Η νομικός, ακαδημαϊκός και Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα πολιτιστικά δικαιώματα, Αλεξάνδρα Ξανθάκη, λίγο πριν επισκεφθεί την Κύπρο για το Άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού, μιλάει για την ανάγκη να επαναφέρουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα στο προσκήνιο, πριν η λογική του «άσπρο και μαύρο» υπονομεύσει τα πιο ευάλωτα μέλη της κοινωνίας.
–Τι είναι τα πολιτιστικά δικαιώματα; Μιλάμε για τα δικαιώματα των αυτόχθονων πληθυσμών; Ναι, αλλά όχι μόνο αυτά. Συνήθως όταν αναφερόμαστε σε πολιτισμό εννοούμε τις τέχνες, την πολιτιστική κληρονομιά, την ταυτότητα. Σήμερα ο όρος έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει τον τρόπο ζωής μας, την κοσμοθεωρία μας, τις προτεραιότητες μας, το όραμά μας για το μέλλον. Επομένως τα πολιτιστικά δικαιώματα είναι αυτά που συνδέουν το παρελθόν μας με το παρόν μας και το μέλλον μας.
–Υπάρχει σύγκρουση, ανάμεσα στα πολιτιστικά δικαιώματα και την πολυπολιτισμικότητα; Τα πολιτιστικά δικαιώματα δεν είναι απόλυτα. Και ναι, βλέπουμε να προκύπτουν συγκρούσεις, όπως για παράδειγμα αν υπάρχουν πολιτισμικές πρακτικές μειονοτήτων που παραβιάζουν τα δικαιώματα των γυναικών. Σε αυτά τα θέματα πρέπει να γίνεται εξισορρόπηση. Έχω γράψει και μια σχετική έκθεση όπου ξεκαθαρίζεται ότι η κουλτούρα δεν μπορεί ποτέ να υπερισχύει άλλων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Και αυτό δεν αφορά μόνο τους μετανάστες, τις μειονότητες, τις ευάλωτες και περιθωριοποιημένες κοινότητες, αλλά είναι καλό να εξετάσουμε και ποιες δικές μας πολιτισμικές πρακτικές ενδεχομένως χρειάζεται να αλλάξουν.
–Και πώς αλλάζει μια πολιτιστική πρακτική που παραβιάζει ανθρώπινα δικαιώματα; Κατά τη γνώμη μου δεν είναι με απαγόρευση και κυρώσεις, αλλά με διάλογο. Δηλαδή, το να αποφασίζει η Γαλλία να απαγορεύσει την μπούργκα επιβάλλοντας πρόστιμα, δεν νομίζω ότι θα βοηθήσει τόσο, όσο το να ανοίξει ένα διάλογο με τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς για τη θέση της γυναίκας στη θρησκεία τους και πώς μπορεί να εκσυγχρονιστεί. Δεν πιστεύω δηλαδή στις πολιτικές της επιβολής, που έρχονται από πάνω προς τα κάτω αλλά με τη συμβολή των ομάδων πληθυσμού που εμπλέκονται.
–Τον ερχόμενο μήνα θα βρίσκεστε στην Κύπρο για το Άτυπο Συμβούλιο των Υπουργών Πολιτισμού. Ποιο θα είναι το θέμα της παρέμβασής σας; Ναι, το Συμβούλιο θα πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας και η δική μου τοποθέτηση, έχει να κάνει με τα πολιτιστικά δικαιώματα σε σχέση με την τεχνητή νοημοσύνη. Η ΤΝ έχει φέρει σημαντικές αλλαγές στη ζωή μας, έχει προσφέρει πολλά για παράδειγμα στον ιατρικό τομέα, όμως τείνουμε να αγνοούμε τις αρνητικές επιπτώσεις της στη δημιουργικότητα και κατ’ επέκταση στους δημιουργούς. Και δεν εννοώ μόνο τους καλλιτέχνες, αλλά και τις δημιουργικές δεξιότητες όλων μας. Λέμε ότι η ΤΝ αναλαμβάνει πολλά από τα καθημερινά καθήκοντα ρουτίνας. Δηλαδή, ως νομικός, μπορώ να βρω αμέσως όλες τις νομολογίες που είναι σχετικές με την υπόθεσή μου και να εξοικονομήσω χρόνο. Όμως, το να ψάξεις, να ακολουθήσεις μια διαδικασία, να σκεφτείς, χτίζεις κάποιες δεξιότητες, μαθαίνεις πώς να κάνεις κάποια πράγματα. Τι θα γίνει αν όλα αυτά τα «φορτώσουμε» στην ΤΝ; Δεν θα αδρανήσουν αυτές οι δεξιότητες; Πώς θα επηρεάσει αυτό τη νέα γενιά που θα στηρίζεται εξολοκλήρου στην ΤΝ για τα πιο απλά πράγματα;
–Επομένως στο Άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού θα παρουσιάσετε την έκθεση που έχετε συγγράψει για το θέμα; Ναι, θα εγείρω τη σοβαρότητα του θέματος και πόσο σημαντικό είναι να μην παραμερίσουμε τη δημιουργικότητα στον κόσμο. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η ΤΝ δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη δημιουργικότητα και τους δημιουργούς. Ήδη βλέπουμε τις πολυεθνικές εταιρίες να το κάνουν. Η Amazon έχει δημοσιεύσει βιβλία με όνομα δημιουργού, χωρίς να πει ποτέ ότι ήταν γραμμένα με ΤΝ. Το βλέπουμε επίσης πολύ στη μουσική με κομμάτια δημιουργημένα από ΤΝ, ακόμη και εκθέσεις έργων τέχνης. Επομένως οι εταιρίες κολοσσοί, όπως η Google και η Amazon, αντικατέστησαν ήδη την ανθρώπινη δημιουργικότητα με ΤΝ.
