Σε ένα απορυθμισμένο διεθνές περιβάλλον που γίνεται ολοένα και πιο απρόβλεπτο το 2026, η έννοια της συλλογικής ασφάλειας επανέρχεται με επιτακτικό τρόπο στο ευρωπαϊκό τραπέζι. Από τις εξελίξεις στον πόλεμο της Ουκρανίας και την αμφισβήτηση θεμελιωδών κανόνων του Διεθνούς Δικαίου, μέχρι τις παρεμβατικές κινήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στη Λατινική Αμερική και τις επαναλαμβανόμενες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ περί αμερικανικών αξιώσεων στη Γροιλανδία, το μεταψυχροπολεμικό πλαίσιο ασφάλειας δείχνει να καταρρέει.
Σε αυτό το ρευστό σκηνικό, στο οποίο το δίκαιο του ισχυρού δείχνει να υπερτερεί κάθε άλλης παραμέτρου και στο οποίο, οι ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ κάθε άλλο παρά ασφάλεια, εμπιστοσύνη και σταθερότητα εγγυούνται σήμερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητεί τρόπους να πορευθεί με μεγαλύτερη ανεξαρτησία προς το μέλλον, ενισχύοντας την αποτρεπτική της ικανότητα. Το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe) έρχεται να προσφέρει στα κράτη-μέλη ένα κοινό πλαίσιο αμυντικής ενίσχυσης, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να έχει εγκρίνει την περασμένη εβδομάδα από τη Λεμεσό μεταξύ άλλων χωρών και το εθνικό σχέδιο για την Κύπρο, ύψους 1,18 δισεκατομμυρίων ευρώ.
Τι είναι το πρόγραμμα SAFE
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εξέδωσε τον Μάιο του περασμένου έτους κανονισμό για τη θέσπιση του «μέσου δράσης» για την ασφάλεια στην Ευρώπη, του λεγόμενου SAFE. Πρόκειται για ένα νέο χρηματοδοτικό εργαλείο που αποσκοπεί στη στήριξη των κρατών-μελών που επιθυμούν να επενδύσουν στην αμυντική βιομηχανική παραγωγή μέσω κοινών προμηθειών, με έμφαση σε δυνατότητες προτεραιότητας.
Το SAFE θα χρηματοδοτήσει επείγουσες και μεγάλης κλίμακας επενδύσεις στην ευρωπαϊκή βιομηχανική και τεχνολογική βάση στον τομέα της άμυνας. Στόχος είναι η ενίσχυση της παραγωγικής ικανότητας, ώστε ο αμυντικός εξοπλισμός να είναι διαθέσιμος όταν χρειάζεται, αλλά και η κάλυψη υφιστάμενων κενών δυνατοτήτων, με τελικό αποτέλεσμα την ενίσχυση της συνολικής αμυντικής ετοιμότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της ΕΕ, θα διατεθούν έως και 150 δισ. ευρώ, τα οποία θα εκταμιεύονται στα ενδιαφερόμενα κράτη-μέλη κατόπιν αιτήματος και βάσει εθνικών σχεδίων. Οι εκταμιεύσεις θα λάβουν τη μορφή δανείων μακράς διάρκειας με ανταγωνιστικούς όρους, τα οποία θα αποπληρώνονται από τα δικαιούχα κράτη-μέλη.
Βασική προϋπόθεση είναι οι κοινές προμήθειες να αφορούν, κατ’ αρχήν, τουλάχιστον δύο συμμετέχουσες χώρες, ώστε να είναι επιλέξιμες για χρηματοδότηση. Ωστόσο, λόγω της τρέχουσας γεωπολιτικής συγκυρίας και της επείγουσας ανάγκης για ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων, το SAFE θα επιτρέπει, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, και προμήθειες που αφορούν μόνο ένα κράτος-μέλος.
Συμμετοχή τρίτων χωρών
Το πρόγραμμα SAFE σηματοδοτεί μια νέα φάση στη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τρίτες χώρες στον τομέα της άμυνας. Η Ουκρανία, καθώς και οι χώρες που συμμετέχουν στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και την Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελευθέρων Συναλλαγών (ΕΟΧ-ΕΖΕΣ), θα αντιμετωπίζονται ουσιαστικά με όρους αντίστοιχους εκείνων των κρατών-μελών της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι θα μπορούν όχι μόνο να συμμετέχουν σε κοινές ευρωπαϊκές προμήθειες αμυντικού εξοπλισμού, αλλά και να διαθέτουν προϊόντα από τις δικές τους αμυντικές βιομηχανίες.
