Βρισκόμαστε στα τέλη της πανδημίας. Μία νέα ιογενής απειλή εισβάλλει με ορμή στις οθόνες, στις συζητήσεις, στα μυαλά μας: η «woke ατζέντα». Χωρίς να ξέρουμε από πού ακριβώς μας ήρθε, δεξιοί και αριστεροί, φασίστες και δημοκράτες ξεθηκαρώνουν και κάνουν διαδικτυακό γιουρούσι.
Ο καιρός πέρασε και βρήκαμε άλλα θέματα για να γεμίσουμε το ψηφιακό μας κενό. Ας επιστρέψουμε λοιπόν στο θέμα του «woke» με πιο νηφάλια διάθεση.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε και στα ελληνικά το βιβλίο του Γάλλου ακαδημαϊκού Αλέν Πολικάρ, «Το woke κίνημα δεν υπάρχει – Η κατασκευή ενός μύθου» (εκδ. Πόλις).
Η καταγωγή του «woke» παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Στις ΗΠΑ, ο όρος «woke» απαντάται ήδη από την κατάργηση της δουλείας. Μόλις το 2008 η λέξη αρχίζει να χρησιμοποιείται ευρέως χάρη στην επωδό «Ι stay woke» του R&Β τραγουδιού «Master Teacher» της Έρικα Μπαντού που το κίνημα Black Lives Matter αργότερα υιοθετεί.
Ο Πολικάρ προβαίνει σε μια κομβική αντιπαραβολή. Από τη μία ο «wokism» («γουοκισμός»), μια εργαστηριακή δημιουργία της Νέας Δεξιάς. Από την άλλη η «wokeness» («αφύπνιση») που υφίσταται αυθεντικά και εκφράζεται ως «πτέρυγα» σε σειρά κινημάτων όπως το αντιρατσιστικό, το αντιπολεμικό, το κίνημα για το κλίμα, το ΛΟΑΤΚΙ κ.ά. Η άνθιση της «wokeness», λοιπόν, ταυτίζεται με την άνθιση των κινημάτων βάσης. Και επειδή ψυχροπολεμικά φόβητρα όπως ο κομμουνισμός δεν υφίστανται, έπρεπε να επινοηθεί κάτι άλλο. Είναι η στιγμή που οι νεοσυντηρητικοί σε ΗΠΑ και Ευρώπη, ως «εργολάβοι της ηθικής», επινοούν την «woke ατζέντα».
Σε καθεστώς ηθικού πανικού, το woke big bang εκτοξεύει στη διαδικτυακή στρατόσφαιρα όρους όπως η «τυραννία της πολιτικής ορθότητας» και η «δικτατορία των μειονοτήτων».
Σήμερα, ακούμε πολιτικούς όπως ο Τραμπ, τον ακροδεξιό Ζεμούρ στη Γαλλία, τη Λατινοπούλου στην Ελλάδα, το ΕΛΑΜ στην Κύπρο να δηλώνουν anti-γουοκιστές. Αλλά, αναρωτιέται ο Πολικάρ, πόσους γνωρίζουμε να δηλώνουν «woke»; ’Αυτό που χρειάζεται να κατανοήσουμε δεν είναι ο «γουοκισμός», αλλά ο αντι-«γουοκισμός» […] ως αντιδραστική επίθεση που συναντά ελάχιστη αντίσταση εξαιτίας της πολιτισμικής και διανοητικής ηγεμονίας της σκληρής Δεξιάς’, σημειώνει. Και προσθέτει: ’Η ύπαρξη του «γουοκισμού» επιτρέπει να μη σκέφτεται κανείς πλέον αυτά που θα έπρεπε να τον φοβίζουν (την οικολογική καταστροφή, την οπισθοχώρηση της δημοκρατίας, την κανονικοποίηση του λόγου της Άκρας Δεξιάς και τη συνακόλουθη προοπτική να ανέλθει εκείνη στην εξουσία)’.
Ο συγγραφέας δεν παραγνωρίζει το γεγονός ότι υπάρχουν παραφωνίες που δίνουν πάσες στους καραδοκούντες: ‘Είναι εύκολο να βρούμε […] παραδείγματα ακραίων προτάσεων που στοχεύουν, για παράδειγμα, να καταργήσουν εμπράκτως τα όρια ανάμεσα στα είδη (αυτό συνιστά η Ντόνα Χάραγουεϊ όταν ανταλλάσσει παθιασμένα φιλιά στο στόμα με τον σκύλο της) ή να διατρανώσουν την ύπαρξη σχεδόν «απειράριθμων φύλων». Ως συνήθως, όμως, ο αντι-«γουοκισμός» εκλαμβάνει το μερικό ως γενικό. Και δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ένα αποκαλούμενο κίνημα σκέψης με βάση ορισμένες ιμπρεσιονιστικές πινελιές […]’.
Η βασική μου ένσταση σχετικά με το φιλοσοφικό σκεπτικό του Πολικάρ είναι ότι επιδαψιλεύει στη φιλελεύθερη παράταξη το μονοπώλιο της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αν και βλέπει τον κίνδυνο από τα ακροδεξιά, προτάσσει πεισματικά τις εμμονές του απέναντι στην Αριστερά όλων των αποχρώσεων, θολώνοντας το πεδίο εν δυνάμει συμμαχιών ενάντια στον αντιδραστικό αντι-«γουοκισμό». Ο Πολικάρ, τελικά, ενδίδει στον πειρασμό να παίξει με τη φωτιά της «θεωρίας των άκρων» και να αποκλείσει εκ προοιμίου την Αριστερά που χωρίς αυτή ακόμα και η συζήτηση περί «wokeness» ίσως να μην είχε προκύψει ποτέ.
H δεύτερη ένστασή μου αφορά το marketing του βιβλίου. Αν και το μισό περίπου βιβλίο απευθύνεται σκληρά στο γαλλικό κοινό– αναλύοντας τις έννοιες του woke/ anti-woke σε σχέση με τον γαλλικό ρεπουμπλικανισμό, τον ουνιβερσαλισμό των γαλλικών επαναστατικών αξιών, τη σύγχρονη γαλλική πολιτική σκηνή– αυτή η βασική λεπτομέρεια δεν υπάρχει ούτε στον τίτλο, ούτε στο οπισθόφυλλο το οποίο αποτελεί και το βασικό προωθητικό copy στα online βιβλιοπωλεία.
Σε κάθε περίπτωση, η ανάγνωση μιας πολύ σοβαρής μελέτης όπως αυτή του Πολικάρ σε μια Κύπρο που συζητά (ακόμα) το δικαίωμα της μειοψηφίας να εκφράζεται (ή ακόμα και να κυκλοφορεί) ελεύθερα, μόνο οφέλη έχει να προσφέρει.
Ελεύθερα, 11.1.2025
