχνης πρέπει να πλοηγηθεί ανάμεσα σε θεσμούς, επιχορηγήσεις, προγράμματα φιλοξενίας ή να γράψει αυτό που αναμένουν απ’ αυτόν κι όχι αυτό που πραγματικά πιστεύει. Ο κίνδυνος είναι να χάσει τις δικές του ιδέες, να μετατραπεί σε συνονθύλευμα των προσδοκιών των άλλων.
–Τι είναι πιο τρομακτικό για έναν καλλιτέχνη σήμερα: να κρύβεται πίσω από τη φόρμα ή να στέκεται στη σκηνή χωρίς αυτή; Για μένα, τρομακτικά είναι και τα δύο. Η έκθεση είναι ρίσκο, αλλά και το να προσκολλάσαι πίσω από κώδικες για να ανταποκριθείς στις κοινωνικές προσδοκίες είναι εξίσου δύσκολο. Είναι εξαιρετικά απαιτητικό να βρίσκομαι εκτεθειμένη στη σκηνή και ταυτόχρονα να σέβομαι τους υπάρχοντες κώδικες. Συχνά μου λένε: «Δεν μπορείς να πεις αυτό», «Δεν μπορείς να κάνεις εκείνο», «Αυτό δεν είναι πολιτικά ορθό», «Αυτό είναι πολύ άμεσο, πολύ επιθετικό, ασαφές ή βαρετό». Ό,τι κι αν κάνει ένας καλλιτέχνης, θα δεχτεί κριτική. Οπότε ποιο το νόημα να φοβάσαι τη φόρμα ή την έκθεση; Και τα δύο είναι ριψοκίνδυνα. Αυτό που με φοβίζει περισσότερο είναι να παίρνω θέση και να είμαι υπεύθυνη για τον αντίκτυπο όσων επικοινωνώ. Είναι από τα πιο σπουδαία, αλλά κι από τα πιο τρομακτικά στοιχεία της τέχνης.
-Τι είναι αυτό που μετατρέπει τη βιωμένη εμπειρία από εξομολόγηση σε πολιτικό λόγο; Η πολιτική έχει να κάνει με τις αιτίες, συχνά με τις διακρίσεις ή τη βία. Οι περισσότερες ειδήσεις επικεντρώνονται σε αρνητικά γεγονότα. Οι θετικές πολιτικές ιστορίες είναι σπάνιες. Η εμπειρία μου είναι ζωή και η ζωή μου δεν είναι μοναδική. Όσα έχω ζήσει είναι κοινά κι αυτό είναι που μου έδωσε τη δύναμη να μιλάω. Όταν εκφέρεις φωνή και λες «δεν είμαι ξεχωριστή, αυτό συμβαίνει σε πολλούς», τότε επιτρέπεις στο κοινό να την ακούσει, να αναγνωρίσει τον εαυτό του, είναι μαρτυρία. Η μαρτυρία είναι πολιτική. Είναι σαν να δηλώνεις ενώπιον ενός δικαστή ότι έχεις βιώσει βία ή διακρίσεις. Στη σκηνή, μετατρέπεται σε συλλογικό μοίρασμα. Το κοινό, ακόμη και σιωπηλά, μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του και να ταυτιστεί. Η αλλαγή είναι συλλογική, ξεκινά όμως ατομικά. Μεταπλάθω κάτι μέσα μου, το επικοινωνώ, γίνεται συλλογικό και εξαπλώνεται. Οι αλλαγές δεν γίνονται ποτέ από ένα μόνο άτομο. Ακόμα και πανίσχυροι ηγέτες έχουν ομάδες, αντιπροσωπείες, εκπροσώπους. Χωρίς συλλογική υποστήριξη, καμία πολιτική αλλαγή δεν είναι δυνατή.
