Με φόντο τη βαθιά κοινωνική απογοήτευση και τη ραγδαία φθορά των παραδοσιακών κομμάτων, οι βουλευτικές εκλογές της 24ης Μαΐου προμηνύονται ως οι πιο απρόβλεπτες στη σύγχρονη ιστορία. Όλα δείχνουν πως θα σημαδευτούν από δραματικές αλλαγές στον κομματικό χάρτη, με την απήχηση των δύο μεγάλων δυνάμεων (ΔΗΣΥ-ΑΚΕΛ) να συρρικνώνεται σημαντικά, το ΔΗΚΟ να βρίσκεται αντιμέτωπο με κατακόρυφη πτώση των ποσοστών του και κάποιες από τις παραδοσιακές παρατάξεις του τόπου να δίνουν μάχη επιβίωσης. Παράλληλα, Άλμα και Άμεση Δημοκρατία υπό τον μανδύα των εξωσυστημικών μπαίνουν δυναμικά στο παιχνίδι, ενώ το ΕΛΑΜ θεωρείται δεδομένο πως θα εξασφαλίσει ενισχυμένη παρουσία στη νέα σύνθεση της Βουλής των Αντιπροσώπων.
Τα σημάδια του κομματικού κατακερματισμού διακρίνονται και από τον αριθμό των πολιτικών κομμάτων που είναι σήμερα καταχωρημένα στο μητρώο του αρμόδιου Εφόρου. Για την ώρα υπάρχουν 27 εγγεγραμμένα κόμματα, τα οποία εκτός συγκλονιστικού απροόπτου θα αυξηθούν τουλάχιστον κατά 1 μέχρι τη λήξη της διορίας στις 2 Απριλίου.
Πρωταγωνιστικό ρόλο προβλέπεται πως θα έχει και σε αυτή την εκλογική διαδικασία η λεγόμενη «ψήφος διαμαρτυρίας», μένει ωστόσο να φανεί αν θα πλησιάσει στα επίπεδα των ευρωεκλογών του 2024. Ο Καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Χάρης Ψάλτης, εξηγεί στον «Φ» ότι θα ήταν λάθος να διαβάσουμε αυτές τις μετακινήσεις ψηφοφόρων αποκλειστικά ως πρόσκαιρα τιμωρητικές, χωρίς να συνυπολογιστεί η αλλαγή φρουράς και συμπεριφοράς της νέας γενιάς ψηφοφόρων. Από την πλευρά του ο διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών, Βασίλης Πρωτοπαπάς, αναλύει το εκλογικό τοπίο με βάση και τις πρόσφατες δημοσκοπήσεις.
27+1 κόμματα
Το σύνολο των πολιτικών κομμάτων που είναι μέχρι σήμερα καταχωρημένα στο μητρώο του Εφόρου είναι 27. Πρόκειται για τα εξής, με αλφαβητική σειρά:
- Αγρονόμος Αγροτικό Εργατικό Κόμμα: Πρόεδρος Ανδρέας Χριστοφή
- Ακρο – Αριστερή Αντίσταση Κομμουνισμός: Πρόεδρος Τσελεστίνα Ντε Πέτρο
- ΑΚΕΛ: Γενικός Γραμματέας Στέφανος Στεφάνου
- Αλληλεγγύη: Πρόεδρος Ελένη Θεοχάρους
- Άλμα – Πολίτες για την Κύπρο: Επικεφαλής Οδυσσέας Μιχαηλίδης
- Άμεση Δημοκρατία Κύπρου: Ιδρυτής Φειδίας Παναγιώτου
- ΑΦΥΠΝΙΣΗ 2020: Χωρίς δηλωμένο πρόεδρο
- Βολτ Κύπρος: Συμπρόεδροι Ανδρομάχη Σοφοκλέους και Πάνος Παρράς
- Δημοκρατική Αλλαγή: Πρόεδρος Χρίστος Κληρίδης
- Δημοκρατικό Εθνικό Κίνημα: Πρόεδρος Ανδρέας Θεμιστοκλέους
- ΔΗΚΟ: Πρόεδρος Νικόλας Παπαδόπουλος
- ΔΗΠΑ: Πρόεδρος Μάριος Κάρογιαν
- ΔΗΣΥ: Πρόεδρος Αννίτα Δημητρίου
- EΔΕΚ: Πρόεδρος Νίκος Αναστασίου
- ΕΛΑΜ: Πρόεδρος Χρίστος Χρίστου
- Ενεργοί Πολίτες-Κίνημα Ενωμένων Κύπριων Κυνηγών: Πρόεδρος Νικόλας Προδρόμου.
