Με την καθοδήγηση του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου (ΙΒΠ), την πανεπιστημιακό Νάντια Μαχά και τον σχεδιαστή Αριστείδη Τζονευράκη, ακολουθούμε τα βήματα της Ιωάννας Παπαντωνίου στην Κύπρο, αναδεικνύοντας το πάθος της για την έρευνα, την παράδοση αλλά και την ξεχωριστή της αγάπη και τη συμβολή της στον κυπριακό πολιτισμό.
Η Ιωάννα Παπαντωνίου (1936 – 2026), αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη και ανάδειξη της παραδοσιακής ελληνικής ενδυμασίας, φέρνοντας στο φως την ομορφιά, την ιστορία και τη δημιουργικότητα των τοπικών φορεσιών. Από τα πρώτα της βήματα, με σπουδές σκηνογραφίας και ενδυματολογίας στο Λονδίνο, μέχρι την ίδρυση του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος στο Ναύπλιο το 1974, ταξίδεψε σε όλη την Ελλάδα και στην Κύπρο συλλέγοντας φορεσιές και λαογραφικό υλικό με σεβασμό και πάθος.
Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου: Η ξεχωριστή αγάπη για την Κύπρο
«Το Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου και πρωτίστως η ιδρύτρια του Ιωάννα Παπαντωνίου είχαν και θα έχουν παντοτινά μια σχέση δέσμευσης, σεβασμού, αφοσίωσης και ξεχωριστής αγάπης για την Κύπρο. Η σχέση χρονολογείται από το 1959, όταν η ιδρύτρια του ΙΒΠ γνωρίζει τον τότε διευθυντή του Μουσείου Λαϊκής Τέχνης Αδαμάντιο Διαμαντή, και συνεχίζεται όταν αναλαμβάνει την καταγραφή και φροντίδα της ενδυματολογικής συλλογής του Μουσείου στη Λευκωσία, ένα από τα πιο σημαντικά έργα της ζωής της, όπως συχνά αναφέρει η ίδια σε συνεντεύξεις της.
Τη συνεργασία με τους φορείς της Κύπρου τη συναντάμε σε πολλά επίπεδα (εκδόσεις, εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα κ.λπ.):
1984-1985: Οργανώνεται το Λαογραφικό Μουσείο Λεμεσού, μαζί με την Έλλη Κωνσταντινίδου.
1975: Αμέσως μετά την εισβολή ξεκινάει η τεράστια έρευνα σε όλη την ελεύθερη Κύπρο για την τοπική μουσική και χορευτική της παράδοση, από τον εθνομουσικολόγο Φοίβο Aνωγειανάκη και τον εμβληματικό αθλητή, εκπαιδευτικό, πολύτιμο συνεργάτη και μεγάλο δωρητή του ΙΒΠ Αλέξανδρο Κλείτου Ιακωβίδη από την Κερύνεια, με τη χορηγία του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού και της τότε υπουργού Μελίνας Μερκούρη, με την οποία συνδεόταν στενά η Ι. Παπαντωνίου. Η έρευνα ολοκληρώνεται το 1985 με την έκδοση επτά (7) δίσκων βινυλίου σε κασετίνα, που το 1999 επανεκδόθηκε σε επτά ψηφιακούς δίσκους. Στη δεκαετή έρευνα συμμετείχε το Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών με τον Δρ Κώστα Κύρρη και τον Μενέλαο Χριστοδούλου, καθώς και το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου (ΡΙΚ). Παράλληλα, γίνεται η ενδυματολογική καταγραφή των τοιχογραφιών στις εκκλησίες του όρους Τρόοδος, με σημαντικότατα ευρήματα.
1990: Πραγματοποιείται στο Ναύπλιο η έκθεση «Κύπρος: Τέχνες και Ζωή», με αντικείμενα από τη συλλογή του ΙΒΠ.
1991: «Αντανακλάσεις από τη βυζαντινή τέχνη στην Κύπρο – Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο» είναι ο τίτλος της έκθεσης που παρουσιάζεται στη Δημοτική Πινακοθήκη Ναυπλίου.
