Ο ποιητής τραγουδά και ζωγραφίζει την κρυμμένη ομορφιά, την απώτατη ουσία του κόσμου.
Ανασύρω από τα συρτάρια μου παλιά στιχομυθία με τον ποιητή. «Η ποίηση σας επισκέπτεται»; τον ρωτώ. «Έχει καιρό να μου κτυπήσει την πόρτα», απαντά. «Τα χρώματα σας επισκέπτονται»; ρωτώ εκ νέου. «Καθημερινή η παρουσία τους. Ποίηση είναι όταν τα χρώματα γίνονται λόγος», αποκρίνεται.
Στα ποιήματα του Πασιαρδή το χρώμα βιώνεται εμπειρικά και συνάμα δείχνεται, με άλλα λόγια εικονολογείται. Αυτό συμβάλλει στη κατανόηση μιας κοινωνούμενης πραγματικότητας, που γνωρίζεται ή καλύτερα κοινοποιείται με ολβιότητα ως εμπειρία προσωπικής σχέσης.
Η προτίμηση του ποιητή για το λευκό είναι εμφανής σε μεγάλο τμήμα του ποιητικού του έργου. Υιοθετεί τη πάγια πεποίθηση ότι το λευκό εμπίπτει στην κατηγορία των μη-χρωμάτων, -των ουδέτερων δηλαδή χρωμάτων- και εστιάζει σε πρωτοφανείς εκφάνσεις και νοήματα που αυτό κομίζει ή μέσα από τα οποία αυτό ενεργείται.
Η ανεξάντλητη μάλιστα τονικότητα του, ταυτόσημη της φωτεινότητας ενίοτε εξωθείται σε βαθμό που η αξία του ως ουδέτερου να καταργείται προς όφελος προβολής άλλων παραλλαγών του λευκού. Γράφει σε ποίημα της συλλογής Ο δρόμος της ποίησης Β’:
«Η λευκότητα είναι το άλλο άσπρο, / κάτι σαν άσπρο μες το άσπρο, που καταργεί/ το αυστηρά ουδέτερο…».
Ο Πασιαρδής προσδίδει στην έννοια της τονικότητας αξιακό και σημασιολογικό εύρος. Επισημαίνει συνάμα τις αναρίθμητες κλιμακώσεις του λευκού στις οποίες οφείλουν την καταγωγή τους οι τονικές διαβαθμίσεις τις οποίες αυτό εμπεριέχει. Σύμφωνα με τον ποιητή το άσπρο εξουσιάζεται από το λευκό.
Η διατύπωση καταδεικνύει την ανάγκη του να προσδώσει στην έννοια του λευκού οικουμενικό χαρακτήρα και να δεσμεύσει το άσπρο σε υποδεέστερο αλλά αναπόσπαστο ιδίωμά του. Μια δευτερογενής ερμηνεία των στίχων θα οδηγούσε αναπότρεπτα σε σκέψεις γύρω από το ζήτημα της μονοχρωμίας και της σύζευξης τονικών αξιών του λευκού στην ίδια περιοχή.
Ο καθηγητής κριτικής θεωρίας David Bachelor, στο βιβλίο του Χρωμοφοβία, και επικαλούμενος δείγματα απεικόνισης του γυμνού σώματος στη δυτική ζωγραφική επισημαίνει ότι «η ενάρετη λευκότητα της Δύσης» δεν είναι άμοιρη των μυστικών φόβων της ίδιας της σάρκας. Στα ποιήματα του Πασιαρδή εντούτοις το πάσχον σώμα εννοείται όχι ως αυταπόδεικτη εικονιζόμενη γύμνια αλλά ως η αιώρηση μιας απουσίας, ως έκφραση ψυχικού άλγους.
Το ποιητικό υποκείμενο αναζητά λευκή άγραφη επιφάνεια πάνω στην οποία αισθητοποιεί το δικό του μπωτλαιρικό spleen.
Το λευκό ως blank state[1] αποτελεί την επιφάνεια στην οποία ο ποιητής ως μάγος, προγνώστης ή σαμάνος εγγράφει ένα χρησμό. Γράφει σε παλαιότερο ποίημα:
Νοικοκυρίστικα λόγια, νοικοκυρίστικα τραγούδια – η τρελλή
έπλενε τα σεντόνια της, τα ξάσπριζε, και τ’ άπλωνε
στη λάσπη να στεγνώσουν. Στις παραστάσεις
απ’ τη λασπουριά, απάνω στα λευκά σεντόνια, διάβαζε, ύστερα
τα μέλλοντα, και έλεε “θα χαθούμε”.
