Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται για ακόμη μία φορά αντιμέτωπη με ένα σύνθετο και αβέβαιο περιβάλλον, καθώς οι γεωπολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή εντείνουν τις ήδη υπάρχουσες πιέσεις. Όπως επισημαίνει ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), το επίπεδο του λεγόμενου «καθοδικού κινδύνου» έχει αυξηθεί σημαντικά, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι πραγματικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη ενδέχεται να αποδειχθούν πιο σοβαρές από τις αρχικές εκτιμήσεις.
Η έννοια του καθοδικού κινδύνου αποτελεί βασικό εργαλείο ανάλυσης στην οικονομική επιστήμη. Αναφέρεται στην πιθανότητα τα οικονομικά μεγέθη -όπως είναι η ανάπτυξη, η απασχόληση ή η κατανάλωση- να κινηθούν χειρότερα από τις προβλέψεις. Στη σημερινή συγκυρία, η αβεβαιότητα που περιβάλλει τη διάρκεια και την ένταση των συγκρούσεων, σε συνδυασμό με τις ήδη εύθραυστες ισορροπίες, ενισχύει αυτόν τον κίνδυνο.
Οι διεθνείς οικονομικές προοπτικές είχαν ήδη επιβαρυνθεί τα τελευταία χρόνια. Η πανδημία της COVID-19 άφησε βαθιά σημάδια στις οικονομίες, διαταράσσοντας τις εφοδιαστικές αλυσίδες και περιορίζοντας τη ζήτηση. Στη συνέχεια, η ενεργειακή κρίση και οι γεωπολιτικές εντάσεις στην Ουκρανία επιδείνωσαν περαιτέρω το κλίμα, οδηγώντας σε αύξηση των τιμών της ενέργειας και σε πληθωριστικές πιέσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η νέα εστία έντασης στη Μέση Ανατολή έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι οι επιπτώσεις αυτών των εξελίξεων δεν μπορούν ακόμη να ποσοτικοποιηθούν με ακρίβεια. Όπως υπογραμμίζουν οι διεθνείς οργανισμοί, το τελικό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες, όπως η διάρκεια της σύγκρουσης, η πιθανότητα επέκτασής της και η αντίδραση των μεγάλων οικονομιών. Σε κάθε περίπτωση, η αβεβαιότητα λειτουργεί ανασταλτικά για τις επενδύσεις και την κατανάλωση, δύο βασικούς πυλώνες της οικονομικής δραστηριότητας.
Ένα από τα βασικά κανάλια μέσω των οποίων μεταδίδονται οι επιπτώσεις είναι η ενέργεια. Η Μέση Ανατολή παραμένει κρίσιμη για την παγκόσμια αγορά πετρελαίου και φυσικού αερίου. Οποιαδήποτε διαταραχή στην προσφορά οδηγεί σε αύξηση των τιμών, επηρεάζοντας άμεσα το κόστος παραγωγής και το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών. Παράλληλα, οι αυξήσεις αυτές τροφοδοτούν τον πληθωρισμό, περιορίζοντας την αγοραστική δύναμη και δημιουργώντας πιέσεις στις κεντρικές τράπεζες να διατηρήσουν αυστηρή νομισματική πολιτική.
Εξίσου σημαντικές είναι οι επιπτώσεις στις διεθνείς εμπορικές ροές. Οι αλυσίδες εφοδιασμού, που ήδη δοκιμάστηκαν τα προηγούμενα χρόνια, παραμένουν ευάλωτες σε νέες διαταραχές. Η αύξηση του κόστους μεταφοράς και οι καθυστερήσεις στις παραδόσεις επηρεάζουν την παραγωγή και εντείνουν τις πληθωριστικές πιέσεις, δημιουργώντας ένα φαύλο κύκλο.
Σε αυτό το περιβάλλον, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης της οικονομίας και στη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας. Τα περιθώρια για νέες παρεμβάσεις είναι περιορισμένα, καθώς πολλές χώρες έχουν ήδη αυξήσει σημαντικά το δημόσιο χρέος τους τα τελευταία χρόνια. Παράλληλα, η νομισματική πολιτική παραμένει περιοριστική, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο πληθωρισμός.
Ένα κρίσιμο ερώτημα αφορά την «επόμενη ημέρα» και τον τρόπο με τον οποίο θα διαμορφωθεί η διεθνής οικονομική τάξη. Διπλωματικοί και οικονομικοί κύκλοι αναμένουν να διαπιστώσουν αν θα υπάρξει μια συντονισμένη, παγκόσμια απάντηση στις προκλήσεις ή αν οι λύσεις θα διαφοροποιηθούν ανάλογα με τα γεωπολιτικά συμφέροντα και τις σφαίρες επιρροής. Η έλλειψη συντονισμού ενδέχεται να εντείνει τις ανισότητες και να επιβραδύνει την ανάκαμψη.
Παρά τις δυσκολίες, αξίζει να σημειωθεί ότι η παγκόσμια οικονομία έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα τα τελευταία χρόνια. Οι επιχειρήσεις και τα κράτη έχουν προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον συνεχών κρίσεων, αναπτύσσοντας μηχανισμούς διαχείρισης κινδύνου και διαφοροποιώντας τις πηγές εφοδιασμού και ενέργειας. Αυτή η εμπειρία μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη και στη σημερινή συγκυρία.
Ωστόσο, η αυξημένη αβεβαιότητα υπογραμμίζει την ανάγκη για προνοητικότητα και στρατηγικό σχεδιασμό. Η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικονομιών, η επένδυση σε βιώσιμες πηγές ενέργειας και η ενδυνάμωση της διεθνούς συνεργασίας αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη διαχείριση των μελλοντικών προκλήσεων.
Σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από διαρκείς ανατροπές, η οικονομική σταθερότητα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Ο καθοδικός κίνδυνος που επισημαίνει ο ΟΟΣΑ δεν είναι απλώς μια θεωρητική έννοια, αλλά μια υπενθύμιση ότι οι προκλήσεις παραμένουν και ότι η εγρήγορση είναι απαραίτητη. Το επόμενο διάστημα θα αποδειχθεί καθοριστικό για το αν η παγκόσμια οικονομία θα καταφέρει να διατηρήσει την πορεία της ή αν θα εισέλθει σε μια νέα περίοδο επιβράδυνσης.
* Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών και Προέδρος του Τμήματος Οικονομικών και Διοίκησης του Πανεπιστήμιου Νεάπολις Πάφος