Την ίδια χρονιά το ΙΒΠ εκδίδει το βιβλίο της Ελένης Παπαδημητρίου «Οι κυπριακές φορεσιές», σε συνεργασία με την Υπηρεσία Κυπριακής Χειροτεχνίας. Η Ι. Παπαντωνίου, η Ε. Παπαδημητρίου και ο Α. Ιακωβίδης πραγματοποιούν σπουδαίες καταγραφές σε πολλά χωριά της ελεύθερης Κύπρου, όπου έρχονται σε επαφή με ειδικούς σε τοπικές τεχνικές, όπως την τεχνική «δένω-βάφω» (fungi) – που επιβίωσε μόνο στο Κοιλάνι, γιατί μια μεταπράτισσα πήγαινε τα μαντίλια στη Λευκωσία, σ’ ένα μαγαζί που τα πουλούσε στο Καστελόριζο, απ’ όπου τα αγόραζαν οι ναυτικοί για να τα προσφέρουν ως αρραβώνα – ή την «πιπίλα» (είδος λεπτής δαντέλας με τη βελόνα). Το 1991 επίσης, η Ι. Παπαντωνίου βρίσκεται για μια ακόμη φορά στην Κύπρο, ειδικά για να βοηθήσει στη δημιουργία του νεοσύστατου Λεβέντειου Δημοτικού Μουσείου Λευκωσίας, μια σύμπραξη που φέρνει στο Λεβέντειο το European Museum of the Year Award – EMYA, με το οποίο είχε βραβευθεί και το ΙΒΠ το 1981. Η συνεργασία των δύο Μουσείων είναι από τότε αδιάλειπτη.
1999: Στα εγκαίνια της έκθεσης «Τα καλύτερα του ΠΛΙ» στο Ναύπλιο, γυναίκες από την Υπηρεσία Κυπριακής Χειροτεχνίας ζωντανεύουν τον χώρο των αργαλειών του Μουσείου, υφαίνοντας και πλέκοντας «πιπίλες».
2006: Στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας φιλοξενείται η έκθεση «32 χρόνια ΠΛΙ».
2007: Πραγματοποιείται η έκθεση «Ενδύεσθαι. Για ένα Μουσείο Πολιτισμού του Ενδύματος», στον Χαρουπόμυλο Λανίτη στη Λεμεσό, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ευαγόρα & Κάθλην Λανίτη.
2007: Το Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας φιλοξένησε δύο εκθέσεις του ΙΒΠ: «Από το Ναύπλιο στη Λευκωσία – Οι συλλογές του ΠΛΙ» και «6 “Παγκόσμιοι” Έλληνες Σχεδιαστές Μόδας».
2008: Παρουσιάζεται στο Εθνολογικό Μουσείο Ναυπλίου η έκθεση «Από τη Λευκωσία στο Ναύπλιο – 100+1 αντικείμενα από τις συλλογές του Λεβέντειου Δημοτικού Μουσείου Λευκωσίας».
Το 2014 το ΙΒΠ γιορτάζει τα 40 του χρόνια με την έκθεση «Αχνάρια μεγαλοπρέπειας. Μια νέα ματιά στην παράδοση της ελληνικής γυναικείας φορεσιάς», με 40 αυθεντικά χαρακτηριστικά ελληνικά ενδύματα των συλλογών του ΙΒΠ από τον 18ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα, που φιλοξενείται στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας.
2016: Στο Λεβέντειο φιλοξενείται η έκθεση «Νύφες. Παράδοση και μόδα στην Ελλάδα», όπου παρουσιάζεται μια μεγάλη γκάμα νυφικών ενδυμάτων από τη συλλογή του Ιδρύματος, από τα κομψά περίτεχνα νυφικά του τέλους του 19ου αιώνα μέχρι τις πρωτοποριακές δημιουργίες των σύγχρονων σχεδιαστών.
Και οι σχέσεις δεν σταματούν εδώ:
● Για πολλά χρόνια το ΙΒΠ συνεργάζεται στενά με την Παιδαγωγική Ακαδημία Κύπρου και τον Α. Ιακωβίδη μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα και τη δημιουργία δύο προθηκών με κυπριακές και ελληνικές φορεσιές.
● Δημιουργική είναι και η συνεργασία με τον τότε δήμαρχο Λευκωσίας αείμνηστο Λέλλο Δημητριάδη, με την οργάνωση σειράς εκθέσεων στην Πύλη Αμμοχώστου: «Η ελληνική φορεσιά και το κόσμημα άλλοτε και τώρα» (1985), «Αφιέρωμα στον Χριστόδουλο Πάφιο» (1988), παράσταση των παιδιών των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του ΠΛΙ υπό την καθοδήγηση του Γιάννη Κόκκορη (1988) και «Ο καραγκιοζοπαίχτης Γιώργος Ιδαλίας εξηγεί την τέχνη του» (1988).