Ο Πασιαρδής υπερ-λευκαίνει την επιφάνεια και παράλληλα την καθιστά ανάγλυφη. Αυτή, με άλλα λόγια ανακτά περιεχόμενο και πλαστικότητα. Οι στίχοι καταδεικνύουν θα έλεγα την ανάγκη του ποιητή να διασαλεύσει μιαν εξαγνισμένη παγιότητα και να διαμηνύσει στον αναγνώστη την πεποίθηση του ότι μέσα από το γράφειν προμηνύονται αλήθειες κάθε τύπου.
Μνήμη είναι η «απέραντη λευκότητα» λέει ο Δημήτρης Δημητριάδης στη Λήθη: « (…) Λευκή γεωγραφία. Γραμμένη γεωγραφία και μετά λευκή. Όλα να γράφονται για να σβηστούν όλα μετά. Απέραντη λευκότητα. (…) Ασημάδευτη γεωγραφία, τοπίο ακατοίκητο (…)».
Ο Πασιαρδής σημαδεύει με λάσπη το σεντόνι. Το μαγάρισμα της επιφάνειας την καθιστά ομολογητική. Αυτή είναι πλέον δέσμια και αγωγός ενός απότυπου, μιας συντακτικής του ίχνους με μεταφυσικό εύρος. Ο ίδιος διαισθάνεται και προμηνύει μια βεβαιότητα ριζωμένη στον επικείμενο και όχι στον παρελθόντα χρόνο. Η μνήμη ως απολογισμός υποχωρεί προς όφελος ενός αφαιρετικά εικονοποιημένου μελλοντικού αγγέλματος, μιας συμφοράς.
Ο ζωγράφος Γιώργος Μαυροΐδης σε ποίημα με τίτλο «Τα Σεντόνια» επιχειρεί επίσης συσχετισμό της μοίρας με ανάλογες υφασμάτινες επιφάνειες. Γράφει: «Την αντικαταστήσανε/ με κάτι άσπρα σεντόνια/ που πετάξανε μονάχα/ ως απάνω/ την ώρα που μπόρα/ παραμόνευε μαύρη (…) Είναι πάντα ωραία/ κάθε που γυρνά το κεφάλι/ πριν ολότελα σβήσει/ γιατί αυτή είναι η μοίρα…».
Εδάφιο στην επικράτεια της μνήμης αποτελεί ο τοίχος σε ποίημα του Βάκη Λοϊζίδη.
Τόσο στον Πασιαρδή όσο και στον Μαυροΐδη, η επιφάνεια αποτελεί αισθητική, πολιτική αλλά κυρίως ηθική προϋπόθεση για εκδήλωση του είναι.
Αυτό συμβαίνει σε μορφή χρησμού στην περίπτωση του πρώτου, ενώ στους άλλους δίνεται ως κατευναστικό τέχνασμα και σχηματική επίκληση αντίστοιχα.
Σε μιαν άλλη περίπτωση η λευκότητα είναι αντιληπτή ως υποδοχέας άλλων τύπων λευκού: ως πρόσκτηση ενός λευκού από ομοειδές του, ως ξέπνοη αλήθεια, ως σκιά, ως αξία που αντιστοιχεί στο άβατο και το επίπεδο.
Το λευκό πραγματεύεται ο ποιητής και στους πιο κάτω στίχους από τα Τετράστιχα Γ΄ και πάλι:
Τό ἄσπρον του τό γιασουμί ξέρει νά τό τζιηεύκει
θωρεῖς το, ἄλλα χρώματα ποττέ του ἔγ γυρεύκει·
κραδκιέται σ’ τζιεῖνον πού λαλοῦν ἄλλοι πώς ἔν ’νεν’ χρῶμα
τζι’ οὔλα πού φέντζιει δίπλα μας τζιαί δείγνει μας ἀκόμα!..
Εδώ ο Πασιαρδής επισημαίνει την εκφραστική δεινότητα του λευκού η οποία το καθιστά αυθυπόστατο και αυτοδιάθετο σινάμα. Η τονική αυτάρκεια του λευκού, όπως διατυπώνεται στους στίχους, αποκλείει κάθε χρωματική γειτνίαση ή πρόσμιξη. Η κατανυκτική φωτεινότητα του τέλος, ορίζεται από μέρους του ποιητή ως δεικτικό μέσο ή νυγμός υποκίνησης για τον άνθρωπο.
