Όσο και αν φαίνεται περίεργο, η Κυπριακή Δημοκρατία ανέλαβε την υποχρέωση στους Βρετανούς ΠΟΤΕ, να μη ζητήσει την επιστροφή των Βρετανικών Βάσεων, εκτός αν το κάνουν αυτό εθελοντικά οι Βρετανοί…
Το μόνο που συμφώνησαν οι Βρετανοί, όπως προκύπτει από τα έγγραφα που κοινοποιήθηκαν και δημόσια στην ειδική Βίβλο κατά την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας και την οποία γνώριζαν όλοι οι πολιτικοί ηγέτες του τόπου, που εδώ και 65 χρόνια, κατά καιρούς επιμένουν να παραπλανούν άθελα ή θεληματικά τον κυπριακό λαό σχετικά με το θέμα «των βάσεων του θανάτου».
Στη συμφωνία που υπέγραψαν ο Πρόεδρος Μακάριος και ο Αντιπρόεδρος Κουτσιούκ στις 16 Αυγούστου στο πλαίσιο της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης αναφέρεται ρητώς ως επίσημο έγγραφο:
«Η Κυπριακή Δημοκρατία διαβεβαιώνει ότι δεν θα αξιώσει από τη Βρετανία να εγκαταλείψει την κυριαρχία της πάνω στις βάσεις».
Η συμφωνία έγινε με τη μορφή γραπτών επιστολών που αντάλλαξαν ο Πρόεδρος Μακάριος και ο Αντιπρόεδρος Φαζίλ Κουτσιούκ (ο μοναδικός Αντιπρόεδρος που είχε ποτέ η Κύπρος).
Στο προσχέδιο Διακοίνωσης προς τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο κα τον δρα Κουτισούκ οι Βρετανοί ανέφεραν:
«Εξοχότατοι,
Έχω την τιμή να αναφερθώ στις περιοχές των κυριάρχων Βάσεων που αναφέρονται στο άρθρο 1 της Συνθήκης για την Εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας της Κύπρου και σχετικά να δηλώσω ότι η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, της Μεγάλης Βρετανίας και της Βορείου Ιρλανδίας δεν έχει πρόθεση να εγκαταλείψει την κυριαρχία της ή τον αποτελεσματικό έλεγχο των περιοχών των Κυριάρχων Βάσεων και γι’ αυτό δεν εγείρεται θέμα παραχωρήσεως τους».
Η απάντηση Μακάριου και Κουτσιούκ
Στο προσχέδιο απάντησης του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και του δρα Κουτσιούκ, που επισημοποιήθηκε αργότερα αναφέρεται:
Εξοχότατε,
Έχουμε την τιμή να γνωρίσουμε λήψη της Διακοίνωσης σας σημερινής ημερομηνίας που αναφέρει (κείμενο ως παρατίθεται ανωτέρω)
Επιθυμούμε εκ μέρους της Κυβερνήσεως της Δημοκρατίας της Κύπρου να σας διαβεβαιώσουμε ότι η Δημοκρατία της Κύπρου δεν θα αξιώσει από το Ηνωμένο Βασίλειο να εγκαταλείψει την κυριαρχία ή τον αποτελεσματικό έλεγχο των Περιοχών των Κυριάρχων Βάσεων.
Στην περίπτωση όμως που η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου εν όψει μεταβολών στις στρατιωτικές της ανάγκες, οποτεδήποτε θα αποφάσιζε να απεκδυθεί την κυριαρχία που προαναφέρθηκε ή τον αποτελεσματικό έλεγχο των περιοχών Κυριάρχων Βάσεων ή οποιουδήποτε μέρους, γίνεται αντιληπτό ότι η κυριαρχία ή ο έλεγχος θα μεταβιβασθούν στην Δημοκρατία της Κύπρου».
Η Συνθήκη Εγκαθίδρυσης μονογραφήθηκε την 1η Ιουλίου 1960 αλλά υπεγράφη στις 16 Αυγούστου με την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Στο πρώτο άρθρο της Συνθήκης προβλέπεται ότι η περιοχή της Δημοκρατίας της Κύπρου θα αποτελείται από την νήσο της Κύπρου μαζί με τα νησιά που βρίσκονται πέραν των ακτών της με εξαίρεση των δυο περιοχών που θα παραμείνουν υπό την κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου.