● Ο 14ος τόμος της επιστημονικής επετηρίδας του Ιδρύματος «Εθνογραφικά» είναι αφιερωμένος στην Κύπρο. Την ευθύνη του τόμου έχουν η Άννα Νεοφύτου και η Καλλιόπη Πρωτοπαπά.
● Η δημιουργός Μαρία Λοϊζίδου διοργανώνει στο ΙΒΠ εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και παρεμβάσεις, και δημιουργεί το παιχνίδι «Πλαγγόνα» στο Μουσείο Παιδικής Ηλικίας στο Ναύπλιο.
● Ο Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσού και το ΙΒΠ συνεχίζουν τη συνεργασία έως και σήμερα, με την οργάνωση και συμμετοχή σε φεστιβάλ, συνέδρια, ημερίδες και εκδόσεις πρακτικών.
● Η Ι. Παπαντωνίου και ο Α. Ιακωβίδης, σε μια έντονα φορτισμένη συγκινησιακά εκδήλωση, τιμώνται για το έργο και την προσφορά τους στον Ελληνικό Πολιτισμό, στο πλαίσιο του αφιερώματος «Νήσος Κύπρος… 50 χρόνων μνήμες!» (Μέρος Β΄) (Fougaro Artcenter, Ναύπλιο, 15 Νοεμβρίου 2024), σε διοργάνωση του Εργαστηρίου Παραδοσιακού Χορού «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» – και του Δρ Γιώργου Γιαλλουρίδη – και του ΙΒΠ, υπό την αιγίδα της υπουργού Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας Κύπρου Δρος Αθηνάς Μιχαηλίδου, με χορηγό τον Κυπριακό Οργανισμό Αθλητισμού και την αντιπρόεδρό του κυρία Κάλλη Χατζηιωσήφ.
● Στις εκθέσεις του Εθνολογικού Μουσείου του ΙΒΠ υπάρχει πάντα ειδική προβολή στην Κύπρο. Στα εγκαίνια της επετειακής έκθεσης για τα 50 χρόνια του Ιδρύματος, το «Δίασμα», σε μια αποστροφή της ομιλίας της, η πρόεδρος του ΙΒΠ Γεωργία Κρητικού-Σαμαρά ανέφερε: «… Ελλάδα και Κύπρος είναι ένας πολιτισμός, ο ελληνικός… Η Κύπρος έχει ιδιαίτερη θέση στην έκθεσή μας, το ίδιο και στην καρδιά μας. Και δυστυχώς ακόμη μας ματώνει…».
● Η πρόεδρος του ΙΒΠ και ο διευθυντής του Πάρης Πέτσας δίνουν το παρόν στη βράβευση του συνεργάτη του ΙΒΠ Α. Ιακωβίδη από τον Δήμο Κερύνειας και, ανάμεσα στα άλλα, η πρόεδρος του ΙΒΠ υπογραμμίζει: «Ζήσαμε και είδαμε από πολύ κοντά πώς διαμορφώνεται η ζωή ενός αγωνιστή που δεν εγκαταλείπει ποτέ τις αρχές του, τις αξίες του, το πάθος του για τον ευλογημένο του τόπο. Η Κερύνεια ήταν και είναι το κέντρο της ζωής του… το κέντρο του έργου του, η απόλυτη αγωνία του.
Κλείνοντας, να αναφέρουμε ότι η πρόεδρος του ΙΒΠ Γεωργία Κρητικού-Σαμαρά αναλαμβάνει να υλοποιήσει το μεγάλο όνειρο της Ι. Παπαντωνίου για την ίδρυση του Ινστιτούτου Διαχρονικού Κυπριακού Πολιτισμού στο Ναύπλιο, όπου θα μεταφερθούν όλες οι πολύτιμες συλλογές και οι εκδόσεις που αφορούν την Κύπρο, αλλά και ένα μεγάλο κομμάτι της ανέκδοτης έρευνας του Α. Ιακωβίδη. Το Ινστιτούτο θα είναι ανοιχτό στους ερευνητές για τη μελέτη του πολιτισμού της Μεγαλονήσου».