Στο ποίημα «Σύμβολα» εντούτοις, ο Παύλος Ξιούτας μοιάζει να απολαμβάνει την αντιπαλότητα ανάμεσα σε λευκό γιασεμί και κόκκινο κρίνο που βρίσκονται σε βάζο. Αμφισβητώντας την προσφιλή στον Πασιαρδή «εσωστρέφεια» του γιασεμιού αναφέρει:
«Την αναιδή του ομορφιά/ το κρίνο τ’ ολοκόκκινο/ άπλωσε μεσ’ το βάζο/ σκιάζοντας του γιασεμιού/ την απαλή γραμμή. (…) και με τη φαντασία σου,/ έκανες ν’ αναζεί/ εκείνη που λαχτάρησες,/ σύμβολο του έρωτά σου/ ένα κρίνο ολοπόρφυρο/ και γιασεμί μαζί». Στους στίχους επισημαίνεται η πραότητα του λευκού και η αναίδεια του κόκκινου. Αψηφώντας εντούτοις την άχαρη γειτνίαση τους, ο ποιητής προχωρά στην πρόσμειξη τόσο των ειδών όσο και των χρωμάτων με αποτέλεσμα τον σχηματισμό ενός κατεξοχήν ερωτικού συμβόλου: ενός υβριδικού μοτίβου που θέλει γιασεμί και κρίνο ένα σώμα.
Στους στίχους που ακολουθούν ο ποιητής επιχειρεί μια ενδοσκοπική ερμηνεία του λευκού προσδίδοντας του ιδιότητα περιβλήματος:
Τό ἄσπρον τό τραντάφυλλον πού μέσα ’σιει τό χρῶμα
ὅπως τές ρίζες τό δεντρόν πού κάτω πού τό χῶμα·
πόσοι πό τούτους πού θωρεῖς πού ρέσσουν τζιαί περνοῦσιν
ἄμ μέν νεν’ μέ τά βάσανα τζιαί τούς καμούς πού ζιοῦσιν!
Εδώ επισημαίνεται η κρυπτική ή περιβάλλουσα ιδιότητα του λευκού. Σύμφωνα με τον ποιητή, το λευκό είναι ικανό να περικλείσει και να αποκρύψει τονικές διαβαθμίσεις ή άλλου τύπου χρώματα. Επιχειρώντας μια δευτερογενή ερμηνεία των στίχων, η καθαρή όψη μιας ψυχικής συσκευής όπως είναι το σώμα ή καθ’ υπερβολήν ακόμα και το πράγμα, δεν εγγυάται την εσώτερη αρμονική καταγωγική δυνατότητα του. Έτσι, πίσω από την αρετή ελλοχεύει μια πίκρα, κάτω από την αγνότητα, η εκμηδένιση κάθε ελπίδας και ευχής.
Μήπως το λευκό τριαντάφυλλο στους στίχους αποτελεί μια κρύπτη, ή ακόμα ένα ψυχικό κενοτόπιο; Ισχύει άραγε η θέση ότι αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί, ουδόλως κατευνάζεται; Η εγκατοίκηση της ψυχής στο σώμα, αποτελεί για τον Πασιαρδήαρχή. Και η ιδιοποίηση της εμπειρίας του ποιητή, – όπως βλέπουμε στους στίχους – επιτελείται μέσα από την πρακτικής μιας μεταφορικής απεικόνισης. Η υποθάλπουσα αγωνία, αντιληπτή στους στίχους, παίρνει τη θέση οντολογικής έννοιας γύρω από την οποία κτίζεται, καλλιεργείται και βιώνεται το ψυχικό άλγος.
Σε όμοια σημασιολογική γραμμή μπορούν να τοποθετηθούν και οι ακόλουθοι στίχοι:
Τζιαί τό τραντάφυλλον ἀρκεῖ πολλές φορές ν’ ἀννοίξει
σάν νά ’σιει τζι’ ἄλλα χρώματα πού μέσα του νά δείξει·
ἔτσι γοιόν τζιείνους πού λαλοῦν πώς ὅ,τ’ ἔχουν νά ποῦσιν
ἔν’ τζιεῖνα πὄθ θά ποῦν ποττέ, τζι’ ὅμως μέ τζιεῖνα ζιοῦσιν.
Η αποδέσμευση έγκλειστων χρωμάτων, η εκχύλιση τους από κλειστό σκεύος, -την περίπτωση αυτή επιλέγεται μεταφορικά το τριαντάφυλλο – αποτελεί για τον ποιητή εγχείρημα που αξιώνει ευρύτητα χρόνου: με άλλα λόγια εκδηλώνεται αργά και επίπονα.