- Ενωμένο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα Κύπρου: Πρόεδρος Κομνηνός Yulia Khovrina
- Κίνημα Δικαίωση Στήριξη Επιστροφή: Χωρίς δηλωμένο πρόεδρο
- Κίνημα Εθνικής Δράσις: Χωρίς δηλωμένο πρόεδρο
- Κίνημα Ενεργώ: Πρόεδρος Λευτέρης Γεωργίου
- Κίνημα Οικολόγων-Συνεργασία Πολιτών: Πρόεδρος Σταύρος Παπαδούρης
- Κόμμα για τα Ζώα: Πρόεδρος Κυριάκος Κυριάκου
- Νέα Οριζόντια Δύναμη: Πρόεδρος Ανδρέας Τσίπης
- Νίκη: Πρόεδρος Αντρέας Νικολάου
- Πατριωτικό Μέτωπο «Λακεδαιμόνιοι»: Πρόεδρος Μαριάννα Αθανασίου
- Πνοή Λαού: Χωρίς δηλωμένο πρόεδρο
- Το Πράσινο Κόμμα της Κύπρου: Πρόεδρος Κυριάκος Ανδρέου
Σύμφωνα με τον Προϊστάμενο της Υπηρεσίας Εκλογών, Μενέλαο Βασιλείου, υπό εξέταση βρίσκεται ακόμη η αίτηση του «Σήκου Πάνω» με ιδρυτή τον Χριστόφορο Τορναρίτη.
Στο μεταξύ η Υπηρεσία Εκλογών απέρριψε το αίτημα της οργάνωσης με όνομα «Λαϊκός Αγώνας Ελευθερία», αφού δεν πληρούσε τα κριτήρια. Για να εγκριθεί η αίτηση ενός σχηματισμού θα πρέπει να καταβληθεί τέλος ύψους €2.000 έναντι αποδείξεως. Στην αίτηση περιλαμβάνονται επωνυμία του κόμματος, έμβλημα προαιρετικά, ονόματα και διευθύνσεις των επικεφαλής και των μελών της ηγεσίας του. Θα πρέπει επίσης να επισυνάπτεται το καταστατικό και έγγραφο με 300 υπογραφές πολιτών που έχουν δικαίωμα εκλέγειν και υποστηρίζουν την αίτηση εγγραφής.
Μπρος πίσω ψηφοδέλτιο
Όσον αφορά τη μορφή του ψηφοδελτίου, αφού το μήκος είναι σταθερό και δεν μπορεί να αλλάξει, αποφασίστηκε όπως τυπωθεί μπρος πίσω. Με αυτό τον τρόπο υπάρχει περιθώριο μέχρι και για 28 σχηματισμούς. Σημειώνεται πως η εγγραφή ενός κόμματος, δεν συνεπάγεται κάθοδο στις εκλογές. Επιπλέον, υπάρχει η πιθανότητα συνεργασίας κομμάτων ως ένας συνδυασμός. Οι εκτιμήσεις για αυτές τις εκλογές μιλούν για τουλάχιστον 18 συνδυασμούς.
