Σωματική βία, όπως χτυπήματα, κλωτσιές, γροθιές αλλά και λεκτική και μη λεκτική βία, όπως βρισιές, απειλές, χλευασμός και χειρονομίες, είναι οι πιο συνήθεις μορφές βίας, που καταγράφονται σε σχολεία και εμπλέκονται μαθητές. Σε αυτές τις κατηγορίες φαίνεται να ανήκουν τα περισσότερα περιστατικά που καταγράφηκαν κατά την περσινή σχολική χρονιά, ενώ πιο χαμηλά σε αριθμούς εμφανίζονται περιστατικά που σχετίζονται με ρατσισμό και σεξουαλική εκμετάλλευση/κακοποίηση.
Τα πιο πάνω ευρήματα, είναι μόνο μερικά από τα πολύ ενδιαφέροντα που έχουν προκύψει από ετήσια έκθεση που ετοίμασε η Ομάδα Ασφαλούς Σχολείου (ΟΑΣ) και η οποία αφορά την εικόνα της ενδοσχολικής βίας κατά τη σχολική χρονιά 2024 – 2025.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ποσοτικά δεδομένα δείχνουν ότι τα περιστατικά ενδοσχολικής βίας παρουσιάζουν διαφοροποίηση ανά βαθμίδα εκπαίδευσης, με εντονότερη παρουσία στα Γυμνάσια.
Οι συνηθέστερες μορφές περιλαμβάνουν λεκτική και σωματική βία, ενώ ιδιαίτερη αύξηση σημειώνεται στα περιστατικά ηλεκτρονικού εκφοβισμού. Παράλληλα, τα δεδομένα που έχουν προκύψει από την Υπηρεσία Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής (ΥΣΕΑ) αναφέρονται σε αυξημένες παραπομπές μαθητών που σχετίζονται με περιστατικά βίας. Τα ποσοτικά δεδομένα συνδέονται με τις γνώσεις, αντιλήψεις και στάσεις των εκπαιδευτικών για τα θέματα ενδοσχολικής βίας.
Ταυτόχρονα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκύπτει και από την εικόνα που δίνει η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (ΥΕΨ): Τα ποιοτικά δεδομένα φανερώνουν ότι οι κυρίες αιτίες της βίας συνδέονται με οικογενειακές δυσκολίες, κοινωνική απομόνωση και δυσκολίες στη σχολική ένταξη.
Στην ανάλυση των δεδομένων, όπως έχουν προκύψει από την έρευνα της ΟΑΣ, η οποία ακολουθεί, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι μόνο 98 σχολεία είχαν ανταποκριθεί, ώστε να περιληφθούν τα περιστατικά τους. Πρόκειται για ποσοστό της τάξης του 13,19% σε σχέση με το σύνολο των σχολείων, από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης και όλες τις επαρχίες. Τα 98 σχολεία καταχώρισαν συνολικά 510 περιστατικά βίας και σε αρκετές περιπτώσεις, ένα περιστατικό αφορούσε περισσότερες από μία μορφές βίας. Τα περισσότερα περιστατικά αφορούσαν σωματική βία (χτυπήματα, κλωτσιές, γροθιές, τρικλοποδιές, σπρωξίματα, καταστροφή περιουσίας,) ή λεκτική/μη λεκτική βία (χλευασμοί/κοροϊδίες, βρισιές, λεκτικές απειλές, μίμηση, χειρονομίες). Ως προς την περιγραφή των περιστατικών, διαπιστώνεται ότι τα περισσότερα καταγεγραμμένα περιστατικά αφορούσαν παραβατική συμπεριφορά, σύγκρουση και εκφοβισμό, ενώ λιγότερα σχετίζονταν με ρατσιστικά περιστατικά και σεξουαλική εκμετάλλευση/κακοποίηση.
Όσον αφορά στα περιστατικά που καταχωρίστηκαν ως παραβατική συμπεριφορά αφορούσαν κυρίως περιστατικά χρήσης ή και κατοχής μέσων που δύναται να επιφέρουν βλάβη, βανδαλισμούς σχολικής ή άλλης περιουσίας, συμμετοχή σε ομάδα παραβατικών εφήβων (συμμορίες) και χρήση ή και κατοχή ουσιών/αλκοόλ.
Αναλυτικά:
>> Σωματική βία: 293 περιστατικά
>> Λεκτική/μη λεκτική: 223 περιστατικά
>> Κοινωνική (διάδοση φημών, απομόνωση): 20 περιστατικά
>> Ηλεκτρονική βία: 24 περιστατικά
>> Σεξουαλική βία: 16 περιστατικά
>> Άλλη (εμπρησμός, κλοπή κ.λπ.): 58 περιστατικά
Σημειώνεται ότι σε όλες τις πιο πάνω κατηγορίες, η πλειονότητα των περιστατικών αφορούσαν σχολεία Μέσης Γενικής Εκπαίδευσης.
Σχετικά με τα ρατσιστικά περιστατικά που καταγράφηκαν, προκύπτει ότι τα περισσότερα αφορούσαν την εμφάνιση, τις μαθησιακές ικανότητες, την προσωπικότητα ή τις κοινωνικές δεξιότητες. Το πρώτο κριτήριο για εκδήλωση ρατσιστικής συμπεριφοράς ήταν το χρώμα, δεύτερο η εθνικότητα, ενώ η εμφάνιση, κυρίως σε σχέση με το βάρος, αποτέλεσε το τρίτο κριτήριο.
