Η IHRΑ – International Holocaust Remembrance Alliance, ελληνιστί Διεθνής Συμμαχία για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος – είναι ένας διεθνής διακυβερνητικός οργανισμός ο οποίος ιδρύθηκε το 1998 με πρωτοβουλία της Σουηδίας. Προεδρεύεται εκ περιπτροπής για ένα χρόνο από τα κράτη – μέλη και μέχρι το Μάρτη την προεδρία έχει το Ισραήλ. Οι οδηγίες της IHRA είναι κατευθυντήριες γραμμές για τη διδασκαλία και τη μνήμη του Ολοκαυτώματος. Στόχος τους είναι να διασφαλίζουν ακριβή, υπεύθυνη και σύγχρονη εκπαίδευση, να αποτρέπουν διαστρεβλώσεις και εργαλειοποίηση της Ιστορίας και να βοηθούν κράτη, εκπαιδευτικούς και θεσμούς να αντιμετωπίζουν τον αντισημιτισμό μέσα από σαφές πλαίσιο αρχών. Η Κύπρος, ως μέλος της IHRA, τις εφαρμόζει ενσωματώνοντάς τες στο εκπαιδευτικό της πλαίσιο. Ο Πρόεδρος της Ισραηλινής Προεδρίας της IHRA, Πρόεδρος του Yad Vashem, της παγκοσμίως γνωστής Αρχής Μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ιερουσαλήμ, Ντάνι Νταγιάν βρέθηκε στην Κύπρο για την έναρξη της εφαρμογής των αναθεωρημένων συστάσεων της IHRA και μίλησε στο «Φ» για τις αντίξοες μέρες για την ιστορική μνήμη και ειδικά το Ολοκαύτωμα αλλά και τι σημαίνει η διαστρέβλωσή του – για όλους.
–Το κεντρικό θέμα της ισραηλινής προεδρίας της IHRA είναι «Σταυροδρόμι των Γενεών». Σε τι μεταφράζεται αυτό σε σχέση με την εποχή μας και πώς επηρεάζει την εκπαίδευση για το Ολοκαύτωμα;
-Η εκπαίδευση για το Ολοκαύτωμα γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη ακριβώς γιατί φτάνουμε σε αυτό που αποκαλούμε «Σταυροδρόμι των Γενεών». Για πολλούς ανθρώπους, η κατανόηση του Ολοκαυτώματος διαμορφώθηκε μέσα από τη συνάντηση με έναν επιζώντα – μια εμπειρία που οι επόμενες γενιές δεν θα έχουν. Συχνά το περιγράφω ως το να στέκεσαι πάνω σε μια γέφυρα, της οποίας το άλλο άκρο είναι το Άουσβιτς. Τίποτα δεν συγκρίνεται με αυτό. Άρα πρέπει να προσαρμοστούμε. Όχι να κάνουμε λιγότερα, αλλά περισσότερα. Το Yad Vashem εργάζεται εδώ και δεκαετίες για τη διαμόρφωση μιας υπεύθυνης παιδαγωγικής φιλοσοφίας για το πώς διδάσκεται το Ολοκαύτωμα: πώς προσεγγίζεις ένα τραύμα χωρίς να τραυματίζεις τον μαθητή, πώς προσαρμόζεις το περιεχόμενο στην ηλικία και πώς διδάσκεις σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Η IHRA δημιούργησε ομάδα εργασίας για την επικαιροποίηση των κατευθυντήριων γραμμών.