Κέντρα εξωτερικού
Όπως σε κάθε εκλογική διαδικασία, εκλογικά κέντρα θα ανοίξουν και σε πόλεις του εξωτερικού. Οι τρεις κάλπες που στήνονται παραδοσιακά σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Λονδίνο θα τοποθετηθούν και φέτος. Επιπρόσθετα, αρκετές πιθανότητες συγκεντρώνει το σενάριο να ανοίξει κέντρο και στις Βρυξέλλες, λόγω της Κυπριακής Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Για σύσταση εκλογικού κέντρου απαιτείται ενδιαφέρον από τουλάχιστον 30 εκλογείς μέχρι τις 2 Απριλίου.
Διαγραμμένα κόμματα και χρηματοδότηση
Από τον Μάϊο του 2013 που τηρείται το Μητρώο από τον αρμόδιο Έφορο, γράφτηκαν συνολικά 39 πολιτικά κόμματα. Δώδεκα από αυτά δεν υπάρχουν πλέον, ενώ τα τελευταία δύο έχουν διαγραφεί τον Ιανουάριο του 2025. Πρόκειται για το «Ελεύθεροι Πολίτες Ισχυρή Συμμαχία» (Ε.Λ.Π.Ι.Σ) και την «Οργάνωση Αγωνιστών Δικαιοσύνης». Τα υπόλοιπα δέκα διαγράφηκαν νωρίτερα και είναι τα εξής: «Κίνημα Ανεξάρτητων Ελεύθερων Πολιτών» (2016), «Ευρωπαϊκό Κόμμα» (2016), «Γραφείο Δικαιωμάτων Πολίτη ΛΑ.ΣΟ.Κ» (2016), «Κοινωνικό Κίνημα Σημαία» (2017), «Κίνημα Δικαιοσύνης» (2017), «Ανεξάρτητοι – Συμμαχία Ανατροπής» (2021), «Εγώ ο Πολίτης» (2021), «Συμμαχία Πολιτών» (2021), «Πατριωτικός Συνασπισμός» (2022), «Αλλαγή Γενιάς» (2024).
Σύμφωνα με τον Περί Πολιτικών Κομμάτων Νόμο του 2012, αν ένα κόμμα προχωρήσει σε διάλυση γνωστοποιεί την εξέλιξη αυτή στον Έφορο, ο οποίος διαγράφει το πολιτικό κόμμα από το Μητρώο και μεριμνά για τη σχετική δημοσίευση της διαγραφής του στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας.
Όσον αφορά την χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, κρατική χορηγία δικαιούνται: (α) τα κοινοβουλευτικά κόμματα με κατανομή 15% ισόποσα και 85% αναλογικά βάσει εκλογικών ποσοστών (β) μη κοινοβουλευτικά κόμματα που καθίστανται κοινοβουλευτικά μετά τις εκλογές, κατόπιν αιτήματος και (γ) μη κοινοβουλευτικά κόμματα που δεν εκλέγουν βουλευτές αλλά λαμβάνουν τουλάχιστον 3% των έγκυρων ψήφων. Για το σημείο (γ) αποφασίζει το Υπουργικό Συμβούλιο, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Πού θα κάτσει η μπίλια της αγανάκτησης;
Οι βουλευτικές εκλογές της 24ης Μαΐου θα είναι οι πρώτες μετά το σοκ των ευρωεκλογών, από τις οποίες ξεπρόβαλε το φαινόμενο Φειδίας Παναγιώτου. Ο νεαρός ευρωβουλευτής, χωρίς ίχνος πολιτικών θέσεων και με σύνθημα «εβαρεθήκαμεν τους» συγκέντρωσε 70 χιλιάδες σταυρούς προτίμησης σε απόλυτους αριθμούς. Ένας 23χρονος youtuber κατόρθωσε να πλασαριστεί ως η τρίτη πολιτική δύναμη του τόπου με ποσοστό 19,36%, μόλις 2 ποσοστιαίες μονάδες πίσω από το δεύτερο ΑΚΕΛ και 5,5 από τον ΔΗΣΥ που έκοψε πρώτος το νήμα.
