Η θεωρητική και ιστορική βάση αυτού του ερωτήματος έχει επεξεργαστεί με ιδιαίτερη οξυδέρκεια από διάφορους ερευνητές και αφορά κυρίως την πρακτική και ιδεολογική αποσαφήνιση του τι θεωρείται παραγωγικός και τι μη-παραγωγικός χρόνος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η έρευνα της Σοφίας Μπέμπεζα, Ελληνίδας καλλιτέχνη, θεωρητικού και εκλεγμένης καθηγήτριας σύγχρονων Καλλιτεχνικών Πρακτικών στο Τμήμα Επιστημών των Τεχνών και Καλλιτεχνικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου της Βιέννης.
Στο βιβλίο της Ιστορία/ες της καλλιτεχνικής απεργίας (ελληνική έκδοση transversal texts, 2022), αναλύει την τέχνη ως εργασιακή σφαίρα η οποία διατηρεί μια παραγωγική, παράδοξη και άρρηκτη σχέση με το φαινόμενο της απεργίας.
Στοιχειοθετεί ότι η καλλιτεχνική απεργία δεν είναι άλλο από μια διεργασία δημιουργικότητας και κριτικής θέσης προς το νεοφιλελεύθερο πρόταγμα για βελτιστοποίηση του «παραγωγικού» χρόνου.
Ο χρόνος αυτός υποδηλώνει εμπλοκή σε διαδικασίες εμπορευματοποίησης του «επαγγελματικά ελεύθερου» υποκειμένου αλλά πρακτικά παίρνει τη μορφή παροχής φτηνών υπηρεσιών, αυτο-εκμετάλλευσης και συμβολαίων με δυσμενείς όρους για να υπάρχει παρουσίαση έργου.
Ο χρόνος που χρειάζεται για δημιουργία και ανάπτυξη βρίσκεται πάντα στη σφαίρα της «μη παραγωγικής» εργασίας. Οι ιδεολογικά χρωματισμένες οργανώσεις του χρόνου βρίσκονται στο επίκεντρο κάθε συζήτησης για «το στάτους του καλλιτέχνη».
Όπως το θέτει ο Ιταλός κοινωνιολόγος Μαουρίτσιο Λατσαράτο, «τα ασυμπλήρωτα χρονικά διαστήματα, τα χρονικά διαστήματα της διακοπής και της ρήξης, τα μη επιδιωκόμενα χρονικά διαστήματα και αυτά του δισταγμού, τα οποία αποτελούν τη βάση κάθε είδους καλλιτεχνικής, κοινωνικής ή πολιτικής παραγωγής, είναι ακριβώς τα χρονικά διαστήματα, που ουδετεροποιούνται από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές.
Η μοναδική χρονικότητα την οποία γνωρίζουν και αναγνωρίζουν αυτές οι πολιτικές, είναι εκείνη της απασχόλησης ή η αναζήτηση της απασχόλησης.»
Είναι ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο που το ιρλανδικό παράδειγμα αποκτά τη δική του σημασία. Από το 2022, η Ιρλανδία δοκίμασε κάτι που, στη σύλληψή του, είναι σχεδόν προκλητικά απλό: ένα άμεσο, ατομικό και εύκολα προσβάσιμο εισόδημα για καλλιτέχνες.
Συγκεκριμένα, κατά την πιλοτική του φάση που διήρκησε τρία χρόνια, 2000 δικαιούχοι επιλέχθηκαν μέσω ανοιχτής πρόσκλησης και τυχαιοποίησης (lottery) ανάμεσα σε περίπου 9000 επιλέξιμους αιτητές, ώστε να περιοριστεί η μεροληψία της «αριστείας».
Το ποσό ορίστηκε στα €325 την εβδομάδα (περίπου €1.300 τον μήνα) και καταβάλλεται απευθείας. Ενδεικτικά, να αναφέρουμε ότι ο κατώτατος μισθός στη χώρα είναι €2390.
Οι δικαιούχοι δεν αξιολογούνται με όρους ατομικής παραγωγικότητας, αλλά συμμετέχουν σε ένα πλαίσιο πολιτικής που επενδύει στη μείωση ωρών που περνά ο κάθε πολιτιστικός παραγωγός σε δουλειές εκτός του τομέα του.
Το κράτος, ουσιαστικά, αναγνωρίζει ότι ο χρόνος είναι βασικό συστατικό για την ανάπτυξη των θεσμικών και ατομικών δεδομένων του καλλιτεχνικού πεδίου.