Όσον αφορά στο πού εκδηλώθηκαν περιστατικά βίας, η έκθεση καταδεικνύει πως οι πλείστες περιπτώσεις συνέβησαν εντός του σχολείου. Τα περισσότερα έγιναν στην αυλή του σχολείου ή στην αίθουσα διδασκαλίας και λιγότερα έγιναν ηλεκτρονικά σε πρωινό χρόνο ή στις σκάλες ή στα αποδυτήρια. Στις περιπτώσεις καταγραφής περιστατικών που έγιναν εκτός σχολείου, τα περισσότερα συνέβησαν σε σχολικές εκδρομές, στο σπίτι των παιδιών ή ηλεκτρονικά σε απογευματινό χρόνο ή στο λεωφορείο.
Αναλυτικά, τα περιστατικά εντός σχολείου:
>> Αυλή: 230
>> Τάξεις: 170
>> Διάδρομοι: 49
>> Άλλοι χώροι στο σχολείο: 27
>> Τουαλέτες: 18
>> Αίθουσες πολλαπλών χρήσεων: 15
>> Αποδυτήρια: 11
>> Σκάλες: 5
>> Ηλεκτρονικά περιστατικά σε σχολικό χρόνο: 5
Μία άλλη, σημαντική παράμετρος καταδεικνύει ότι στο μεγαλύτερο ποσοστό περιπτώσεων περιστατικών βίας (96%) υπήρξε εμπλοκή παιδιών του ιδίου σχολείου και μόνο στο 4% των περιστατικών υπήρξε εμπλοκή άλλων προσώπων.
Σημαντικός ο θεσμός της επίβλεψης στον σχολικό χώρο
Ανάμεσα στις εισηγήσεις που περιλαμβάνονται στην έκθεση είναι και η ενίσχυση της επίβλεψης στον σχολικό χώρο ώστε να είναι πιο αποτελεσματική. Κι αυτό διότι, περιστατικά βίας και παραβατικότητας εκδηλώνονται σε διάφορους χώρους των σχολείων, όπως τα αποδυτήρια, οι τουαλέτες, οι διάδρομοι και οι σκάλες και όχι μόνο σε γήπεδα και αίθουσες διδασκαλίας. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στην ενίσχυση της ικανότητας των εκπαιδευτικών και των μαθητών να εντοπίζουν φαινόμενα βίας. Επιπλέον, προωθείται η ενεργός συμμετοχή όλων, χρησιμοποιώντας θεσμούς όπως οι «συγκαλυμμένοι παρατηρητές», για να εξασφαλίζεται επαρκής εποπτεία του σχολικού χώρου, η οποία συμβάλλει τόσο στην πρόληψη όσο και στην έγκαιρη αναγνώριση περιστατικών βίας.
Διαχείριση και παραπομπή περιστατικών
Από τα στοιχεία της ετήσιας έκθεσης της ΟΑΣ για τη σχολική χρονιά 2024 – 2025 φαίνεται ότι λίγο περισσότερο από τα μισά περιστατικά, και συγκεκριμένα σε ποσοστό της τάξης του 51,76%, παραπέμφθηκαν ή και αναφέρθηκαν σε Υπηρεσίες του υπουργείου Παιδείας και 23,92% σε άλλες Υπηρεσίες. Επισημάνθηκε πως το 44,5% των περιστατικών δεν απαιτούσαν καμία αναφορά ή παραπομπή, ενώ 27,65% που καταχωρίστηκαν ως «Άλλο» (αφορούν κυρίως στις περιπτώσεις που παραπέμφθηκαν στο Πειθαρχικό Συμβούλιο του σχολείου και/ή αναφέρθηκαν σε γονείς/κηδεμόνες).
Αναλυτικά:
>> 28 περιστατικά αναφέρθηκαν στην Αστυνομία
>> 36 σε κάποια σχετική Υπηρεσία του υπουργείου Παιδείας
>> 45 στην Υπηρεσία Ψυχικής Υγείας Παιδιών
>> 45 στις Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας
>> 104 στην Ομάδα Άμεσης Παρέμβασης
>> 124 στην Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας
>> 141 περιστατικά καταχωρίστηκαν ως «άλλο»
>> 227 δεν χρειάστηκαν αναφορά και παραπομπή
Οι σχολικοί παράγοντες και ο ρόλος του εκπαιδευτικού
Αξίζει να σημειωθεί ότι από δεδομένα που έχει καταγράψει η ΥΕΨ και τα οποία αναφέρονται στην εν λόγω έκθεση της ΟΑΣ, προκύπτει πως κάποιοι σχολικοί παράγοντες συνδέονται με την εμφάνιση παραβατικών συμπεριφορών στα σχολεία (σχολική αμέλεια). Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι έχει διαπιστωθεί πως αρκετά περιστατικά δεν εντοπίζονται έγκαιρα στο Δημοτικό με αποτέλεσμα τα παιδιά να μεταβαίνουν στο Γυμνάσιο με σημαντικές δυσκολίες. Επιπλέον, τα περιστατικά που εντοπίζονται έγκαιρα, από το Νηπιαγωγείο ή το Δημοτικό σχολείο, φαίνεται να συνεχίζουν να παρουσιάζουν προβλήματα σε όλα τα χρόνια φοίτησης των παιδιών στα σχολεία. Σημαντικό επίσης στοιχείο είναι οι παράγοντες σε σχέση με το σχολείο οι οποίοι πιθανό να οδηγήσουν σε παραβατικές συμπεριφορές. Στους σχολικούς παράγοντες ανάπτυξης παραβατικής συμπεριφοράς στα παιδιά, συμπεριλαμβάνονται οι κακές παιδαγωγικές πρακτικές, το κλίμα του σχολείου, το στυλ του/της εκπαιδευτικού κτλ. Αντίθετα, παρατηρήθηκε ότι εκεί που ο εκπαιδευτικός λειτούργησε ως μέντορας, τα αποτελέσματα ήταν μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς και καλύτερα αποτελέσματα του παιδιού στη μαθησιακή διαδικασία.