Νάντια Μαχά-Μπιζούμη: Διευρύνοντας τα όρια της λαογραφικής και ενδυματολογικής προσέγγισης
«Είχα την πολύ μεγάλη τύχη και τιμή να είμαι ένα από τα πνευματικά πρόσωπα που, όπως έλεγε η ίδια, επέλεξε να έχει κοντά της», θυμάται η κ. Νάντια Μαχά-Μπιζούμη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια με γνωστικό αντικείμενο Λαογραφία: Λαϊκή Τέχνη, στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. «Κοντά της έμαθα να μελετώ τις τοπικές ενδυμασίες με σεβασμό, ήθος και μεγάλο πάθος για την επιστημονική έρευνα. Ο πολιτισμός για την ίδια εξάλλου δεν είχε ανάγκη από εντυπωσιασμό αλλά από μεγάλη συνέπεια και πάθος για την έρευνα και μεγάλη ευθύνη. Για μένα, η Ιωάννα προσέφερε στην έρευνα τοπικών ενδυμασιών συνεχίζοντας το έργο της Αγγελικής Χατζημιχάλη, κάνοντας όμως ένα βήμα παραπέρα: μέσα από την ανάλυση των πατρόν των ενδυμασιών, ανέδειξε τη σύνδεση των ενδυμάτων κάθε περιοχής με τον ευρύτερο πολιτισμό και ιστορικό πλαίσιο. Μέσα από το ένδυμα μπορούσε κανείς να καταλάβει τις επιθυμίες, τις πρακτικές και τη δημιουργικότητα των ανθρώπων που τα κατασκεύαζαν, που ασχολήθηκαν με τη δημιουργία και αναπαραγωγή των ενδυμάτων.
Σημαντικό ήταν επίσης ότι ήδη από το πρώτο της άρθρο, το 1978, συνέβαλε στη μελέτη της γυναικείας παραδοσιακής φορεσιάς, προσφέροντας ένα πολύτιμο εγχειρίδιο για ερευνητές, με τη συστηματοποίηση και ανάλυση όλων των πατρόν των βασικών ενδυμάτων των τοπικών φορεσιών.
Επιπλέον, αξιοποίησε τη δυναμική της έρευνας μέσα από τη μουσειακή πράξη, με την ίδρυση του ιδρύματος Βασίλης Παπαντωνίου το 1974 στο Ναύπλιο, που αγάπησε και υπηρέτησε με καθημερινή ερευνητική παρουσία με αφοσίωση και όραμα. Εφάρμοσε πρωτοποριακές πρακτικές, εντάσσοντας τη μόδα στη συλλεκτική και εκθεσιακή πολιτική, φέρνοντας στο προσκήνιο για πρώτη φορά στην Ελλάδα ζητήματα αναπαράστασης του σώματος μέσα στο μουσειακό περιβάλλον».
Αριστείδης Τζονευράκης: Κληρονομήσαμε ένα πολύτιμο έργο
Ο Αριστείδης Τζονευράκης, ελληνοράπτης που ειδικεύεται στην κατασκευή και αναβίωση παραδοσιακών ελληνικών ενδυμάτων, μιλά με βαθιά συγκίνηση για την αείμνηστη Ιωάννα Παπαντωνίου, μια γυναίκα με την οποία συνεργάστηκε, καθορίζοντας όχι μόνο τη δική του πορεία, αλλά και ολόκληρο το πεδίο της μελέτης και ανάδειξης της ελληνικής παραδοσιακής φορεσιάς. «Η σχέση μας ξεκίνησε το 2002 και από τότε ήταν πάντα δίπλα μου. Απλόχερη και ανιδιοτελής, έδινε τα πάντα. Άνθρωποι όπως η Ιωάννα, δεν γεννιούνται συχνά».
Πέρα όμως από την προσωπική στήριξη, ο Αριστείδης Τζονευράκης επισημαίνει τη θεμελιώδη συμβολή της στην επιστημονική τεκμηρίωση της παραδοσιακής ενδυμασίας. «Άνοιξε τον χώρο του ενδύματος και της λαογραφίας, δίνοντάς του πλαίσιο και κανόνες. Αναζητούσε την τεκμηρίωση, την αλήθεια πίσω από κάθε ρούχο. Έψαχνε μαρτυρίες, μνήμες, πηγές, βοηθώντας να διορθωθούν ανακρίβειες και να αποσαφηνιστούν ζητήματα που παρέμεναν θολά».
Για τον Αριστείδη Τζονευράκη, η παρακαταθήκη της δεν είναι μόνο επιστημονική. Είναι ηθική. Είναι η προτροπή της: «Να μάθεις καλά τη δουλειά σου – και τότε κανείς δεν μπορεί να σου πει τίποτα».
Μια φράση που, όπως λέει, τον συνοδεύει μέχρι σήμερα.
Ελεύθερα, 08.03.2026
Εγγραφή στο Newsletter