Οι περιοχές αυτές είναι η κυρίαρχη Βάση Ακρωτηρίου και η περιοχή της κυρίαρχης Βάσης Δεκέλειας.
Σε ειδική πρόνοια η Κυπριακή Δημοκρατία, παρά η Βρετανία, ανέλαβε να συνεργαστεί πλήρως με τη βρετανική Κυβέρνηση για να διασφαλίσει, όσο και αν φαίνεται απίστευτο, με τα σημερινά δεδομένα και την πτώση drone στις βάσεις, την ασφάλεια και την αποτελεσματική λειτουργία των στρατιωτικών βάσεων στο Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια.
Και περιοχές χρήσης
Πέραν των βάσεων η Βρετανία εξασφάλισε και τις ακόλουθες περιοχές όπου θα είχε απρόσκοπτη και χωρίς περιορισμούς και επεμβάσεις χρήση για αόριστο χρονικό διάστημα: Το Λιμάνι Λεμεσού, στο Τρόοδος, στην κορυφή του Ολύμπου, δυτικά του Ζυγίου, τα ακρωτήρια Κιτίου και Γκρέκο, την κορυφή Γυλαλιά στον Πενταδάκτυλο μεταξύ Χάρτζιας και Κορνόκηπου, κοντά στο αεροδρόμιο Τύμπου, το λιμάνι Αμμοχώστου και το αεροδρόμιο Λευκωσίας.
Ειδικά για το αεροδρόμιο τονιζόταν στις συμφωνίες ότι αν προέκυπτε κάποιο πρόβλημα η Βρετανία μπορούσε να επέμβει και να το θέσει υπό τον έλεγχό του.
Ιδού τι ανέφερε ο Βρετανός υφυπουργός Έμερι στη συζήτηση στη βρετανική Βουλή που ακολούθησε:
«Το τμήμα του αεροδρόμιου της Λευκωσίας», είπε, «θα επιφυλαχθεί για την ΡΑΦ, ενώ το υπόλοιπο τμήμα θα υπόκειται σε κοινή χρήση. Η Κυπριακή Δημοκρατία θα το διευθύνει υπό ομαλές περιόδους, αλλά σε περίπτωση εκτάκτου ανάγκης δικαιούμεθα να το καταλάβουμε»…
Η έκταση των Βάσεων
Η έκταση των Βάσεων δεν ήταν τόσο απλό θέμα και έγινε σκληρό παζάρι για καθορισμό της.
Η συζήτηση άνοιξε με πρόταση των Βρετανών στα 170 τετραγωνικά μίλια. Για τον Μακάριο φάνηκαν πάρα πολλά και υπήρξε αντιπρόταση στο μισό. Ωστόσο καθώς οι Βρετανοί έπεσαν στα 120 τετραγωνικά μίλια ο Μακάριος αντιπρότεινε 80, αλλά με την ξεκάθαρη θέση ότι η έκταση των βάσεων δεν έπρεπε να αναφέρεται, (όπως πληροφορήθηκα τότε από συνεργάτες του Μακαρίου και δεν υπάρχει επιβεβαίωση σε αυτό επίσημα, παρά μόνο εκ του αποτελέσματος), σε τριψήφιο αριθμό, δηλαδή πέραν των εκατόν.
Ο Αντιπρόεδρος δρ Κουτσιούκ πιάστηκε από αυτό και αντιπρότεινε τα 99 τετραγωνικά χιλιόμετρα που ικανοποιούσαν τον Μακάριο γιατί δεν αποτελούσαν τριψήφιο αριθμό.