Παράλληλα, το SAFE προβλέπει τη συμμετοχή και άλλων χωρών, όπως κράτη που βρίσκονται σε διαδικασία ένταξης στην ΕΕ, υποψήφιες και δυνητικά υποψήφιες χώρες, καθώς και χώρες που έχουν συνάψει ειδικές εταιρικές σχέσεις με την Ένωση στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας, μεταξύ των οποίων και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι χώρες αυτές θα μπορούν να συμμετέχουν σε κοινά εξοπλιστικά σχήματα, χωρίς ωστόσο να εξισώνονται πλήρως με τα κράτη-μέλη.
Το πλαίσιο του SAFE αφήνει επίσης ανοικτό το ενδεχόμενο σύναψης πρόσθετων διμερών ή πολυμερών συμφωνιών με τρίτες χώρες, μέσω των οποίων θα μπορούν να διευρυνθούν οι όροι συμμετοχής και επιλεξιμότητας, ανάλογα με τις πολιτικές αποφάσεις που θα λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Κατηγορίες προϊόντων
Το πρόγραμμα SAFE θα χρηματοδοτεί αμυντικές δραστηριότητες που εντάσσονται στους τομείς προτεραιότητας που έχει καθορίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα προϊόντα χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη αφορά πιο «κλασικά» αμυντικά μέσα, όπως πυρομαχικά, πυραύλους, συστήματα πυροβολικού, εξοπλισμό στρατιωτών, προστασία κρίσιμων υποδομών, κυβερνοασφάλεια και στρατιωτική κινητικότητα.
Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει πιο προηγμένα συστήματα, όπως αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, ναυτικές δυνατότητες, drones, διαστημικά μέσα, τεχνητή νοημοσύνη και ηλεκτρονικό πόλεμο, και θα υπόκειται σε αυστηρότερους όρους επιλεξιμότητας. Σε όλες τις περιπτώσεις, η συμμετοχή εξαρτημάτων προερχόμενων από χώρες εκτός ΕΕ θα περιορίζεται στο 35%, ενώ το SAFE θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς το ΝΑΤΟ και στο πλαίσιο της διατλαντικής συνεργασίας.
Κεφάλαιο Τουρκία
Οι ασφυκτικές πιέσεις μέχρι και την τελευταία στιγμή από ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ, όπως η Γερμανία, η Τουρκία δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την ένταξη της στον δανειοδοτικό μηχανισμό. Μαζί με την Άγκυρα, εκτός έμειναν ανάμεσα σε άλλους Μεγάλη Βρετανία και Νότια Κορέα. Το Λονδίνο δεν αποδέχθηκε το υψηλό τίμημα που ζητούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση (€4-€6,5 δις. σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα) για την πλήρη συμμετοχή του, ενώ Άγκυρα και Σεούλ στην ουσία αποκλείστηκαν επειδή τα αιτήματα τους δεν αξιολογήθηκαν. Η περίπτωση της Τουρκίας ήταν εξ αρχής δύσκολη, παρά την έντονη επιθυμία κυρίως του Βερολίνου, καθώς ήταν ευρέως γνωστό ότι συγκεκριμένα κράτη δεν θα ανταποκρίνονταν θετικά. Ως αποτέλεσμα, η Κομισιόν εν τέλει δεν κατέθεσε ποτέ προς αξιολόγηση το σχετικό αίτημα που είχε λάβει από την Άγκυρα το περασμένο καλοκαίρι, καθώς δεδομένα θα προσέκρουε στο βέτο Κύπρου-Ελλάδας και τις σοβαρές επιφυλάξεις της Γαλλίας.
Ο μόνος δρόμος πρόσβασης στο SAFE πλέον για Τουρκία και Μεγάλη Βρετανία είναι οι διμερείς αμυντικές συνεργασίες με κράτη-μέλη του μπλοκ. Ωστόσο, μόνο έως το 35% ενός έργου που χρηματοδοτείται από τον μηχανισμό μπορεί να προέρχεται από τη Βρετανία ή την Τουρκία. Για το υπόλοιπο 65% απαιτείται ειδική, διμερής συμφωνία με την Ε.Ε., που δεν είναι πλέον εφικτή για τις δύο χώρες.