Το ίδιο βράδυ, οι εκπρόσωποι των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων φιλοξενούνταν εμφανώς πανικοβλημένοι στα πάνελ των τηλεοπτικών καναλιών και προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τι ακριβώς είχε συμβεί. Όλοι δήλωναν πως έλαβαν τα μηνύματα της κοινωνίας που διαμαρτυρήθηκε με έναν τόσο εκκωφαντικό τρόπο μέσω της κάλπης και πως το στοίχημα ήταν μέχρι τις επόμενες εκλογές να επανακτήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Οι επόμενες εκλογές είναι εδώ και με βάση τις δημοσκοπήσεις, τα συστημικά κόμματα κάθε άλλο παρά εμπιστοσύνη φαίνεται να εμπνέουν σε μια πολύ μεγάλη μερίδα της κοινωνίας. Στοιχείο από τη δημοσκόπηση της εταιρείας Rai για τον Άλφα την περασμένη Πέμπτη σε σχέση με τον βαθμό εμπιστοσύνης των πολιτών στα κόμματα έδειξε ότι 84% από τους ερωτηθέντες δεν είναι ικανοποιημένοι από αυτά. Συγκεκριμένα, 39% δηλώνει πως δεν είναι καθόλου ικανοποιημένο από τα κόμματα και 45% πως δεν είναι και τόσο ικανοποιημένο. Ποσοστό 13% παρουσιάζεται ως αρκετά ικανοποιημένο και μόλις 2% πολύ ικανοποιημένο.
Ο δε τρόπος που συμπεριφέρονται οι εκπρόσωποι των παραδοσιακών κομμάτων στα πάνελ απέναντι στους αντίστοιχους του κινήματος Άλμα και της Άμεσης Δημοκρατίας, ενδεχομένως να ρίχνει περισσότερο νερό στον μύλο της αγανάκτησης, παρά το γεγονός ότι αποσκοπεί στην έκθεση των αδυναμιών τους. Αυτό που κρατά στη μεγάλη εικόνα ο απλός πολίτης -που δεν είναι κομματικοποιημένος- είναι ότι το παλιό επιτίθεται στο καινούριο, αισθανόμενο τον κίνδυνο της αποκαθήλωσης.
Όλα συνηγορούν ότι το βράδυ εκείνης της Κυριακής του Μάη ιστορικές πολιτικές δυνάμεις του τόπου είναι πολύ πιθανό να δεχτούν άλλο ένα ισχυρό χαστούκι. Για κάποιους ίσως να είναι και η χαριστική βολή. Το ερώτημα είναι προς τα πού θα κάτσει αυτή τη φορά η μπίλια, όμως το ενδεχόμενο η νέα σύνθεση της Βουλής να μην έχει καμία σχέση με αυτές που συνηθίσαμε μέχρι σήμερα μοιάζει αυτή τη στιγμή να είναι το επικρατέστερο.
Δρ Βασίλης Πρωτοπαπάς: Ρευστότητα και αποδοκιμασία
Οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν ότι το κυπριακό κομματικό σύστημα βρίσκεται σε φάση βαθιάς ανασύνθεσης. Η εικόνα των ισχυρών πυλώνων που χαρακτήριζε για δεκαετίες το πολιτικό σκηνικό έχει υποχωρήσει περαιτέρω, δίνοντας τη θέση της σε ένα κατακερματισμένο και αβέβαιο τοπίο, όπου καμία δύναμη δεν φαίνεται ικανή να κυριαρχήσει.
Τα δύο κόμματα που αποτέλεσαν διαχρονικά τους βασικούς πυλώνες, το ΑΚΕΛ και ο ΔΗΣΥ, κινούνται πλέον σε ιστορικά χαμηλά ποσοστά. Το άθροισμά τους μετά βίας προσεγγίζει το 40% του εκλογικού σώματος, πολύ μακριά από τις εποχές που ξεπερνούσαν άνετα το 65% και καθόριζαν κυριαρχικά τις πολιτικές εξελίξεις. Η φθορά είναι εμφανής και δεν φαίνεται, προς το παρόν, να αναστρέφεται.