–Πώς αναχαιτίζεται αυτό; Με άμεσες ενέργειες από τα κράτη, τα οποία είναι υπεύθυνα για τη θεσμική κατοχύρωση των δικαιωμάτων. Θα πρέπει να μπουν περιορισμοί. Πέρα από την προστασία των δικαιωμάτων στη δημιουργικότητα, είναι και το θέμα των προκαταλήψεων. Η ΤΝ δεν είναι ουδέτερη. Χρησιμοποιεί τις κυρίαρχες πηγές, τη φωνή αυτών που ακούγονται πιο δυνατά. Οπότε τα αποτελέσματα που μας δίνει ευνοούν το κυρίαρχο αφήγημα, αναπαράγοντας μοιραία τις προκαταλήψεις και τα κυρίαρχα στερεότυπα. Επομένως, όλα τα κράτη θα πρέπει να απαιτήσουν να υπάρχει διαφάνεια εάν έχει χρησιμοποιηθεί η ΤΝ για να παραχθεί οποιοδήποτε υλικό. Είτε δημιουργικό, είτε ειδησεογραφικό, είτε άλλο. Επιπλέον θα πρέπει να υιοθετηθούν συγκεκριμένες παράμετροι που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα στο υλικό που παράγεται.
–Δεν έχουν ήδη γίνει κάποια βήματα για περιορισμούς; Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει το AI Act και υπάρχει και το Council of Europe Act. Όμως αυτά στην ουσία τους δεν πηγαίνουν εναντίον των μεγάλων εταιριών. Δηλαδή δεν απαιτούν από τα κράτη να θέσουν όρια στις μεγάλες εταιρίες. Και δεν έχουν σαφείς κυρώσεις, είναι δηλαδή χωρίς «δόντια».
–Συχνά ακούμε τη φράση ότι φτάσαμε σε μια εποχή με υπερβολικά δικαιώματα. Μπορεί να υπάρξει υπερβολή στα ανθρώπινα δικαιώματα; Ίσα- ίσα, η προσήλωσή μας στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι το μόνο που μπορεί να περιορίσει τον απόλυτο έλεγχο που διεκδικούν οι κυρίαρχες φωνές σε διεθνές επίπεδο. Και μιλάω για τα ισχυρά κράτη τα οποία παραβιάζουν ανθρώπινα δικαιώματα και προσπαθούν να υποβιβάσουν τα Ηνωμένα Έθνη. Πέρα από τα ισχυρά κράτη βλέπουμε επίσης πολυεθνικές εταιρίες να επιτίθενται στα ανθρώπινα δικαιώματα, γιατί αυτά είναι το μέσο που εξασφαλίζει λογοδοσία. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να μη θεωρούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα δεδομένα και θα ήταν χρήσιμο να εξηγήσουμε περισσότερο την αξία και τη σημασία τους. Σήμερα, ως Ηνωμένα Έθνη δεχόμαστε επιθέσεις και από τις δύο πλευρές: αυτούς που υποστηρίζουν ότι «το έχουμε παρατραβήξει» με τα ανθρώπινα δικαιώματα και αυτούς που λένε ότι «δεν νοιαζόμαστε αρκετά» για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ότι δεν κάνουμε τίποτα ουσιαστικό γι’ αυτά.
