Οι άνθρωποι που αποδέχονται τον περιορισμό ελευθεριών και δικαιωμάτων σε συνανθρώπους τους, στην ουσία υπονομεύουν τις δικές τους ελευθερίες.
Η δημοκρατία είναι το καλύτερο σύστημα διακυβέρνησης σήμερα, συνηθίζουμε να λέμε – και να το πιστεύουμε. Όμως καθημερινά καταγράφουμε πολλά και διάφορα προβλήματα που προκύπτουν κατά την εφαρμογή της. Γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή κάνουμε λάθη, δεν εφαρμόζουμε σωστά τους κανόνες, ή μήπως τα προβλήματα που προκύπτουν στην πράξη είναι εγγενή; Ας δούμε, καταρχάς, όμως, τι ακριβώς είναι μια δημοκρατία και ποιες είναι οι αρχές που τη διέπουν.
Δημοκρατία είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης, στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου τρόπου ανθρώπινης συμβίωσης, το οποίο καθορίζεται από ορισμένες προϋποθέσεις και κατευθυντήριες αρχές. Βασικές προϋποθέσεις είναι η αναγνώριση της ελευθερίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων, όπως και η αναγνώριση του άλλου –του οποιουδήποτε άλλου– ως φορέα των ίδιων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Αυτά συγκροτούν και την έννοια του ανθρώπου ως ισότιμου μετόχου των πιο πάνω δικαιωμάτων, ανεξαρτήτως οποιουδήποτε ειδικότερου προσδιορισμού (καταγωγή, φύλο, χρώμα, θρησκεία, σεξουαλικές προτιμήσεις κ.ά.).
Αυτές οι προϋποθέσεις οδηγούν στις κατευθυντήριες αρχές της Δημοκρατίας, όπως η ατομική ελευθερία η οποία προκύπτει από την προϋπόθεση της ισότητας, η δημοκρατική αρχή (πολιτική ισότητα – ένας άνθρωπος, μία ψήφος), η αξιοπρέπεια, η αυτονομία του πολίτη, η ελευθερία της έκφρασης. Ανάμεσα σ’ αυτές είναι επίσης ο κανόνας της πλειοψηφίας, τα δικαιώματα της μειονότητας και τα συνταγματικά όρια της κυβέρνησης. Για να λειτουργεί σωστά μια δημοκρατία, ωστόσο, χρειάζεται η συμμετοχή των πολιτών πέρα από τον βασικό ρόλο τους, δηλαδή την ανάθεση της διακυβέρνηση στους εκπροσώπους τους με την ψήφο τους. Μια πρώτη ένδειξη, επομένως, για το πόσο ικανοποιητικά λειτουργεί μια δημοκρατική διακυβέρνηση, είναι ο βαθμός συμμετοχής των πολιτών στα κοινά.
Στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία η συμμετοχή ήταν προαπαιτούμενο για την ιδιότητα του πολίτη. Οι αδιάφοροι και μη συμμετέχοντες ονομάζονταν ιδιώτες και έχαναν τα δικαιώματά τους (ο όρος idiots των αγγλόφωνων με την προφανή ελληνική ρίζα είναι πολύ εύστοχος, εφόσον μόνο ένας ηλίθιος αρνείται να έχει λόγο στις αποφάσεις που τον αφορούν). Οπόταν, τι συμβαίνει και τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά στην πράξη σήμερα, όσον αφορά μια δημοκρατία και την ευημερία των πολιτών της; Πώς γίνεται και τόσο πολλοί υποστηρίζουν αυταρχικές κυβερνήσεις οι οποίες στην πράξη αντιστρατεύονται τα δικαιώματα και τις ελευθερίες τους; Πώς γίνεται και σε μία τυπική δυτική δημοκρατία όπως αυτή των ΗΠΑ, η αρχή της πλειοψηφίας να έχει αναδείξει έναν εγωπαθή και επικίνδυνο ψυχοπαθή, ο οποίος καταπατά τα δικαιώματα αυτών των ίδιων που τον ανέδειξαν;
Εκτός από τον βαθμό συμμετοχής των πολιτών, υπάρχει ακόμα μία καθοριστική προϋπόθεση για την ποιότητα μιας διακυβέρνησης, αν δηλαδή είναι φιλελεύθερη ή αυταρχική: Ο βαθμός ενημέρωσης. Στην εποχή μας η πληροφορία παρέχεται σε αφθονία και από άπειρες πηγές, όμως αυτό κατάντησε να αποτελεί τροχοπέδη στην αντικειμενική ενημέρωση. Ο λόγος είναι πως δεν διαθέτουν όλοι οι πολίτες την ίδια ικανότητα κριτικής ανάλυσης των πληροφοριών που δέχονται, είτε επειδή δεν εκπαιδεύτηκαν από μικροί να το κάνουν είτε επειδή δεν τους βοηθά το μυαλό τους. Ο κάθε επίδοξος πολιτικός ή κόμμα, λοιπόν, επενδύει σε αυτό το χαρακτηριστικό των ανθρώπων στους οποίους απευθύνεται, επιδιώκοντας ουσιαστικά να τους ξεγελάσει σχετικά με το ποιος είναι στ’ αλήθεια, ποιοι είναι οι στόχοι και οι επιδιώξεις του.
