Η ανακοίνωση της συμμετοχής του Ισραήλ στην Μπιενάλε της Βενετίας 2026 δεν άνοιξε μόνο έναν νέο κύκλο αντιδράσεων και εκκλήσεων για μποϊκοτάζ, αλλά επανέφερε στο προσκήνιο ένα βαθύ και επαναλαμβανόμενο ερώτημα: ποιος είναι ο ρόλος των διεθνών καλλιτεχνικών θεσμών σε περιόδους πολέμου και πολιτικής κρίσης;
Το Ισραήλ ετοιμάζεται να συμμετάσχει στην 61η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας, που θα πραγματοποιηθεί από τις 9 Μαΐου έως τις 22 Νοεμβρίου 2026, με την παρουσίαση έργου του γλύπτη Μπέλου- Σιμιόν Φαϊνάρου, γεννημένος στη Ρουμανία και με έδρα τη Χάιφα. Είναι η τελευταία χώρα που ανακοίνωσε τον καλλιτέχνη της για τη Βενετία.
Η απόφαση αυτή έρχεται δύο χρόνια μετά την Μπιενάλε του 2024, όπου το ισραηλινό περίπτερο έκλεισε και δεν άνοιξε ποτέ στο κοινό λόγω πολιτικών εντάσεων και αντιδράσεων. Το 2024, η Ισραηλινή καλλιτέχνιδα Ροθυ Πατίρ είχε ανακοινώσει ότι το εθνικό περίπτερο του Ισραήλ θα παραμείνει κλειστό έως ότου υπάρξει κατάπαυση του πυρός και απελευθέρωση των ομήρων– ένα αίτημα που, έκτοτε, ως προς το ζήτημα των ομήρων έχει τυπικά αρθεί, χωρίς ωστόσο να αμβλυνθούν οι πολιτιστικές και πολιτικές αντιδράσεις γύρω από τη συμμετοχή της χώρας.
Ο Φαϊνάρου επιλέχθηκε να εκπροσωπήσει το Ισραήλ με το έργο «Rose of Nothingness», μια εγκατάσταση που είχε πρωτοπαρουσιαστεί στο ρουμανικό περίπτερο το 2019 και αποτελείται από μια μεγάλη δεξαμενή με μαύρο νερό, από την οποία στάζουν 16 σωλήνες- αριθμός με συμβολισμό στη Καμπάλα, την εβραϊκή μυστηριακή παράδοση.
Λόγω εργασιών ανακαίνισης στο μόνιμο περίπτερο του Ισραήλ στα Giardini, η συμμετοχή το 2026 δεν θα πραγματοποιηθεί στον παραδοσιακό χώρο του εθνικού περιπτέρου, αλλά στο Arsenale, έναν από τους κεντρικούς εκθεσιακούς χώρους της Biennale, όπου συμμετέχουν και άλλα κράτη όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία.
Η ανακοίνωση της ισραηλινής συμμετοχής έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και κλήσεις για μποϊκοτάζ. Ο διεθνής καλλιτεχνικός συνασπισμός Art Not Genocide Alliance (ANGA), που αποτελείται από καλλιτέχνες και πολιτιστικούς ακτιβιστές, έχει ζητήσει την αποκλεισμό του Ισραήλ από τη Μπιενάλε, επιρρίπτοντας στη χώρα «γενοκτονία, κατοχή και εθνοκάθαρση» και προειδοποιώντας για πλήρες μποϊκοτάζ από καλλιτέχνες και κοινό αν η συμμετοχή προχωρήσει.
Σε δήλωσή τους στα κοινωνικά δίκτυα, οι ακτιβιστές έχουν χαρακτηρίσει την παρουσία της χώρας ως «περίπτερο γενοκτονίας», ενσωματώνοντας έτσι τη σύγχρονη πολιτική κρίση στο Παλαιστινιακό ζήτημα στη συζήτηση για την τέχνη και τη Μπιενάλε.
Στις δημόσιες παρεμβάσεις τους, μέλη του συνασπισμού ANGA επισημαίνουν ότι η Μπιενάλε δεν είναι ένας «ουδέτερος» χώρος, ότι η εθνική εκπροσώπηση συνδέεται αναπόφευκτα με κρατική πολιτική και ότι η τέχνη δεν μπορεί να αποσπάται από τις υλικές συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται και προβάλλεται.
Αρκετοί καλλιτέχνες έχουν δηλώσει ότι θα αρνηθούν να συμμετάσχουν ή να επισκεφθούν την Μπιενάλε εφόσον το Ισραήλ διατηρήσει επίσημο περίπτερο, επαναφέροντας πρακτικές πολιτιστικού μποϊκοτάζ που είχαν εφαρμοστεί ιστορικά και σε άλλες περιπτώσεις, όπως το απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική.
Αντίθετα, ο ίδιος ο Φαϊνάρου έχει τονίσει ότι βλέπει την τέχνη ως χώρο διαλόγου «όχι αποκλεισμού», υπογραμμίζοντας ότι η εγκατάστασή του στοχεύει σε μια οπτική ελπίδας και ανθρώπινου συναισθήματος και όχι σε διχασμό.
Οι διοργανωτές, όπως και σε προηγούμενες περιπτώσεις, έχουν ξεκαθαρίσει ότι δεν διαθέτουν μηχανισμό αποκλεισμού επίσημα αναγνωρισμένων από την Ιταλία κρατών, καθώς η Μπιενάλε αποτελεί έναν διεθνή θεσμό. Αυτή η θέση είχε εκφραστεί και στο παρελθόν σε αντίστοιχες αντιπαραθέσεις γύρω από την παρουσία του Ισραήλ στον θεσμό.
Το Ισραήλ έχει μακρά παράδοση συμμετοχής στην Μπιενάλε της Βενετίας από τη δεκαετία του 1950, με το δικό του εθνικό περίπτερο που λειτουργεί από το 1952 στα Giardini. Παρόλα αυτά, η γεωπολιτική ένταση των τελευταίων ετών, και ειδικά η κατάσταση στη Λωρίδα της Γάζας, έχουν φέρει την παρουσία του στην Biennale στο επίκεντρο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων.
Να σημειωθεί πως ούτε η Ρωσία έχει αποκλειστεί θεσμικά από την Μπιενάλε της Βενετίας και επισήμως παραμένει δικαιούχος εθνικού περιπτέρου. Ωστόσο, το Ρωσικό Περίπτερο έμεινε κλειστό στις Μπιενάλε 2022 και 2024 και θα παραμείνει και το 2026 λόγω εσωτερικής απόσυρσης και διεθνούς πίεσης. Το 2022 οι καλλιτέχνες δήλωσαν ότι δεν μπορούν να εκπροσωπήσουν το ρωσικό κράτος μετά την εισβολή στην Ουκρανία κι έκτοτε το ρωσικό κράτος δεν επιδίωξε να συγκροτήσει άλλη αποστολή.
Η Μπιενάλε της Βενετίας 2026, πριν καν ανοίξει τις πύλες της, φαίνεται ότι θα αποτελέσει όχι μόνο καλλιτεχνικό γεγονός, αλλά και πεδίο πολιτιστικής αντιπαράθεσης, όπου η τέχνη, η πολιτική και η ηθική θα βρεθούν– για ακόμη μια φορά– σε δύσκολη συνύπαρξη.
Η Κύπρος συμμετέχει στο Castello 3865 με την πρόταση «It rests to the bones» από την εικαστικό Μαρίνα Ξενοφώντος, τον επιμελητή Κάιλ Ντάντσεβιτς και ομάδα συνεργατών.
Με πληροφορίες από artnet, artnews και The National