-Θεωρείτε λοιπόν ότι είναι και θέμα επικοινωνίας και κατανόησης; Πάντα λέω ότι τα Ηνωμένα Έθνη χρειάζονται καλύτερο μάρκετινγκ. Γιατί οι πολυεθνικές και τα ισχυρά κράτη έχουν πανίσχυρα μέσα για να πείθουν τους πολίτες ότι πρέπει να εγκαταλείψουν τη συλλογική διεθνή συνεργασία, τους κοινούς κανόνες και τη λογοδοσία που εγγυώνται θεσμοί όπως τα Ηνωμένα Έθνη. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στο τέλος της ημέρας είναι εργαλεία που κάνουν τον καθένα από εμάς να εκπληρώνει τις δυνατότητές του και να ζει όσο γίνεται πιο ελεύθερες και ευτυχισμένες ζωές. Πώς μπορείς να πεις ότι αυτά τα εργαλεία είναι «πάρα πολλά»;
–Θα λέγατε ότι υπάρχει ένας «αναλφαβητισμός» σήμερα ως προς το περιεχόμενο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Νομίζω πως ναι… Τα έχουμε θεωρήσει δεδομένα για πάρα πολύ καιρό και υπάρχει πλέον ανάγκη να εξηγήσουμε ξανά το περιεχόμενο αλλά και την αξία τους. Έχουν γίνει λίγο σαν τον όρο «δημοκρατία», που σημαίνει τα πάντα και τίποτα, τη χρησιμοποιούμε και την επικαλούμαστε με τρόπους που την ευτελίζουν και αφαιρούν τη βαρύτητά της.
–Στις συνθήκες πόλωσης και κρίσης που περιγράφετε, ποια είναι τα κυριότερα θύματα; Οι άνθρωποι που είναι ήδη ευάλωτοι και περιθωριοποιημένοι. Καλλιεργείται ένας τρόπος σκέψης ότι τα πράγματα είναι άσπρο ή μαύρο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αυτά που δίνουν τις αποχρώσεις. Δηλαδή, ακόμη και ο κατάδικος της φυλακής έχει δικαιώματα, ακόμη και κάποιος που είναι εντελώς διαφορετικός από εμάς. Και νομίζω ότι οι ισχυρές φωνές που έχουν επικρατήσει στην πολιτική, λόγω της πόλωσης, τείνουν να μας το στερήσουν αυτό. Και πρέπει να συνεχίσουμε να πολεμάμε και να αγωνιζόμαστε για τις αποχρώσεις και τον σεβασμό τους.
–Τι σας πρόσφερε αυτή η θέση; Αισθάνομαι απίστευτα προνομιούχα που επιλέχθηκα για να έχω αυτόν τον ρόλο. Είναι μια θέση στην οποία μπορείς να διαμορφώσεις κάποιες δομές και πραγματικά να κάνεις τη διαφορά. Είναι ένας πολιτικός ρόλος, αλλά την ίδια ώρα προσφέρει την ευχέρεια να λειτουργείς ανεξάρτητα και να εκφράζεσαι ελεύθερα. Ανέλαβα σε μια πολύ δύσκολη φάση για τον ΟΗΕ η οποία δυστυχώς κάθε χρόνο δυσκολεύει ακόμη περισσότερο. Μπήκα σε μια εποχή που οι Ειδικοί Εισηγητές δέχονται επιθέσεις. Ίσως γνωρίζετε για το πάγωμα των χρημάτων για την Ειδική Εισηγήτρια για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, από τις ΗΠΑ, και πολλοί από εμάς ανησυχούμε ακόμη και για το αν θα μας δώσουν βίζα για να πάμε στη Νέα Υόρκη να μιλήσουμε στον ΟΗΕ.
-Είστε τέσσερα χρόνια σε αυτή τη θέση, της Εισηγήτριας του ΟΗΕ για τα Πολιτιστικά Δικαιώματα. Ποιες είναι οι σοβαρότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζετε; Νομίζω η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να κατανοήσουμε όλες και όλοι ότι κάθε πολιτισμός, κάθε κουλτούρα, έχει ίση αξία και ίσα δικαιώματα. Ότι κάθε διαφωνία και κάθε διαφορετικός τρόπος σκέψης και αντίληψης έχει τη βαρύτητα του και ο μόνος τρόπος να προχωρήσουμε είναι να βρούμε κοινό έδαφος μέσα από τον διάλογο. Λαμβάνοντας υπόψη πάντα τους ανθρώπους και τους πληθυσμούς που είναι πιο ευάλωτοι, που δεν έχουν φωνή στον δημόσιο διάλογο.
- Η Άτυπη σύνοδος των Υπουργών Πολιτισμού, πραγματοποιείται στο Συνεδριακό Κέντρο «Φιλοξενία», Λευκωσία, 5-6 Μαρτίου. Στο επίκεντρο των συζητήσεων τίθενται τα πολιτιστικά δικαιώματα και η παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών.
Ελεύθερα, 1.3.2026