Έτσι σκοπεύει να εξοπλιστεί η Κύπρος
Στις 15 Ιανουαρίου, σε συνεδρία του στη Λεμεσό, το Κολλέγιο των Επιτρόπων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ενέκρινε ανάμεσα σε άλλα το εθνικό σχέδιο άμυνας της Κύπρου, ανοίγοντας τον δρόμο για την απελευθέρωση χαμηλοτόκων, μακροπρόθεσμων δανείων στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας SAFE. Η Κύπρος έλαβε έγκριση για δανεισμό του ποσού το οποίο αιτήθηκε, δηλαδή €1,18 δις, με ορίζοντα αξιοποίησης το 2030. Το επενδυτικό σχέδιο της Κύπρου βρέθηκε ανάμεσα στα 8 πρώτα, τα οποία εγκρίθηκαν με την πρώτη δέσμη ενώ τα υπόλοιπα 11 αναμένεται να εγκριθούν το επόμενο χρονικό διάστημα με δεύτερη και τρίτη δέσμη.
Ο Υπουργός Άμυνας Βασίλης Πάλμας ξεκαθάρισε εξ αρχής ότι σε καμία περίπτωση δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο που κατατέθηκε οπλικά συστήματα τα οποία παραπέμπουν σε επιθετικές διαθέσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όπως έγραψε ο «Φ», ο κατάλογος που ετοιμάστηκε από το Υπουργείο Άμυνας περιλαμβάνει drones, αντιαρματικούς πύραυλους και πυρομαχικά. Σύμφωνα με πληροφορίες, περιλαμβάνονται επιλογές που, με βάση τις ανάγκες της Εθνικής Φρουράς, ανταποκρίνονται στις σύγχρονες στρατιωτικές ανάγκες, λαμβάνοντας υπόψη και το διαθέσιμο κονδύλι για την Κύπρο.
Η γαλλική στρατιωτική βιομηχανία καλύπτει το 85% του αμυντικού εξοπλισμού που έχει συμπεριλάβει στην αίτηση της η Κυπριακή Δημοκρατία. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνεται η ενίσχυση και αναβάθμιση των πτητικών μέσων της Εθνικής Φρουράς, καθώς και των συστημάτων επικοινωνίας. Υπάρχει επίσης πρόθεση για αγορά γαλλικών τροχοφόρων τεθωρακισμένων οχημάτων μεταφοράς προσωπικού (ΤΟΜΠ), τα οποία θα διαθέτουν βαρύ οπλισμό και μπορούν να καλύψουν και τις προδιαγραφές τεθωρακισμένων οχημάτων μάχης (ΤΟΜΑ). Επιπλέον, όπως αποκάλυψε τις προηγούμενες εβδομάδες ο «Φ», αξιοποιώντας το SAFE η Δημοκρατία στοχεύει στην αγορά μη επανδρωμένων σκαφών επιφανείας (USV) για τη διοίκηση ναυτικού, ενώ αναμένεται όλα τα σώματα στρατού και επίπεδα διοίκησης να εξοπλιστούν με μη επανδρωμένα αεροσκάφη από κυπριακές εταιρείες. Ανοικτό είναι και το ενδεχόμενο αναβάθμισης του συνολικού στόλου των τεθωρακισμένων «Λεωνίδας», μέσω προγράμματος εκσυγχρονισμού με την Ελλάδα. Εκκρεμεί ωστόσο το πράσινο φως από πλευράς Αθήνας.
Η διαδικασία που θα ακολουθείται είναι η εξής: Το Υπουργείο Άμυνας σε συνεργασία με το Υπουργείο Οικονομικών θα αποφασίζουν και θα εγκρίνουν το ποσό που θα αντλείται από την χαμηλότοκη δανειοδότηση που προσφέρει στην Κύπρο ο κανονισμός SAFE, θα κατατίθεται στον προϋπολογισμό του Υπουργείου Άμυνας και στη συνέχεια η Βουλή θα καλείται να εγκρίνει τα ποσά αυτά προς ενίσχυση της αμυντικής θωράκισης του κράτους.
Χάρης Γεωργιάδης: To SAFE και εμείς
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δημιουργήθηκαν προσδοκίες για μια νέα διεθνή τάξη με περισσότερη ασφάλεια και σταθερότητα. Ορισμένοι μάλιστα μιλούσαν για το «τέλος της ιστορίας» και για διαρκή ειρήνη. Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον τα κράτη της Ευρώπης ένιωσαν τόσο άνετα ώστε να μειώσουν τις αμυντικές τους δαπάνες στο μισό και να δημιουργήσουν μια σχέση ενεργειακής εξάρτησης από τη Ρωσία του Πούτιν.
Αυτή η ψευδαίσθηση της διαρκούς ειρήνης έχει βίαια τερματιστεί, και η διεθνής τάξη —με όλες τις ατέλειες που την χαρακτήριζαν— αμφισβητείται ευθέως από δυνάμεις του αναθεωρητισμού και του αυταρχισμού, με αποκορύφωμα βεβαίως τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Την ίδια ώρα οι Ηνωμένες Πολιτείες, υπό την ηγεσία του Τραμπ, παρουσιάζονται απρόθυμες να ενασκήσουν τον παραδοσιακό τους ρόλο ως του κατ’ εξοχήν παρόχου ασφάλειας για τη Δύση.