–Τι αλλάζει όταν μια χώρα περνά από τη γενική δέσμευση στην ουσιαστική εφαρμογή των Οδηγιών;
-Η εφαρμογή δημιουργεί πραγματική δέσμευση. Καθώς απομακρυνόμαστε χρονικά από τα γεγονότα, η ιστορία του Ολοκαυτώματος εργαλειοποιείται για ατζέντες που δεν έχουν σχέση με την εκπαίδευση. Οι οδηγίες βοηθούν ώστε η διδασκαλία να παραμένει ακριβής και απαλλαγμένη από εξωτερικές σκοπιμότητες. Το ενδιαφέρον για το Ολοκαύτωμα αυξάνεται – και αυτό είναι θετικό. Όμως ανοίγει τον δρόμο και σε καταχρήσεις, όπως βλέπουμε σε προπαγανδιστικές αντιπαραθέσεις, μεταξύ άλλων στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας. Η μνήμη απαιτεί ενεργή προστασία: θεσμούς, εκπαιδευτικούς, δημοσιογράφους και ηγέτες που υπερασπίζονται τα γεγονότα απέναντι στη διαστρέβλωση.
–Η άρνηση παραμένει το βασικό πρόβλημα όπως παλιά;
-Όχι. Η ευθεία άρνηση είναι πλέον σχετικά περιθωριακή. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η διαστρέβλωση. Είναι πιο επικίνδυνη, γιατί περιέχει έναν πυρήνα αλήθειας και παρουσιάζεται με τρόπο που μοιάζει αξιόπιστος. Διαδίδεται ταχύτερα από τα ίδια τα γεγονότα.
–Ποιες μορφές διαστρέβλωσης βλέπετε συχνότερα;
-Υπάρχει το ρωσικό ή λευκορωσικό πρότυπο, που επαναφέρει τη σοβιετική γλώσσα περί «γενοκτονίας του σοβιετικού λαού», αποεβραιοποιώντας το Ολοκαύτωμα. Υπάρχει ο εθνικός μύθος ότι «όλοι βοήθησαν τους Εβραίους», διαγράφοντας τη συνεργασία με τους Ναζί. Και υπάρχει — ακόμη πιο ανησυχητικά — η ηρωοποίηση εγκληματιών πολέμου που δολοφόνησαν Εβραίους, επειδή αργότερα πολέμησαν τους Σοβιετικούς. Στο λιθουανικό κοινοβούλιο, στην επέτειο αφανισμού του γκέτο του Βίλνιους, είπα: ένας αντισημίτης είναι αντισημίτης· και ένας δολοφόνος Εβραίων δεν μπορεί να αποκαλείται ήρωας. Στο Κίεβο το 2021, για τα 80 χρόνια από το Μπάμπι Γιαρ, τόνισα: καλωσορίζουμε την Ουκρανία στη δημοκρατική οικογένεια· αναγνωρίζουμε ότι το Ολοκαύτωμα στρεφόταν κατά των Εβραίων· αλλά πρέπει να αναγνωριστεί η ευρεία συνεργασία και να σταματήσει η εξύμνηση ορισμένων δραστών.
–Πότε η κριτική προς το Ισραήλ γίνεται αντισημιτισμός;
-Η λειτουργική, μη δεσμευτική διατύπωση της IHRA είναι σαφής. Η κριτική προς το Ισραήλ είναι απολύτως θεμιτή. Γίνεται αντισημιτισμός όταν αρνείσαι το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των Εβραίων – δηλαδή την ίδια την ύπαρξη εβραϊκού κράτους — όταν αρνείσαι τον ιστορικό δεσμό του εβραϊκού λαού με τη γη του ή όταν εφαρμόζεις διπλά μέτρα και σταθμά. Σήμερα το μίσος κατά των Εβραίων –συχνά μεταμφιεσμένο σε μίσος κατά του εβραϊκού κράτους – είναι ο μόνος κοινός παρονομαστής που ενώνει άκρα αριστερά, άκρα δεξιά και ακραίο ισλαμισμό. Μετά την 7η Οκτωβρίου, σε ορισμένα μέρη έχει «κανονικοποιηθεί» η διακοπή διαλέξεων για το Ολοκαύτωμα, τα μποϊκοτάζ συναγωγών και ο αποκλεισμός πιστών. Σε ορισμένες χώρες ακυρώθηκαν εκδηλώσεις της 27ης Ιανουαρίου λόγω φόβου. Στο Άμστερνταμ, κατά τα εγκαίνια του Μουσείου Ολοκαυτώματος, ακούστηκαν αντισημιτικά συνθήματα ενώ ο βασιλιάς της Ολλανδίας, ένας επιζών και το εγγόνι του τοποθετούσαν μεζουζά. Είναι λάθος ότι ο ορισμός της IHRA περιορίζει την ελευθερία λόγου. Δεν το κάνει. Στοχεύει στη ρητορική μίσους και δηλώνει ρητά ότι η κριτική προς το Ισραήλ είναι θεμιτή.