–Η κόρη σου εμφανίζεται μαζί σου στη σκηνή. Υπάρχει κάποιο όριο, ηθικό ή καλλιτεχνικό, που δεν ξεπερνιέται όταν ζωή και σκηνή αλληλεπικαλύπτονται τόσο άμεσα; Αυτή είναι μια ερώτηση που δεν μου έχουν ξανακάνει, αν και υπονοείται κάθε φορά που φέρνω την κόρη μου στη σκηνή. Τα παιδιά δεν πρέπει να γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, χρήσης ή κακομεταχείρισης. Δεν ζήτησα ποτέ από την κόρη μου ν’ ανέβει στη σκηνή. Της ζήτησα να ηχογραφήσει ένα ηχητικό μήνυμα για να το χρησιμοποιήσω στην παράσταση, γιατί αφορά τη ζωή μου και τα παιδιά μου αποτελούν φυσικό μέρος της. Δεν την υποχρεώνω ποτέ να παρευρίσκεται σε πρόβες ή παραστάσεις. Η ζωή της είναι προτεραιότητά της, όχι επειδή είναι παιδί, αλλά επειδή είναι άτομο με δικές του επιθυμίες και προσδοκίες. Είναι ελεύθερη, με δική της άποψη. Έχει κάθε δικαίωμα να πει όχι. Η παρουσία της ήταν πάντοτε εθελοντική. Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορεί να συμμετέχει: να εμφανιστεί επί σκηνής, να συνδεθεί μέσω Skype, να στείλει ένα βίντεο ή απλώς να παρέχει ένα ηχητικό που αναπαράγω. Η ζωή και η σκηνή αναπόφευκτα αλληλεπικαλύπτονται, γιατί μπορώ να δημιουργώ μόνο μέσα από τη δική μου εμπειρία. Όλες μου τα δημιουργήματα -ζωγραφική, μουσική, κείμενο, ποίηση ή τσίρκο- προέρχονται απ’ όσα γνωρίζω και αισθάνομαι.
–Μήπως η ιδέα της «συμφιλίωσης μεταξύ μητρότητας και καριέρας» είναι θεμελιωδώς παραπλανητική; Λατρεύω τις προβοκατόρικες ερωτήσεις. Για μένα, μια μητέρα μπορεί και πρέπει να εργάζεται. Εγώ είμαι και τα δύο ταυτόχρονα. Είναι παράλογο να κατηγοριοποιούμε τη ζωή σε κουτάκια: «σήμερα είμαι αυτό, αύριο εκείνο». Είμαστε πολυδιάστατοι, με καλές και κακές πτυχές. Η ιδέα της «συμφιλίωσης» υπάρχει επειδή η κοινωνία χωρίζει τα πράγματα. Μέσα μου δεν τα διαχωρίζω. Στόχος μου είναι να δείξω ότι είμαι πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Γιατί να κάνω μια παράσταση για να συμφιλιώσω κάτι που είναι φυσικό; Αποκτήσαμε δικαιώματα, δεν μείναμε απλώς στο σπίτι με τα παιδιά, αλλά βγήκαμε και στην εργασία. Όμως, συνεχίζουμε να διαχειριζόμαστε σχεδόν τα πάντα στο σπίτι, συχνά περισσότερο από τους συντρόφους μας. Τα ίσα δικαιώματα είναι άνευ νοήματος αν δεν μοιράζονται οι υποχρεώσεις. Οι πατεράδες συχνά εργάζονται αλλά δεν κάνουν τίποτα στο σπίτι. Αυτή είναι η διπλή παγίδα. Θα αντιστρέψω λοιπόν την ερώτηση: τίθεται άραγε ποτέ ζήτημα «συμφιλίωσης μεταξύ πατρότητας και καριέρας»; Για μένα, αυτά αποτελούν ένα και το αυτό.
–Ποιος ενοχλείται τελικά από τα παιδιά στο θέατρο: η ίδια η παράσταση ή οι κανόνες που έχουμε εσωτερικεύσει; Τα παιδιά είναι φασαριόζικα, απρόβλεπτα, ανεξέλεγκτα. Όλοι φοβούνται ένα μικρό ανθρωπάκι που δεν ακολουθεί τις νόρμες. Η κοινωνία μάς βάζει σε κουτιά και απαιτεί να είμαστε προβλέψιμοι και ελεγχόμενοι. Αυτό που με τρομάζει περισσότερο είναι ότι τα παιδιά είναι πειθαρχημένα για να χωρέσουν σε κώδικες, για να φέρονται σαν ενήλικες κι όχι για να είναι ο εαυτός τους. Ακόμη κι εγώ συλλαμβάνω τον εαυτό μου καμιά φορά να επαναλαμβάνει σχόλια που έχω εσωτερικεύσει από ταινίες, διαφημίσεις και επαναλαμβανόμενα κοινωνικά μηνύματα. Τα παιδιά είναι απρόβλεπτα και δεν μπορούν να συμμορφωθούν πλήρως με τους κανόνες ενός θεάτρου. Με ανησυχεί ότι τα θέατρα δεν έχουν προσαρμοστεί ώστε να επιτρέπουν στα παιδιά ελευθερία χωρίς να διαταράσσεται η παράσταση. Η κοινωνία επιβάλλει διαρκή έλεγχο. Δεν υπάρχει χώρος για ανάπτυξη ή κατανόηση. Αυτός είναι κι ένας από τους λόγους που έγινα καλλιτέχνης: αγαπώ την απρόβλεπτη φύση των πραγμάτων.