Μπροστά σε αυτό το σκηνικό η Ευρώπη σπεύδει αμήχανα να ανασυνταχθεί. Ο χρηματοδοτικός μηχανισμός SAFE είναι μια απάντηση της Ευρώπης μπροστά στη διαπίστωση ότι η ειρήνη και η ασφάλεια δεν διασφαλίζονται δυστυχώς με απλή επίκληση του δικαίου και των αρχών, αλλά με την ισχύ. Κάτι που στη δική μας πατρίδα έπρεπε να γνωρίζουμε πολύ καλά.
Η Αριστερά είναι, για άλλη μια φορά, αντίθετη. Προκρίνει περισσότερες δαπάνες για την κοινωνική πολιτική παρά για την άμυνα. Όμως, χωρίς ασφάλεια, δεν μπορεί να υπάρξει ούτε κοινωνική μέριμνα, ούτε ευημερία.
Να διευκρινιστεί βέβαια, ότι το SAFE δεν είναι χρηματική δωρεά. Είναι δυνατότητα άντλησης δανεισμού, με επιβάρυνση του δημοσίου χρέους των κρατών και με απώτερο στόχο την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας. Η υποχρέωση των κρατών να διασφαλίζουν την άμυνα τους, μέσω του δικού τους προϋπολογισμού, παραμένει. Το γεγονός ότι η Κύπρος εξακολουθεί να δαπανά για την άμυνα ποσοστό που δεν υπερβαίνει το 1.7% του ΑΕΠ – τη στιγμή που η Ελλάδα διαθέτει το διπλάσιο – είναι απαράδεκτο. Αυτό είναι το πρώτο που πρέπει να διορθωθεί σε ένα κράτος που αντιμετωπίζει την έντονη τουρκική απειλή, για να είμαστε σε θέση, στη συνέχεια, να αξιοποιήσουμε και την ευκαιρία του SAFE.
Βαλεντίνος Φακοντής: Ανησυχούμε για τις εξελίξεις
Το Πρόγραμμα SAFE είναι ένα χρηματοδοτικό πρόγραμμα που αφορά τη χρηματοδότηση επενδύσεων στον τομέα της άμυνας και των εξοπλισμών των κρατών – μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Όπως είναι γνωστό, μετά τη λήξη της Συνόδου Κορυφής στις Βρυξέλλες, τον Οκτώβριο του 2025, η Τουρκία αποκλείστηκε τυπικά από τη συμμετοχή της στο πρόγραμμα SAFE. Σ΄ αυτή την εξέλιξη δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση από πλευράς της Κυβέρνησης Νίκου Χριστοδουλίδη, αλλά, δυστυχώς, η πίσω πόρτα και το παράθυρο για τη συμμετοχή της Τουρκίας παραμένει ανοικτό, η οποία έχει καταφέρει να διασφαλίσει τη συμμετοχή της δια της πλαγίας οδού.
Η Άγκυρα εδώ και καιρό κατάφερε να κλειδώσει συνεργασίες και κοινοπραξίες της αμυντικής της βιομηχανίας με ευρωπαϊκές εταιρείες. Και το χειρότερο, ότι αυτό έγινε με την ενθάρρυνση του ΝΑΤΟ και ισχυρών κρατών – μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και με την απαράδεκτη ανοχή της ηγεσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ως ΑΚΕΛ δικαίως ανησυχούμε για τις εξελίξεις! Ανησυχούμε γιατί η Τουρκία, η οποία παράνομα κατέχει το έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, είναι ως να “επιβραβεύεται” με τη συμμετοχής της -έστω κι έμμεση- στο πρόγραμμα SAFE, μέσω συνεργασιών με ευρωπαϊκές εταιρείες.
Ανησυχούμε γιατί τόσο οι Κύπριοι πολίτες, όσο και οι πολίτες της Ευρώπης, θα κληθούν να πληρώσουν δισεκατομμύρια ευρώ για να μετατραπεί η οικονομία της Ευρώπης σε «οικονομία πολέμου». Πέραν των €800 δις, αντί να διοχετευθούν σε δαπάνες για την παιδεία, την υγεία, την κοινωνική πολιτική, την καινοτομία, το περιβάλλον, επενδύονται, δυστυχώς, στη μετατροπή της ευρωπαϊκής οικονομίας σε μια «οικονομία πολέμου».