–Τι μπορεί να γίνει σήμερα υπό τις τόσο αντίξοες συνθήκες που περιγράψατε;
–Δύο πυλώνες: εκπαίδευση και εφαρμογή του νόμου. Η εκπαίδευση μόνη της δεν αρκεί, αλλά πρέπει να είναι προληπτική. Αν επικεντρώνεσαι μόνο στην «καταπολέμηση του αντισημιτισμού», έχεις ήδη χάσει. Πρέπει να διδάσκεις τι είναι. Η λύση δεν είναι απλώς περισσότεροι αστυνομικοί έξω από συναγωγές. Δυστυχώς, αυτό συχνά είναι η κύρια απάντηση. Ένα από τα πιο διαδεδομένα φαινόμενα είναι ο ακαδημαϊκός αντισημιτισμός. Προϋπήρχε της 7ης Οκτωβρίου. Σε πανεπιστήμια της Δύσης αναπτύσσονται θεωρίες που καλούν στην εξάλειψη του εβραϊκού κράτους. Υποστηρίζω πλήρως την ελευθερία λόγου, αλλά αυτή χρησιμοποιείται υποκριτικά. Καθηγητής που θα ζητούσε τον αποκλεισμό ΛΟΑΤΚΙ ατόμων θα απολυόταν. Όταν όμως παρουσιάζεται «επιστημονικά» η εξάλειψη του εβραϊκού κράτους, συχνά γίνεται ανεκτό. Αυτό είναι ηθική αποτυχία.
–Πώς αντιμετωπίζεται ο αντισημιτισμός της άκρας δεξιάς και της άκρας αριστεράς;
-Και οι δύο είναι επικίνδυνοι. Με ανησυχεί όμως ιδιαίτερα η σύμπραξή τους. Πολλοί ηγέτες καταδικάζουν μόνο τον αντισημιτισμό των αντιπάλων τους. Η πραγματική δοκιμασία είναι να τον καταδικάζεις στο δικό σου στρατόπεδο. Ο αντισημιτισμός πρέπει να αντιμετωπίζεται σε όλες του τις μορφές — είτε προέρχεται από την Τεχεράνη είτε από μια πανεπιστημιακή αυλή της Δύσης.
–Μετά την 7η Οκτωβρίου, τι έχει αλλάξει;
-Παραμένουμε σε ανηφορική μάχη. Κάποτε πίστευα ότι μετά την καταστροφή που προκάλεσε το Ολοκαύτωμα, θα χρειαζόταν ένας αιώνας για να επανεμφανιστεί ο αντισημιτισμός. Ήμουν αφελής. Ναι δεν βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1930. Όμως ο αντισημιτισμός είναι ένα καρκίνωμα που δημιουργεί μετάσταση. Η διαφορά είναι ότι σήμερα οι Εβραίοι έχουν πατρίδα. Αν η Ευρώπη αδειάσει ξανά από Εβραίους επειδή η ζωή καταστεί αφόρητη, οι Εβραίοι δεν θα περιμένουν την καταστροφή. Θα πάνε στην πατρίδα τους. Το ερώτημα είναι τι θα απογίνει η Ευρώπη. Αυτό είναι ερώτημα που η ίδια πρέπει να απαντήσει, κοιτώντας τον εαυτό της στον καθρέφτη.