–Το έργο σου ισορροπεί ανάμεσα στο ντοκουμέντο και την ποίηση. Δεν ανησυχείς μήπως αντί για καλλιτέχνη σε εκλάβουν για «περιπτωσιολογική μελέτη»; Μ’ αρέσει αυτή η ιδέα. Είμαι και αισθάνομαι καλλιτέχνις. Οι άνθρωποι μπορεί να με ερμηνεύουν διαφορετικά κι αυτό είναι απολύτως αποδεκτό, γιατί η ερμηνεία είναι υποκειμενική. Τα πάντα μπορούν να μελετηθούν. Η ίδια η ζωή είναι μια μελέτη. Οι άνθρωποι προσπαθούν πάντα να βγάλουν νόημα απ’ αυτό που βλέπουν, να το κατηγοριοποιήσουν, να το κατανοήσουν. Για μένα, η «περιπτωσιολογική μελέτη» είναι ένας φυσικός αμυντικός μηχανισμός του νου: ένας τρόπος να νοητικοποιήσει κάτι που είναι ακατανόητο. Το πώς νιώθω εγώ, όμως, είναι ξεκάθαρο: νιώθω καλλιτέχνις. Δεν χρειάζεται να το δικαιολογήσω. Οι άνθρωποι μπορούν να με δουν όπως θέλουν. Αν με φανταστούν θύμα ή τρελή, δεν πειράζει. Ο σκοπός μου επιτυγχάνεται αν σκεφτούν, φανταστούν ή αισθανθούν οτιδήποτε. Η κατανόηση μπορεί να αποδειχτεί παγίδα. Αν κατανοούσαμε πλήρως τον θάνατο, θα τρελαινόμασταν. Η άγνοια μάς επιτρέπει απλώς να ζούμε. Για μένα, η τέχνη και η δημιουργία πρέπει να ιδωθούν σαν μια ολοκληρωμένη ζωή: δεν ξέρεις πού βαδίζεις, αλλά ζεις.
-Το κοινό σήμερα είναι πρόθυμο να αποδεχτεί τη «μοιρασμένη ευθύνη» ή προτιμά την ασφάλεια του παθητικού θεατή; Δεν είμαι σίγουρη αν είναι πρόθυμο να αποδεχτεί τη μοιρασμένηευθύνη. Εν πάση περιπτώσει, είμαστε ήδη μέρος της. Η μητρότητα το καταδεικνύει: το να έχεις παιδιά είναι μια μοιρασμένηευθύνη. Τα παιδιά μεγαλώνουν, αλληλεπιδρούν με τον κόσμο- και με μένα. Είναι ουτοπικό να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε συλλογικά υπεύθυνοι στη ζωή. Αν ένας θεατής επιλέξει την παθητικότητα, είναι επιλογή του. Αλλά η παθητικότητα δεν αναιρεί την ευθύνη.
–Ποιο είναι το μεγαλύτερο ψέμα που εξακολουθούμε να λέμε για το τι σημαίνει να είναι κανείς καλλιτέχνης; Δύο τινά. Πρώτον, το να σου λένε ότι είσαι καλλιτέχνης μπορεί να σε κάνει να πιστέψεις ότι έχεις πρόσβαση σε ξεχωριστά μέρη, ανθρώπους και ευκαιρίες. Αυτή είναι η παγίδα. Το μεγαλύτερο ψέμα που λέμε στον εαυτό μας είναι ότι είμαστε ξεχωριστοί. Το να νιώθεις ξεχωριστός οδηγεί στο να νιώθεις προνομιούχος, διαφορετικός, ελεύθερος να κάνεις ό,τι θέλεις, ακόμη και να πληγώνεις τους άλλους. Αυτό δεν ισχύει. Οι καλλιτέχνες έχουν καθήκον πρώτα να φροντίζουν τον εαυτό τους κι έπειτα να προσπαθούν να φροντίσουν και τον υπόλοιπο κόσμο.
- INFO H Marianna De Sanctis παρουσιάζει την παράσταση «Mother. Woman. Artist» στο πλαίσιο του 3ου Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου Κύπρου την Τρίτη 3 Μαρτίου, 7.30μ.μ. Εισιτήρια: SoldOut Tickets (ακολουθεί συζήτηση)
Χορηγός επικοινωνίας: Ο Φιλελεύθερος
Ελεύθερα, 1.3.2026