Το μοντέλο δεν είναι «ανεξέλεγκτο». Υπάρχει μια ελαφριά αλλά κρίσιμη δομή: οι καλλιτέχνες πρέπει να αποδεικνύουν επαγγελματική δραστηριότητα σε έναν από τους επιλέξιμους τομείς (εικαστικά, θέατρο, μουσική, λογοτεχνία, χορός κ.ά.), και καλούνται περιοδικά να παρουσιάζουν στοιχεία: πόσο χρόνο αφιερώνουν στην τέχνη, αν έχουν άλλη εργασία, πώς επηρεάζεται η ψυχική τους υγεία, το υπόλοιπο εισόδημά τους, η κινητικότητά τους.
Με άλλα λόγια, το κράτος δεν αξιολογεί το έργο, αλλά τη συνθήκη.
Τα δεδομένα της αξιολόγησης, που πραγματοποιήθηκε από την Alma Economics και παρουσιάστηκε από την κοινωνιολόγο Dr Jenny Dagg του Πανεπιστημίου Maynooth, επιβεβαίωσαν κάτι που πολλοί στον χώρο ήδη γνώριζαν, αλλά σπάνια τεκμηριώνεται πολιτικά: οι συμμετέχοντες αφιέρωσαν κατά μέσο όρο 11 επιπλέον ώρες την εβδομάδα στην καλλιτεχνική τους πρακτική, μείωσαν τον χρόνο σε μη καλλιτεχνικές εργασίες κατά περισσότερες από τρεις ώρες και αύξησαν το μηνιαίο εισόδημά τους από καλλιτεχνικές δραστηριότητες κατά περισσότερα από €500.
Η πιθανότητα να βιώσουν εξαναγκαστική στέρηση βασικών αγαθών μειώθηκε κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες. Παράλληλα, καταγράφηκε σημαντική βελτίωση στην ψυχική υγεία. Η ανεξάρτητη ανάλυση κόστους-οφέλους έδειξε ότι για κάθε €1 δημόσιας επένδυσης, η ιρλανδική κοινωνία εισέπραξε €1,39 σε οικονομικά και κοινωνικά οφέλη.
Η μετατόπιση από την αξιολόγηση αποτελέσματος στην παρατήρηση διαδικασίας και την κυριολεκτική επένδυση στο χρόνο έφερε την ιρλανδική κυβέρνηση σ’ ένα ενδιαφέρον δίλημμα- αν υπάρχει πολιτική βούληση για συνέχιση και επέκταση του σχεδίου.
Επί του παρόντος, ξανατρέχει το πιλοτικό σύστημα και παράλληλα δοκιμάζουν την παράλληλη υλοποίηση άλλων πολιτικών υποστήριξης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι παρόμοιες πολιτικές εκτυλίσσονται και αλλού. Το πρόγραμμα Guaranteed Income for Artists της Creatives Rebuild New York υποστήριξε 2400 καλλιτέχνες με μηνιαίες πληρωμές $1000 για 18 μήνες, χωρίς υποχρεώσεις παραγωγής.
Τα ευρήματα ήταν επίσης παρόμοια: η οικονομική ελάφρυνση επέτρεψε στους καλλιτέχνες να αναλάβουν ρίσκα που δεν θα είχαν αλλιώς, να πειραματιστούν χωρίς εγγύηση αποτελέσματος. Αυτή η σύγκλιση διεθνών αποδεικτικών στοιχείων υποδεικνύει μια δομική αλήθεια για τον τρόπο που η οικονομική επισφάλεια διαμορφώνει και περιορίζει την καλλιτεχνική σκέψη.
Στην Κύπρο, η συζήτηση για το στάτους του καλλιτέχνη έχει εντατικοποιηθεί μετά την πανδημία, όταν έγιναν πλήρως ορατές οι συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν και δρουν οι πολιτιστικοί παραγωγοί. Αγγίζονται επιτέλους, σε θεσμικό επίπεδο, ζητήματα όπως ασφαλιστική κάλυψη και επαγγελματικά δικαιώματα.
Το νομοσχέδιο περί καλλιτεχνικής χορηγίας που προτάθηκε πέρσι επιχειρούσε να προτείνει μια λύση στήριξης, άλλα η αστοχία του ήταν τόσο μεγάλη που δεν βρήκε στήριξη. Στην Ιρλανδία το σχέδιο απολαμβάνει κοινωνική αποδοχή της τάξεως του 97%.
