Οι 200 ήρωες (στην πλειονότητά τους κομμουνιστές) που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή από τους Γερμανούς κατακτητές, αποκτούν πλέον «πρόσωπο», 82 χρόνια μετά, καθώς μερικές «άγνωστες», μέχρι πριν από λίγες ημέρες φωτογραφίες, ήρθαν να οπτικοποιήσουν την κτηνωδία των Ναζί και τη θυσία των εκτελεσμένων, που δίκαια απέκτησε θρυλικές διαστάσεις στη λαϊκή συνείδηση.
82 χρόνια μετά, δεν αποκαλύπτονται μόνο πολύτιμα ιστορικά ντοκουμέντα, αλλά φωτογραφίες ταυτότητας –της ταυτότητας του ελληνικού λαού που, μέσα από τις γραμμές της Αντίστασης, πολέμησε τους Ιταλούς φασίστες και τους Γερμανούς Ναζί, φυλακίστηκε, καταδιώχθηκε, πείνασε, έδωσε το αίμα του, για να δει τον τόπο του ελεύθερο.
Οι μελλοθάνατοι καταγράφηκαν να μπαίνουν με ψηλά το κεφάλι στον χώρο του σκοπευτηρίου – δύο με υψωμένες τις γροθιές. Γνώριζαν πολύ καλά πού πήγαιναν και το να τηρήσουν τη στάση αυτή, ήταν απόφαση απόλυτα συνειδητή, αφού προερχόταν από τη μέχρι τότε δράση και την κοσμοθεωρία τους. Μερικοί από τους 200 εισέρχονταν στο σκοπευτήριο με υψωμένες γροθιές – για αυτούς ήταν απόλυτα φυσικό να αψηφήσουν την κάνη του κατακτητή και να περιφρονήσουν τον ίδιο τον θάνατο.
Ήταν 200 Ακροναυπλιώτες, Αναφιώτες, συλληφθέντες με βάση καταστάσεις που παρέδωσαν οι δοσιλογικές κυβερνήσεις στους κατακτητές. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία μέλη του Κ.Κ.Ε., καθώς και ορισμένοι τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές. Πολιτικοί κρατούμενοι που, στις περισσότερες των περιπτώσεων, συνελήφθησαν από τη δικτατορία Μεταξά τουλάχιστον πέντε-έξι χρόνια πριν από την εκτέλεση και παραδόθηκαν στις φασιστικές κατοχικές δυνάμεις, υπό την επίβλεψη των Ελλήνων συνεργατών τους.
Όπως επισημαίνει ο ιστορικός, Ιάσονας Χανδρινός, σε επίπεδο πρώτης τεκμηρίωσης οι φωτογραφίες προσθέτουν μικρές ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες:
- Οι 200 εκτελέστηκαν ανά 20άδες, διά τυφεκισμού, από ένα εκτελεστικό απόσπασμα, καθώς κάποιοι Γερμανοί φαίνονται να έχουν ντουφέκια και όχι πολυβόλα.
- Υπάρχουν πεταμένα ρούχα έξω από το Σκοπευτήριο.
- Ένας Έλληνας αστυνομικός παραβρίσκεται στην είσοδο του χώρου.
- Ένας Ιταλός βοηθητικός βρίσκεται στη φάλαγγα των οχημάτων κλειστών φορτηγών που μεταφέρει τους κρατούμενους από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στην Καισαριανή και το Σκοπευτήριο.
Πέραν αυτών, κατά τον ιστορικό, «Δίνουν πλέον εικόνα και πρόσωπο στα θύματα της εκτέλεσης». «Γνωρίζουμε τα ονόματα, έχουμε αρκετά βιογραφικά στοιχεία, κάποιες φωτογραφίες, σημειώματα που άφησαν πριν από την εκτέλεση. Αλλά πρώτη φορά τούς βλέπουμε τόσο καθαρά σε φωτογραφίες εξαιρετικά καθαρές και ευκρινείς!».
Ιωάννα Καρυστιάνη: Αυτά τα βλέμματα στις φωτογραφίες, ήταν λες και έπρατταν το αυτονόητο
Η κορυφαία-πολυβραβευμένη συγγραφέας, σεναριογράφος της ταινίας του 2017 «Το τελευταίο σημείωμα», σε σκηνοθεσία του συζύγου της, κορυφαίου σκηνοθέτη, Παντελή Βούλγαρη, που βασιζόταν στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944, δεν πίστεψε ποτέ πως αυτό το γεγονός ήταν μια «λεπτομέρεια» της ιστορικής μας μνήμης.