Κάθε φορά που έχουμε «δημοκρατικές» εκλογές, λοιπόν, έχουμε έναν άτυπο μεν αλλά πολύ πραγματικό διαγωνισμό εξαπάτησης εκ μέρους των υποψηφίων. Από τη μία, επινοούν τις λιγότερο ή περισσότερο πραγματικές ανάγκες των ψηφοφόρων, κολακεύοντας τα πιο ευτελή ένστικτά τους, ενώ από την άλλη παρουσιάζουν υποτιθέμενες λύσεις που μόνο αυτοί διαθέτουν. Κι όμως, είναι εκπληκτικό το πόσο πολλοί άνθρωποι είναι έτοιμοι να πιστέψουν ακόμα και το πιο εξωφρενικό κατασκεύασμα των πολιτικών (και όχι μόνο) απατεώνων. Ακόμα πιο εξωφρενικό είναι να διαπιστώνεις πόσοι άνθρωποι αποδέχονται και καλωσορίζουν τον περιορισμό μιας σειράς ελευθεριών και δικαιωμάτων σε συνανθρώπους τους –στην ουσία την υπονόμευση των δικών τους δικαιωμάτων– απλώς και μόνο επειδή πιστεύουν ότι εκείνοι είναι διαφορετικοί από τους ίδιους, άρα δεν έχουν την ίδια «θεσμική» αξία μέσα στην κοινωνία.
Δεν υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος για μια ελεύθερη κοινωνία από την υπονόμευση της έννοιας της ισότητας και της ελευθερίας, από τις βασικές προϋποθέσεις που διέπουν ένα δημοκρατικό καθεστώς – κατ’ επέκταση, επομένως, της ευημερίας μας και της ποιότητας ζωής στην κοινωνία της οποίας αποτελούμε μέλος. Παρακολουθώντας τα όσα γίνονται στην Αμερική του Τραμπ, διαπιστώνουμε ότι, εκτός από μια μικρή ομάδα δισεκατομμυριούχων στην οποία ανήκει και ο ίδιος, θύματά του είναι όλοι οι υπόλοιποι, συμπεριλαμβανομένων και των υποστηρικτών του, αυτών που τον ψήφισαν αλλά και εκείνων που τον στηρίζουν στη Γερουσία και στη Βουλή.
Κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το τι θα συμβεί πρώτο: Η καταστροφή ολόκληρου του γνωστού μας κόσμου ή η ανατροπή του παρανοϊκού Αμερικανού δικτάτορα από τους ίδιους τους (πρώην) υποστηρικτές του. Το τραγικό (για να χρησιμοποιήσω κι εγώ μια κοινότοπη έκφραση) είναι πως δεν διαφαίνεται κάποια μέση λύση (αν υπήρχε και η παραμικρή πιθανότητα να λογικευτεί ο τύπος αυτός και να αφήσει τις επικίνδυνες ανοησίες, η αυξανόμενη αίσθηση παντοδυναμίας που απολαμβάνει μέρα με τη μέρα την αποκλείει πλέον). Θέλω να ελπίζω πως κάποια στιγμή οι «αμνοί» θα σταματήσουν να σωπαίνουν, οι «idiots» θα ξυπνήσουν από την παθητικότητα και θα πάρουν τις ελευθερίες τους στα χέρια τους. Κάτι σαν αυτό που (υποτίθεται πως) εύχεται ο Ντόναλντ για τους καταπιεσμένους Ιρανούς: Εξέγερση (ή μήπως επανάσταση;).
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 22.03.2026