Επιστρέφω στους στίχους για να επισημάνω ότι το φανέρωμα χρωματικών αξιών είναι ανάλογο ενός ομολογητικού για τον άνθρωπο εγχειρήματος το οποίο πραγματώνεται εάν και μόνο η εσώτερη αναγκαιότητα υποχωρήσει προς όφελος μιας συνειδητής σχέσης με το έξω και τον άλλον: εάν και μόνο δηλαδή το άτομο ενδώσει στην εμπειρία του αισθητού με ανοικτούς προς τον έξω κόσμο όρους.
Στους προγενέστερους στίχους είδαμε τον ποιητή να στοχάζεται και να εγκωμιάζει συνάμα το αμετάβλητο τονικό σθένος αλλά και την αυτάρκεια του λευκού. Μοιάζει επίσης να γοητεύεται από την ιδιότητα αυτό να εμπεριέχει άλλες χρωματικές αξίες τις οποίες αποδεσμεύει και φανερώνει όταν και μόνο αυτό κρίνεται αναγκαίο.
Το λευκό στον Πασιαρδή τυγχάνει να είναι και εμπειρικά λευκό. Πρόκειται για λευκό επιρρεπές στη νόθευση. Στους στίχους που ακολουθούν το λευκό υπόκειται τονικό μετριασμό, για να εμπέσει στην κατηγορία ενός γκρίζου που ευωδιάζει. Λέει:
Ἔσιει μουζούρι γιασουμί π’ ὁ κόσμος ἔν τό ξέρει
ξέρει το μόνο μιά αὐλή τζιαί τό δικόσ σου σιέρι·
πού τό κλαδεύκει στόν τζιαιρόν τζι’ ἅμα ’ννά τό ποτίσει
τά δάρκα μου ἔν τό κανοῦν πόν’ ἴσια μέ μιά βρύση.
Κι ενώ σε προγενέστερους στίχους ο ποιητής υποστηρίζει σθεναρά το αυτεξούσιο της λευκότητας, στους μόλις προαναφερθέντες περιπίπτει σε αντίφαση. Μιλά για «μουζούρι» γιασεμί, δηλαδή γιασεμί του οποίου η τονικότητα υποβιβάστηκε ώστε η βαθμίδα φωτεινότητας του να είναι εγγύτερη του μαύρου και όχι του λευκού.
Στη προσπάθεια του να εκφράσει μέσα από τους στίχους επιβαρυμένη ψυχική διάθεση, ο Πασιαρδής προχωρεί σε μυθοπλαστικό τέχνασμα, προκειμένου να γνωστοποιήσει τη σπανιότητα της εν λόγω τονικής αξίας.
Η φροντίδα του υπό σχολιασμό αρωματικού θάμνου από μέρους ερωτικά αρεστού στον ποιητή προσώπου και ο εμποτισμός του με τα δάκρυα του ιδίου, των οποίων η πυκνότητα ερμηνεύεται και εκφράζεται εμφαντικά σε τοπική αξία, δηλαδή απόσταση, έχουν ως αποτέλεσμα το «μουζούρωμα», αλλιώς μαύρισμα του λευκού άνθους.
Ο ποιητής μιλά για το χρώμα, στοχάζεται γύρω από αρχές ή κανόνες που το διέπουν ή απορρέουν από αυτό. «Η ποίηση ως γλώσσα των Τεχνών», όπως την ορίζει ο Χρίστος Γιανναράς στην Οντολογία του Προσώπου, λέει αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί με τη σημαντική των εννοιών, δηλαδή την κοινότυπη σύνδεση σημαίνοντος- σημαινομένου.
Αποβλέπει, σύμφωνα με τον ίδιο, «να γνωστοποιήσει την ετερότητα-μοναδικότητα της προσωπικής σχέσης με κάθε έναντι λόγο προσωπικού ενεργήματος». Εδώ έγκειται και το τόλμημα του ποιητή. Ανάγει το προσωπικό βίωμα σε ετερότητα καθιστώντας την εκάστοτε επιλεγμένη από μέρους του χρωματική αξία σε ένα κατά σύμπτωση ή κατ’ αναγκαιότητα κορυφαίο ηθικό σημείο μιας οικουμενικής ποίησης.
[1] Ο όρος blank state ανήκει στον Άγγλο εμπειριστή John Locke (1632-1704).
Ελεύθερα, 15.03.2026
Εγγραφή στο Newsletter