–Υποθέτω πως το τηλέφωνό σας, από τη μέρα που δημοσιεύτηκαν αυτές οι φωτογραφίες και απ’ τη στιγμή που διαπιστώθηκε πως είναι αυθεντικές, δεν σταμάτησε να χτυπά… Τόσοι πολλοί άνθρωποι, από όλο τον κόσμο, νιώθουν φοβερή ταραχή και συγκίνηση, γιατί ανακαλύπτουν αυτή τη συγκλονιστική ιστορία. Η οποία δεν ήταν «μια ιστορική λεπτομέρεια». 200 άνθρωποι εκτελέστηκαν Πρωτομαγιά του ‘44 και όλος ο κόσμος υποκλίνεται σήμερα, όχι σε κάποιους «καπάτσους» και «καταφερτζήδες», αλλά σε 200 ιδεολόγους, που έδωσαν τη ζωή τους για την πατρίδα – σε απλούς ανθρώπους μάλιστα. Γιατί όλοι αυτοί -επειδή είχαμε ψάξει τα βιογραφικά τους, κάνοντας την ταινία- ήσαν δάσκαλοι, φοιτητές, εργάτες, αγρότες, απλοί άνθρωποι της βιοπάλης και της αντίστασης ενάντια στον κατακτητή. Όπως, ας πούμε, ο Ναπολέων Σουκατζίδης που, από πιτσιρικάς, ήταν στον συνδικαλισμό των εμποροϋπαλλήλων στην Κρήτη και μετά έκανε γύρα στις περισσότερες φυλακές και τόπους εξορίας της Ελλάδας – μια πολύ σπουδαία και μαρτυρική προσωπικότητα. Ο τίτλος της ταινίας είναι «Το τελευταίο σημείωμα» αλλά, ενδεχομένως, να ήταν «Άραγε, θα μας ξεχάσουν;».
–Κι όλο αυτό, 82 χρόνια μετά την εκτέλεση… 82 χρόνια μετά, δεν είναι ότι δεν τους θυμόμαστε – είναι ότι αυτό το ιστορικό γεγονός, πάρα πολλοί άνθρωποι, το μαθαίνουν τώρα για πρώτη φορά. Όταν κάναμε την ταινία και μαζευόταν κόσμος στις αίθουσες, πολλοί δεν είχαν καν ακούσει για την Πρωτομαγιά του 1944 – κι αυτό μάς έκανε κατάπληξη με τον Παντελή, γιατί νομίζαμε ότι τουλάχιστον τις ηρωικές επικεφαλίδες τις γνωρίζουμε.
–Και πλέον έρχονται αυτές οι φωτογραφίες, και ξαφνικά υπάρχει αυτό το μεγάλο «κύμα» συγκίνησης… Όταν σχεδιάζαμε τις «εκτελέσεις» με τον Παντελή για την ταινία, δεν μας περνούσε από το μυαλό ότι, κάποια στιγμή, θα βρεθούν φωτογραφίες και θα έχουμε πέσει τόσο πολύ μέσα. Γιατί, όντως, αυτοί οι 200 είχαν πει «Θέλουμε να εκτελεστούμε και οι 200 μαζί», αλλά δεν γινότανε και τους είπαν «Ανά 20». Δεν ήθελαν, επίσης, να τους δέσουν τα μάτια και εκτελέστηκαν, χωρίς να τους δέσουν τα μάτια, ενώ είχαν αυτή τη δυνατότητα. Επίσης, ο διάλογος με τον Karl Fischer και τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη, όταν του προτείνει να εξαιρεθεί από τους 200, έχει συμβεί στην πραγματικότητα. Πριν από τα γυρίσματα αυτά, όλοι ήθελαν να πάνε να «εκτελεστούν», όλοι να είναι «κρατούμενοι» στους θαλάμους. «Κύριε Βούλγαρη», έλεγαν οι ηθοποιοί, «βάλτε με κι εμένα στους εκτελεσμένους, βάλτε με στους εκτελεσμένους…».