Ουσιαστικά, η πανδημία «ξύπνησε το τέρας» και πολλά θέματα συστηματοποιήθηκαν στην πρόταση ενός σχήματος όπου οι καλλιτέχνες πληρώνουν κοινωνικές ασφαλίσεις σαν γενικοί ελεύθεροι επαγγελματίες, αφού δεν υπάρχει καν τέτοια αναγνωρισμένη κατηγορία εργαζομένων, για να τους επιστρέφεται το 30% των εισφορών τους.
Αυτή η επιστροφή των χρημάτων που έχουν ήδη δώσει όμως εφάπτεται σε κριτήρια που αφορούν τη γενικότερη οικονομική τους κατάσταση. Δηλαδή, δημιουργείται μια σχέση όπου δεν αναγνωρίζονται ως επαγγελματίες με αναγνωρισμένο χρόνο εργασίας αλλά «αιτητές» και εν δυνάμει λήπτες βοηθήματος.
Το ρίσκο του «ελεύθερου επαγγελματικά υποκειμένου» και η συζήτηση για το στάτους του καλλιτέχνη έχει εγκλωβιστεί σε μια διοικητική κατηγοριοποίηση –ποιος πληροί τα κριτήρια, ποιος εγγράφεται σε μητρώα, ποιος δικαιούται να αιτηθεί– χωρίς να μετατοπίζει ουσιαστικά τις συνθήκες αναγνώρισης των καλλιτεχνικών επαγγελμάτων.
Το ιρλανδικό παράδειγμα εισάγει μια δεύτερη λογική: ότι η καλλιτεχνική εργασία χρειάζεται σταθερό χρόνο, όχι μόνο ευκαιρίες έκθεσης. Δεν σημαίνει ότι η Ιρλανδία εγκατέλειψε τις επιχορηγήσεις. Αντίθετα, το βασικό εισόδημα λειτουργεί συμπληρωματικά προς αυτές.
Δημιουργεί ένα υπόστρωμα πάνω στο οποίο οι επιχορηγήσεις μπορούν να λειτουργήσουν πιο ουσιαστικά ως μέσα ανάπτυξης κι όχι ως μέσα επιβίωσης.
Αυτό είναι ίσως το σημείο που αξίζει να κρατήσουμε για την Κύπρο: όχι την άμεση αντιγραφή του ποσού ή της κλίμακας, αλλά τη διπλή δομή. Ένα σύστημα που συνδυάζει πρόσβαση σε χρόνο και στοχευμένες επιχορηγήσεις για εκθέσεις και παρουσιάσεις.
Χωρίς το πρώτο, το δεύτερο λειτουργεί στρεβλά. Κι ίσως εδώ χρειάζεται μια πιο ριζική φαντασία πολιτικής.
Όχι μόνο πώς θα γίνει πιο «δίκαιη» η αξιολόγηση των αιτήσεων, αλλά πώς θα μειωθεί η ανάγκη για συνεχή αξιολόγηση. Όχι μόνο ποιος αξίζει να χρηματοδοτηθεί, αλλά πώς διαμορφώνεται ένα πεδίο στο οποίο περισσότεροι μπορούν να επιμείνουν.
Αλλά ίσως εδώ βρίσκεται και κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό, που δεν αφορά μόνο την οικονομική σταθερότητα αλλά την ίδια τη δομή του χρόνου της καλλιτεχνικής πρακτικής. Tο κρίσιμο δεν είναι απλώς ότι οι καλλιτέχνες λαμβάνουν εισόδημα, αλλά ότι παράγεται μια μορφή «υποδομής χρόνου».
Ο χρόνος παύει να είναι κατακερματισμένος ανάμεσα σε άσχετες εργασίες και επείγουσες ανάγκες επιβίωσης, και γίνεται συνεχής, διαθέσιμος, κατοικήσιμος.
Και εδώ το βασικό εισόδημα λειτουργεί όχι ως επιβράβευση ή βοήθημα, αλλά ως προϋπόθεση. Γιατί στο τέλος, το ζήτημα δεν είναι απλώς η στήριξη της τέχνης, αλλά το δημοκρατικό δικαίωμα έκφρασης, κριτικής και αντίληψης.
Είναι η αναγνώριση ότι η τέχνη, ως εργασία, δεν παράγει αξία μόνο όταν είναι ορατή. Η επένδυση σε χρονικές υποδομές αντηχεί ευθέως την αρχή της συμπερίληψης και της κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς και τη δημιουργία συνθηκών καλλιτεχνικής παραγωγικότητας.
Ελεύθερα, 01.03.2026