Οι Βρετανοί όμως για να δεχθούν τα 99 μίλια (1 μίλι ισούται με 1609 μέτρα) πρότειναν και έγινε αποδεκτό, όπως εξασφαλίσουν δικαίωμα για διεξαγωγή στρατιωτικών ασκήσεων (βομβαρδισμοί, αποβάσεις, ρίψη αλεξιπτωτιστών, βολές πυροβολικού κλπ) σε μια άλλη έκταση (όχι κυρίαρχη) και σε διάφορα σημεία ολόκληρης της νήσου (Ακάμας, Χάρτζια, Βαρώσι, Λευκόνοικο κλπ) σε μια έκταση άλλων 80 τετραγωνικών μέτρων.
Ο Βρετανός υφυπουργός Εϊμερι ήταν πολύ αποκαλυπτικός στην ομιλία του στη Βουλή στην οποία δέχθηκε πολύ έντονες επικρίσεις για τις αποφάσεις των Βρετανών όπως επίσης και για τα χρήματα που έδωσαν στην Κυπριακή Κυβέρνηση ως χορηγία ή και δάνειο.
Όπως είπε ο Βρετανός Υφυπουργός: Βραδύτερον, (όταν προχώρησαν οι συζητήσεις) αι προτάσεις ήσαν 80 με 120 τετραγωνικά μίλια, είναι δε εις πίστιν του δρος Κουτσιούκ το γεγονός ότι έπεισε τον Αρχεπίσκοπον Μακάριο να πει το «ναι» εις 99 τετραγωνικά μίλια.
Διευκρίνισε μάλιστα με βάση τα έγγραφα που υπεγράφησαν ότι «η κυριαρχία των Βάσεων είναι ότι εάν παραστεί ανάγκη να χρησιμοποιηθούν αύται ως βάσεις επιχειρήσεων, θα χρησιμοποιηθούν υπό αποκλειστικήν ημετέραν ευθυνην και ουχί υπό την ευθύνην της Δημοκρατίας» και «αυτό αποτελεί πλεονέκτημα δι’ ημάς και ευκολίαν διά την Δημοκρατίαν»
Και για να πείσει τους Βρετανούς βουλευτές να πουν το «ναι» και να εγκρίνουν τη συνθήκη, (με την οποία τελικά συμφώνησαν) ανέφερε: «Νομίζω ότι δυνάμεθα να είπωμεν εξετάζοντες ολόκληρον το πεδίον, ότι αι ουσιώδεις αμυντικαί απαιτήσεις των ενόπλων δυνάμεων μας ικανοποιήθησαν. Αύται έχουν εις την διάθεσιν των ευκαιρίαν δι εκγύμνασιν, ευρείαν κατανομήν εγκαταστάσεων και επί πλέον εντός των κυριάρχων περιοχών των βάσεων συγκέντρωσιν παντός ό,τι απαιτείται διά τας επιχειρήσεις μας…»
Οικονομική βοήθεια 12 εκ. λιρών
Η Βρετανία συμφώνησε να δώσει στην Κυπρακή Δημοκρατία οικονομική βοήθεια (και όχι ενοίκιο όπως υποστηρίζεται σήμερα) ύψος 12 εκατομμυρίων λιρών μέχρι τις 31 Μαρτίου 1965.
Θα παραχωρούσε επίσης επιπλέον μισό εκατομμύριο λίρες για κατασκευή ακραίων κτιρίων στο αεροδρόμιο Λευκωσίας
Η Βρετανία όπως δημοσιεύθηκε κατά καιρούς δεν κατέβαλε τα τελευταία δύο εκατομμύρια της βοήθειας γιατί αυτά θα τα κατέβαλλε μετά το 1963 με τη δικαιολογία ότι δεν μετείχαν και οι Τουρκοκύπριοι και αρνείται να το κάμει μέχρι σήμερα.
Επίσης δεν τίμησε την υποχρέωση που ανέλαβε να καταβάλει «στην περίοδο των έξη μηνών πριν από τις 31 Μαρτίου 1965 και στην αντίστοιχη περίοδο των επομένων πέντε ετών, η Βρετανική Κυβέρνηση θ’ ανασκοπούσε τις πρόνοιες για οικονομική βοήθεια, και λαμβάνοντας υπ’ όψη όλους τους παράγοντες, περιλαμβανομένων των οικονομικών αναγκών της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας, θα αποφάσιζε για το ποσό της βοήθειας που θα παραχωρούσε στην περίοδο της πενταετίας» (12 εκατομμύρια λίρες, δηλαδή κάπου 20 εκατομμύρια ευρώ περίπου).