–Τι θυμάστε από το συγκεκριμένο γύρισμα; Κάναμε τα γυρίσματα την άνοιξη του 2017. Τελευταίες είχαμε αφήσει τις εκτελέσεις, γιατί δεν ήταν σίγουρο αν θα είχαμε το κουράγιο να τις κάνουμε, να σας πω την αλήθεια. Δεν ξέρω αν το καταλαβαίνετε αυτό. Μπορεί ο κινηματογράφος να είναι μια μεγάλη απάτη, μια ευλογημένη απάτη αν θέλετε, αλλά οι κορυφαίες στιγμές είναι σαν βόμβα στα σωθικά, δεν είναι κάτι απλό. Αυτές οι εικοσάδες… Το στήσιμο της πρώτης εικοσάδας μας έβγαλε νοκάουτ. Θυμάμαι πως ήθελαν όλοι να σταματήσουν το γύρισμα εκεί, και να μη γίνει άλλη εικοσάδα. Και, φανταστείτε, ότι εμείς ταινία κάναμε, δεν «εκτελέσαμε» ούτε «εκτελεστήκαμε», φυσικά. Ήταν συγκλονιστικό, όμως, το συναίσθημα και η ταπεινοφροσύνη, γιατί εκείνη την πολύ οριακή στιγμή του γυρίσματος, αντιλαμβάνεσαι πλήρως και την πολύ οριακή -και τελευταία- στιγμή της ζωής αυτών των ανθρώπων. Μας λέγανε κάποιοι, όταν πια παίχτηκε η ταινία: «Σιγά, ρε Βούλγαρη, σιγά, ρε Ιωάννα, που αυτοί πηγαίνανε με το κεφάλι ψηλά! Δεν ήταν άνθρωποι;». Ακριβώς, όμως, επειδή ήταν αυτοί οι συγκεκριμένοι άνθρωποι ήταν πολύ ανθρώπινοι· επειδή αγαπούσαν πολύ, πήγαν έτσι. Και μάλιστα, διαπιστωμένα πράγματα αυτά, όντως όλη τη νύχτα τραγουδούσαν – προφανώς για να αντέξουν, και για να δώσουν κουράγιο ο ένας στον άλλον· γιατί, κανονικοί άνθρωποι ήσαν. Ένας λέει «Έτσι την είχα φανταστεί τη Λευτεριά, πως θα είμαι κι εγώ μέσα», ή έναν πιτσιρικά τον ξυρίζουν, γιατί θέλανε να πάνε ξυρισμένοι, με τα καλά τους, να είναι όμορφοι στην εκτέλεση. Κι έτσι όπως στέκονταν ευθυτενείς και αξιοπρεπείς… Άλλοι θα φωνάξουν συνθήματα, άλλοι θα μιλήσουν για το χωριό τους και τη μάνα τους, άλλοι για τη λαϊκή επανάσταση, άλλοι για την αγαπημένη τους Τασούλα, άλλοι τίποτα – μονάχα με σιωπή και με μια σοβαρότητα πολύ πυκνή.
-Τι σας λένε οι άνθρωποι που επικοινωνούν μαζί σας, αμέσως μετά τη δημοσίευση αυτών των φωτογραφιών; Από τη στιγμή που ήρθαν οι φωτογραφίες, όπως καταλαβαίνετε, και στο σπίτι το δικό μας, και σε σπίτια πολλών άλλων ανθρώπων, τα τηλέφωνα χτυπάνε συνέχεια. Εμάς, μας πήραν από όλη την Ελλάδα, από όλο τον κόσμο – και από τη Νέα Υόρκη πήρανε και από την Αυστραλία και από την Γερμανία και από πολλά μέρη πήρανε. Γιατί οι άνθρωποι, ξαφνικά, νιώσανε κάτι πολύ πολύ βαθιά μέσα τους: Αυτή την τεράστια σημασία που έχουν αυτά τα βλέμματα! Δεν είναι αναμνησιολογία αυτά τα βλέμματα, δεν είναι σουβενίρ, που θα τα βάλουμε σε μια βιτρίνα ή σε ένα συρτάρι που θα κρύψουμε, μήπως κάποια στιγμή θα τα χρειαστούμε, ή κάτι άλλο – είναι τόσο εύγλωττα: Από τη μια μεριά, μας δείχνουν τι σημαίνει να αγαπάς την πατρίδα σου, τι σημαίνει να στέκεσαι όρθιος επειδή αγαπάς πολύ και πραγματικά