Την ίδια ώρα, το ΕΛΑΜ τείνει να εδραιωθεί ως τρίτη πολιτική δύναμη με σταθερά διψήφια ποσοστά, ενώ τα νέα σχήματα, όπως το ΑΛΜΑ και η Άμεση Δημοκρατία, διεκδικούν ουσιαστική παρουσία, επίσης με αξιοσημείωτη και απρόβλεπτη δυναμική. Αντίθετα, τα κόμματα του παραδοσιακού κέντρου εμφανίζονται ιδιαίτερα αποδυναμωμένα, σε ορισμένες περιπτώσεις στο όριο της κοινοβουλευτικής επιβίωσης, χάνοντας τον ρυθμιστικό ρόλο που διαδραμάτιζαν στο παρελθόν.
Καθοριστικό στοιχείο των ερευνών είναι το υψηλό ποσοστό αναποφάσιστων καθώς και η διάχυτη δυσπιστία. Σχεδόν οι μισοί πολίτες θεωρούν ότι κανένα κόμμα δεν μπορεί να φέρει ουσιαστική αλλαγή. Την ίδια στιγμή είναι θετικοί στην εμφάνιση νέων κομμάτων. Η διαφθορά, η ακρίβεια και η ποιότητα των θεσμών κυριαρχούν στην ατζέντα, ενώ η απογοήτευση αποτελεί το κυρίαρχο συναίσθημα.
Ένα μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος, με χαλαρές έως μηδενικές κομματικές ταυτίσεις, κινείται πλέον με κριτήριο την αποδοκιμασία του «παλιού». Η πορεία προς τις κάλπες θα κριθεί από το κατά πόσο κάποιες δυνάμεις θα καταφέρουν να μετατρέψουν τη συσσωρευμένη οργή και δυσπιστία σε πειστική πολιτική πρόταση.
Σε κάθε περίπτωση, ο κατακερματισμός και η ρευστότητα προδιαγράφονται ως τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της επόμενης Βουλής και της πολιτικής ζωής του τόπου.
*Πολιτικός Επιστήμονας
Χάρης Ψάλτης: Ψήφος διαμαρτυρίας, εμπιστοσύνη στους θεσμούς, διαφθορά και κατά βάθος Κυπριακό
Η ψήφος διαμαρτυρίας στην Κύπρο δεν είναι απλά μια συγκυριακή εκλογική τακτική “τιμωρίας”. Είναι ένα κοινωνιο-ψυχολογικό, γενεαλογικό και θεσμικό σύμπτωμα μιας βαθιά διαιρεμένης και μετα-συγκρουσιακής κοινωνίας. Η ψήφος διαμαρτυρίας έχει ηλικιακή, περιοδική και γενεαλογική διάσταση. Αυτές οι διαστάσεις αλλαγής γίνονται φανερές μέσα από δεδομένα της Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας που τα ευρήματα της είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημιακού Κέντρου Ερευνών Πεδίου του Πανεπιστημίου Κύπρου (ΠΑΚΕΠΕ). Η Κύπρος τα τελευταία χρόνια λόγω του καταιγισμού σκανδάλων και ανικανότητας του κράτους να ανταποκριθεί αποτελεσματικά έχει από τα χαμηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης στου θεσμούς στην Ευρώπη. Η πλειοψηφία των πολιτών δηλώνει ότι δεν εμπιστεύεται πολιτικούς, πολιτικά κόμματα και τη βουλή ενώ η κοινότητα μαστίζεται από ατομικισμό, έλλειψη εμπιστοσύνης και συνεργατικότητας προς το συνάνθρωπο στην ενδο-ομάδα αλλά και ψηλά επίπεδα ξενοφοβίας όσον αφορά εξω-ομάδες. Ο μόνος θεσμός που διασώζεται σήμερα στην Κύπρο είναι τα πανεπιστήμια και οι επιστήμονες.