Αλλά στα κείμενα πουθενά δεν αναφέρεται ότι τα ποσά αυτά καταβάλλονται ως ενοίκιο για τη χρήση των βάσεων παρά ως οικονομική βοήθεια.
Θυελλώδης συζήτηση στη Βρετανική Βουλή
Η συζήτηση στη Βρετανική Βουλή για τις βάσεις ήταν θυελλώδης. Επιφυλάσσομαι για λεπτομέρειες σε άλλο σημείωμα καθώς λέχθηκαν πάρα πολλά και ιδιαίτερα πότε και πώς θα χρησιμοποιούνταν οι βάσεις.
Θα περιορισθώ σε δυο σύντομες αναφορές για να σας δώσω το στίγμα των λεχθέντων σύμφωνα με τα επίσημα πρακτικά.
Ό Υπουργός Άμυνας κατέστησε σαφές εν τη Βουλή, ότι η Βρετανία χρειαζόταν τις βάσεις διά τρεις κυρίως λόγους,
1) προς εκπλήρωσιν των υποχρεώσεών μας εις το ΝΑΤΟ,
2) προς εκπλήρωσιν των υποχρεώσεών μας εις το ΣΕΝΤΟ, και
3) προς υποστήριξιν άλλων βρετανικών συμμαχιών και συμφερόντων εν τη περιοχή.
Υφυπουργός Εϊμερι: «Εάν βασίζωμεν την πολιτικήν μας εις το ΝΑΤΟ, το ΣΕΝΤΟ και άλλας βρετανικάς συμμαχίας και συμφέροντα εις την περιοχήν, οφείλομεν να επιφυλάξωμεν εις εαυτούς τα μέσα εκπληρώσεως των υποχρεώσεών μας. Βεβαίως είναι σαφές, ότι εις τας κυριάρχους περιοχάς των βάσεων θα έχωμεν μονάδας της ΡΑΦ και του Στρατού εις μίαν εποχήν, κατά την οποίαν τα πυρηνικά όπλα καθίστανται αυξανόντως τα αποφασιστικά όπλα των ενόπλων δυνάμεων. Μέχρις ότου γίνουν αποτελεσματικαί πρόνοιαι διά γενικόν άφοπλισμόν, εάν γίνουν ποτέ, δεν βλέπω λόγον να περιορίσωμεν την έλευθερίαν δράσεώς μας ή, διά να έκφρασθώ άλλως, να περιορίσωμεν την ικανότητά μας προς «πλήρωσιν των υποχρεώσεων και ευθυνών μας..»
Η χρήση των Βάσεων την περίοδο της εισβολής
Δεν αντέχω στον πειρασμό παρά να παρέμβω σε αυτόν τον πολιτικό παροξυσμό των τελευταίων ημερών για τις βάσεις, με κίνδυνο να παρεξηγηθώ ότι υποστηρίζω την παραμονή τους.
Θα παραθέσω μερικά γεγονότα για να αποδείξω πόσο χρήσιμες αποδείχθηκαν οι βάσεις στην πορεία της ιστορίας της πατρίδας μας και να είναι όλοι σίγουροι ότι δεν είμαι πληρωμένη πένα γι’ αυτό που κάνω.
Να πω από την αρχή ότι κάποιος θυμόσοφος, νομίζω Λυσιώτης, είπε στον καφενέ του χωριού μας, όταν υπογράφονταν οι συμφωνίες για τις Βρετανικές Βάσεις: «Δώστε τους όσο περισσότερο χώρο μπορείτε για να μας φορούν όλους μέσα αν χρειασθεί…»
Αυτή η φράση αποτελούσε μια πολύ σημαντική πρόβλεψη έστω και αν οι Βρετανοί δεν ενδιαφέρονταν τότε για μας, αλλά πως θα διασφάλιζαν τα δικά τους συμφέροντα.