τις ιδέες σου, τους συντρόφους σου, τους δικούς σου ανθρώπους, τον τόπο σου, τη γενέτειρά σου και, από την άλλη μεριά, αυτό είναι μια εξίσου κορυφαία απόδειξη για τη χυδαιότητα και την κτηνωδία του ναζισμού. Αυτοί οι 200 άνθρωποι εκτελέστηκαν ανήμερα Πρωτομαγιάς -μια πρόκληση για τους ανθρώπους της βιοπάλης- αλλά είναι και ο τρόπος που εκτελέστηκαν – ανά εικοσάδες: Κάθε επόμενη εικοσάδα περίμενε πέντε λεπτά την προηγούμενη και προηγουμένως έπρεπε να πάρει την εικοσάδα που εκτελέστηκε λίγο πιο κάτω, να αγγίξει το αίμα τους, να τους κλείσει τα μάτια και να ετοιμαστεί για τη δική της εκτέλεση… Αυτά τα βλέμματα στις φωτογραφίες, πώς να σας πω, ήταν λες και έπρατταν το αυτονόητο – σα να μην τους πέρασε καν από το νου πως μπορεί να υπήρχε κάποιος τρόπος, για να γλιτώσουν το τομάρι τους. Ξέρετε, μια ταινία δεν είναι μάθημα ιστορίας, οι καλλιτέχνες δεν είναι ιστορικοί. Απλώς, μια ταινία μπορεί να δώσει το έναυσμα, την αφορμή να ξαναγγίξει την καρδιά κάποιου, να τον στείλει να διαβάσει, να αναλογιστεί, να ενδιαφερθεί, να πολεμήσει επάνω σε βασικά γεγονότα που μπορεί να τον καθιστούν χειρίσιμο σε διάφορα συμφέροντα και πιο βολική ύπαρξη για διάφορες εξουσίες. Πιστεύω ότι αυτές οι φωτογραφίες, αυτό το ρόλο παίζουν σήμερα. Δεν είναι πια η εγκυκλοπαιδικότητα ή το διάβασμα μιας σελίδας σε ένα βιβλίο – μπροστά μας είναι ένα ντοκουμέντο, που δεν μπορεί να μην ακουμπήσει την καρδιά μας. Αυτά τα βλέμματα… Αν δεν κάνουμε τίποτα, θα μας στοιχειώνουν! Ξέρετε, η εθνική αντίσταση στην Ελλάδα ήταν μαζικότατη. Με πολλές ιστορίες που σπάνε καρδιές. Και που μπορεί να βοηθήσει, κατά κάποιο τρόπο, και το θέμα που ανακινείται τώρα -όχι μόνο από Έλληνες, αλλά και από την Πολωνία και από άλλες χώρες- ώστε, κάποια στιγμή, η Γερμανία να αναλογιστεί τις ευθύνες της, να επιστρέψει τα κατοχικά δάνεια και να πληρώσει πολεμικές αποζημιώσεις. Δεν το λέω αυτό, μονάχα για λόγους οικονομικούς – αυτό το θεωρώ δευτερεύον. Το ζήτημα είναι ηθικό! Ακόμη και για τις μελλοντικές γενιές των νέων Γερμανών. Ώστε να μην υπάρχει αυτό το Κυλώνειον άγος επάνω τους. Να υπάρξει σαν ένα είδος ψυχικής κάθαρσης. Άλλωστε, βλέπετε τι γίνεται πια στην Ευρώπη, όπου η ακροδεξιά έχει φουντώσει… Μας λέγανε πολλοί: «Μα, είναι δυνατό να τραγουδούσαν την παραμονή της εκτέλεσης;». Ναι! Μόλις είχαν μάθει αυτοί οι άνθρωποι ότι δεν επρόκειτο «για μεταγωγή» αλλά για να στηθούν την επομένη στον τοίχο της Καισαριανής, πέρασαν όλη τη νύχτα τραγουδώντας και χορεύοντας πατριωτικά, λαϊκά κι ερωτικά τραγούδια -κι αυτό είναι άλλο ένα πραγματικό γεγονός-, κι ελπίζοντας ότι θα έρθουν στο μέλλον οι όμορφες μέρες. Αλίμονο, αν τους ξεχάσουμε…
DOWNTOWN, 1.3.2026