Ωστόσο θα ηταν λάθος να διαβάσουμε αυτές τις μετακινήσεις μόνο ως περιοδικές και πρόσκαιρα τιμωρητικές. Είναι αποτέλεσμα επίσης τεκτονικών γενεαλογικών μετακινήσεων αξίακού συστήματος που παρατηρούνται παράλληλα σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου και αφορούν αλλαγή φρουράς και συμπεριφοράς της νέας γενιάς Ζ και νέων ψηφοφόρων. Οι νέοι ψηφοφόροι είναι λιγότερο κομματικά δεσμευμένοι, περισσότερο μορφωμένοι και πιο απαιτητικοί απέναντι στη θεσμική ποιότητα, περιβαλλοντική συνείδηση και οικουμενικότητα. Είναι επίσης πιο ευαίσθητοι σε φαινόμενα διαφθοράς και αναξιοκρατίας. Υποστηρίζουν τη δημοκρατία αλλά εντοπίζουν δημοκρατικά ελλείματα και ζητούν εμβάθυνση της δημοκρατίας προς περισσότερη συμμετοχικότητα στις πολιτικές αποφάσεις. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ωστόσο ότι υπάρχει και μια μειοψηφική συντηρητική αντιδραστική (reactionary) στη γενικότερη αλλαγή προς την αντίθετη κατεύθυνση μέσα στην κοινωνία την οποία καρπούται η ακροδεξιά αλλά προφανώς έχει οροφή.
Στην κυπριακή περίπτωση, όμως, η γενεαλογική αλλαγή προσκρούει σε ένα πρόσθετο δομικό στοιχείο: τη μακρόχρονη εκκρεμότητα του Κυπριακού. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι σε άλλες έρευνες του ΠΑΚΕΠΕ για το Κυπριακό ζήτημα έχουμε εντοπίσει ότι η νέα γενιά σε μεγάλο βαθμό αναγνωρίζει ότι το άλυτο Κυπριακό τους στερεί ένα ειρηνικό και οικονομικά ασφαλές μέλλον, έχει δημιουργήσει και συντηρεί φαινόμενα διαφθοράς, ατιμωρησίας και αδιεξόδων, μέσα από ένα εκπαιδευτικό σύστημα ανίκανο να δημιουργήσει κριτικούς πολίτες που χαρακτηρίζεται από έλλειψη αυθεντικότητας στο σεβασμό των ιδιαιτεροτήτων της Κυπριακής ταυτότητας και ιστορίας.
Αυτό το χάσμα γενεών οφείλεται και στο τεχνολογικό ψηφιακό χάσμα γενεών. Οι βαθύτερες τεκτονικές μετακινήσεις αρχίζουν τώρα να γίνονται ιδιαίτερα αισθητές στις εκλογικές διαδικασίες. Η μούχλα του παλαιοκομματισμού και η στενή σχέση άλυτου Κυπριακού και διαφθοράς φωνάζουν πλέον «Ο βασιλιάς είναι γυμνός!». Η συνεχής άνοδος του ποσοστού αποδοχής της Διζωνικής Δικοινοτικής Ομοσπονδίας στην Ελληνοκυπριακή κοινότητα χρόνο με χρόνο, μετά την αποτυχία του Κρανς Μοντανα με ποσοστά που αγγίζει πλέον το 75%-80% δείχνει μια συναφή τεκτονική μετακίνηση που συχνά περνά απαρατήρητη.
Τα κόμματα που θα αφουγκραστούν τα πραγματικά αιτήματα της νέας γενιάς θα έχουν και τα περισσότερα κέρδη στις επερχόμενες εκλογές.
*Καθηγητής Ψυχολογίας