Και πέτυχαν πολλά, τόσα πολλά που όταν ανακηρύχθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία ένας άλλος λαϊκός θυμόσοφος κατήγγειλε ότι με τις βάσεις ουσιαστικά η Βρετανία δεν έφυγε ποτέ από την Κύπρο έστω και αν εμείς πανηγυρίζαμε ότι αποκτήσαμε την ανεξαρτησία μας και διώξαμε τους Εγγλέζους από το νησί με τον αγώνα της ΕΟΚΑ.
Ας δούμε, όμως. την πορεία του θέματος των Βάσεων.
1974 ΙΟΥΛΙΟΣ: Οι επικεφαλής της αντίστασης στην Πάφο, με τον μητροπολίτη Πάφου Χρυσόστομο, πιέζουν και εξασφαλίζουν τελικά ένα ελικόπτερο των Βρετανών ειρηνευτών που μεταφέρει τον Μακάριο στις Βρετανικές Βάσεις. όπου βρίσκει για μερικά λεπτά, καταφύγιο και προστασία από τους πραξικοπηματίες που απειλούσαν να καταλάβουν την Πάφο και σίγουρα να συλλάβουν τον Πρόεδρο Μακάριο.
Το αεροπλάνο του παραχωρείται τον μεταφέρει στη Μάλτα και από εκεί στο Λονδίνο κ’ έτσι διαφεύγει τον κίνδυνο για να συνεχίσει τον αγώνα του κατά των πραξικοπηματιών.
ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1974: Ο Προεδρεύων της Δημοκρατίας Γλαύκος Κληρίδης μεταβαίνει στην Αθήνα και Γενεύη μέσω των Βάσεων με αεροπλάνο των Βάσεων. Παίρνει μαζί του και τον αρχηγό της ΚΥΠ Γεώργιο Τομπάζο που διέμενε σε αραβική πρεσβεία, και αυτό παρά την αρχική άρνηση των Βρετανών ότι δεν θα μετέφεραν επιβάτες με τους πολιτικους παρά μόνο τη συνοδεία τους, που στο τέλος συμφώνησαν καθώς κινδύνευε η ζωή του Τομπάζου.
14 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1974: Η Κύπρος φλέγεται. Έχουν ανασταλεί όλες οι πτήσεις προς την Κύπρο. Ο Κληρίδης από την Αθήνα πάει στη Μάλτα και από εκεί το αεροπλάνο του προσγειώνεται και πάλι στις Βρετανικές Βάσεις για να μπορέσει να βρεθεί στο νησί που φλέγεται από την νέα έκρηξη της τουρκικής εισβολής.
7 ΔΕΚΕΒΡΙΟΥ 1974: Ο Μακάριος επιστρέφει στην Κύπρο μετά την αυτοεξορία του μέσω των Βρετανικών Βάσεων και πάλι καθώς η ΕΟΚΑ Β΄ -και οι Τούρκοι- απειλούν ότι θα εμποδίσουν την επιστροφή του. Το αεροδρόμιο Λευκωσίας δεν λειτουργεί και βρίσκεται κάτω από τις κάννες των όπλων των εισβολέων που είχαν προωθηθεί στα κράσπεδα του.
Οι Αρχές, υπό τον υπουργό Νίκο Κόση, οργανώνουν σε συνεργασία με τις Βρετανικές Βάσεις, ολόκληρη επιχείρηση ώστε ο Μακάριος να προσγειωθεί ασφαλής στην Αγγλική Σχολή.
Για τον σκοπό αυτό οι Βάσεις διέθεσαν αυτή τη φορά, δυο ελικόπτερα, ένα για τον Μακάριο και ένα για παραπλάνηση ώστε οι τυχόν επίδοξοι δολοφόνοι του να μη γνωρίζουν σε ποιο ελικόπτερο επέβαινε.
2Ο ΙΟΥΛΙΟΥ-14 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΚΑΙ ΜΕΤΆ: Οι Βρετανικές Βάσεις ανοίγουν τα ελεγχόμενα εδάφη τους για τους Κυπρίους και επιτρέπεται σε αυτούς να εγκατασταθούν εκεί. Στο Δασάκι Άχνας που μετατρέπεται σε ένα τεράστιο προσφυγικό συνοικισμό στον οποίο οι Βρετανοί προσφέρουν τσαντίρια και τα απαραίτητα για διατροφή ως και βυτιοφόρα για μεταφορά νερού που διανεμόταν στους πρόσφυγες στο Δασάκι όπου δεν υπήρχε ικανοποιητική προμήθεια νερού. Εξυπηρετούνται μέχρι 30.000 πρόσφυγες καθώς διέρχονται από εδώ με ασφάλεια προς άλλες ελεύθερες περιοχές.Ορισμένες περιοχές χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα μετά από 52 χρόνια.
Η ΔΕΚΕΛΕΙΑ: Για δεκάδες εθνοφρουρούς και πολίτες που αποκλείστηκαν στην εμπόλεμη ζώνη της Μεσαορίας και της Καρπασίας, η βάση της Δεκέλειας αποτελούσε τον μεγαλύτερο χώρο ασφάλειας και προορισμού και έκαναν τα αδύνατα, δυνατά, για να φθάσουν μέχρις εκεί.
ΣΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ: Στο Γκρην Βάλλεϋ στις Βάσεις Ακρωτηρίου, συνωθούνται σε τσαντίρια 10 και πλέον χιλιάδες Τουρκοκύπριοι για δική τους ασφάλεια. Κι εδώ τα ίδια.
Όντως ούτε καν το συζητήσαμε .
Δεν εξετάζω αν σωστά ή λανθασμένα μπορούσαμε να πάρουμε τη βάση της Δεκέλειας με διάφορους ελιγμούς τους οποίους αποφύγαμε.
Από εκεί άρχισε ο εποικισμός των κατεχομένων
Οι δέκα χιλιάδες και πλέον Τουρκοκύπριοι που κατέφυγαν στο Γκρην Βάλλεϋ στη βάση Ακρωτηρίου, μεταφέρθηκαν τελικά από τους Βρετανούς στην Τουρκία όπου επέβησαν σε τουρκικά αεροπλάνα και πλοία και τους μετέφεραν ομαδικά για εποικισμό των κατεχομένων μας.
Υποκριτικά οι Βρετανοί και τηρώντας τους τύπους για να μη κατηγορηθούν, ενώ έστησαν αερογέφυρα εκκένωσης των βάσεων από τους Τουρκοκύπριους τους μετέφεραν μόνο μέχρι τα τουρκικά αεροπλάνα. Από εκεί και πέρα ο εποικισμός θεωρείτο ως ευθύνη τυπικά της Τουρκίας και όχι των Βρετανών, οι οποίοι ξέπλυναν τα χέρια από την ευθύνη,
Ήταν μια συμφωνία στην οποία η Βρετανία είχε αποδεχθεί ύστερα από τουρκικό εκβιασμό ενώ γνώριζαν ότι η Κυπριακή Κυβέρνηση δεν διέθετε το 1974 ούτε τα μέσα ούτε τον τρόπο για να παρεμποδίσει τη μετάβαση των Τουρκοκυπρίων στα κατεχόμενα. Έτσι βρέθηκε η ενδιάμεση λύση και οι Βρετανοί θεώρησαν ότι το πρόβλημα λύθηκε με τους ίδιους να μείνουν με καθαρά χέρια.
Οι Τούρκοι καραδοκούν
Και αυτό θα πρέπει να το θυμούμαστε, όταν ζητούμε την κατάργηση των βάσεων. Οι Τούρκοι «αγγίζουν» τη Βάση Δεκέλειας και τυχόν εγκατάλειψή της ίσως τους ανοίξει την όρεξη για προέλαση, με διάφορες δικαιολογίες μέχρι τα παράλια της Λάρνακας έχοντας υπόψη ότι οι Τούρκοι, επί σχεδίου Ανάν πρόσθεταν ένα ποσοστό 2,5% αν δεν με απατά η μνήμη στο έδαφος που θα προσμετρούσε στην κατεχόμενη μας γη που θα έπαιρναν ως αντιστάθμισμα με την εκκένωση της βάσης αν εγκρινόταν το σχέδιο Ανάν στο δημοψήφισμα.
