Η Κύπρος βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη πρόκληση υδατικής ανθεκτικότητας όλων των εποχών καθώς η παρατεταμένη ανομβρία και η αυξανόμενη ζήτηση φέρνουν το σύστημα υδροδότησης στα όριά του. Σε μια αποκαλυπτική συνέντευξη στο «Φ», ο Δημήτρης Ηλιάδης, Επίκουρος Ερευνητής Καθηγητής στο Κέντρο Αριστείας για Έρευνα και Καινοτομία ΚΟΙΟΣ του Πανεπιστημίου Κύπρου, εξηγεί γιατί ο στόχος για μείωση της κατανάλωσης κατά 10% αποτελεί τη «χρυσή τομή» για την αποφυγή των καταστροφικών περικοπών του παρελθόντος. Μέσα από τη χρήση καινοτόμων εργαλείων όπως η πρωτοβουλία «Σταγονομετρώ», αναλύει πώς μικρές αλλαγές στην καθημερινότητα κάθε πολίτη μπορούν να διασφαλίσουν το μέλλον του νερού στο νησί, μετατρέποντας τον φόβο της λειψυδρίας σε στοχευμένη γνώση και δράση.
–Αναφέρετε ότι το 2026 η Κύπρος θα έχει «νερό για 11 μήνες» αν συνεχίσουμε με τους τρέχοντες ρυθμούς. Γιατί ο στόχος της μείωσης κατά 10% θεωρείται «χρυσή τομή» και πώς μας φέρνει πιο κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα;
-Η Κύπρος διανύει αυτή τη στιγμή μία από τις χειρότερες περιόδους ανομβρίας. Αυτό έχει φέρει το σύστημα υδροδότησης στα άκρα, με αποτέλεσμα να πρέπει να ληφθούν δραστικές αποφάσεις από πλευράς κυβέρνησης για τη διαχείριση αυτής της κρίσης. Ταυτόχρονα, παρατηρούμε μία ετήσια αύξηση των αναγκών σε πόσιμο νερό τα τελευταία χρόνια της τάξης του 10%. Για την αντιμετώπιση αυτής της δραματικής κατάστασης, η κυβέρνηση έκρινε επιβεβλημένη την απόφαση για μείωση κατά 10% της παροχής νερού στους ΕΟΑ.
Γνωρίζουμε ότι για την υδροδότηση το 2025 χρειαστήκαμε 114 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού (περίπου 310 λίτρα για κάθε κάτοικο ανά ημέρα), ενώ πρακτικά σήμερα, λαμβάνοντας υπόψη τις διαθέσιμες ποσότητες από τις αφαλατώσεις και τις επιπρόσθετες ποσότητες που θα αντληθούν από τις γεωτρήσεις, φαίνεται να μπορούμε να στοχεύουμε στα 103,5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα (περίπου 280 λίτρα ανά κάτοικο), που επαρκούν για 11 μήνες. Ουσιαστικά, αυτό σημαίνει ότι υπολειπόμαστε περίπου έναν μήνα πόσιμου νερού, που αντιστοιχεί κατά κεφαλήν σε περίπου 25-30 λίτρα την ημέρα.
Ο γενικότερος στόχος είναι να αυξήσουμε την παραγωγή νερού και να μειώσουμε παράλληλα τον ρυθμό αύξησης της κατανάλωσής του, ούτως ώστε να μπορέσει το κράτος και οι ΕΟΑ να δημιουργήσουν τις απαραίτητες υποδομές για να παρέχουν τις απαιτούμενες ποσότητες πόσιμου νερού σε όλους τους καταναλωτές.
Αυτή η πρόκληση δεν αφορά μόνο την Κύπρο, καθώς σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ανθεκτικότικότητας των Υδάτων έχει τεθεί ως στόχος να γίνουν οι οργανισμοί υδροδότησης κατά 10% πιο αποδοτικοί μέχρι το 2030. Αυτός είναι ένας στόχος που έχει τεθεί πανευρωπαϊκά, γιατί ακριβώς και η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε ότι είναι ένα πραγματικό πρόβλημα που επηρεάζει μεγάλο αριθμό Ευρωπαίων πολιτών. Ο στόχος του 10% είναι ένας μπούσουλας, μια κατεύθυνση την οποία τόσο εμείς ως Κύπρος όσο και όλες οι ευρωπαϊκές χώρες πρέπει να έχουμε, ώστε να μπορέσουμε να διαχειριστούμε καλύτερα αυτή την κρίση. Να τονίσουμε ότι η κρίση αυτή δεν είναι ένα κυπριακό φαινόμενο, αλλά ένα πανευρωπαϊκό και παγκόσμιο θέμα. Ακόμη και χώρες που γνωρίζαμε παραδοσιακά ότι δεν έχουν πρόβλημα βροχόπτωσης, όπως η Αγγλία, αντιμετωπίζουν σήμερα σημαντικά προβλήματα έλλειψης νερού λόγω της κλιματικής αλλαγής, ενώ η αύξηση του πληθυσμού και η αύξηση της χρήσης του νερού από τη βιομηχανία -ειδικότερα με την άνοδο των data centers, μεταξύ άλλων παραγόντων- έχουν αυξήσει κατά πολύ τη ζήτηση. Σχεδόν το 30% της έκτασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιμετωπίζει προβλήματα λειψυδρίας, με αποτέλεσμα να μην επαρκεί η παραγωγή για να καλύψει τη ζήτηση.
–Πολλοί πολίτες αναρωτιούνται αν μια τέτοια μείωση απαιτεί μεγάλες θυσίες στην καθημερινότητα.
–Γνωρίζουμε από παλαιότερες εκτιμήσεις ότι ένας μέσος άνθρωπος στην Κύπρο χρησιμοποιεί καθημερινά γύρω στα 140 λίτρα στο σπίτι του (κατά κεφαλήν ημερήσια κατανάλωση). Πολλές φορές αυτό ξαφνιάζει τους πολίτες όταν το μαθαίνουν. Αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε είναι ότι ένα μεγάλο μέρος αυτού του όγκου νερού, περίπου 50 λίτρα, δεν είναι κρίσιμη ποσότητα που απαιτείται για καλή διαβίωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι για διαβίωση υψηλής ποιότητας ενός ατόμου απαιτούνται γύρω στα 100 λίτρα νερό την ημέρα. Να σημειώσουμε ότι ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 10% χαμηλότερος από τη μέση κατανάλωση στην Κύπρο, στα 124 λίτρα την ημέρα.
Κάνοντας μικρές αλλαγές στην καθημερινότητά μας, μπορούμε να επιτύχουμε μεγάλη μείωση στην κατά κεφαλήν ημερήσια κατανάλωση. Άρα, αν όλος ο πληθυσμός της Κύπρου, και ο καθένας ξεχωριστά, μειώσει την κατανάλωσή του κατά 10%, μπορούμε να πετύχουμε ένα σημαντικό μέρος του στόχου που έχει ζητηθεί από το κράτος. Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό πρακτικά; Ξεκινάμε διορθώνοντας κάποιες μικρές συνήθειες που επιφέρουν σπατάλη, όπως ένα παρατεταμένο μπάνιο ή το υπερβολικό πότισμα στον κήπο. Ενδεικτικά, γνωρίζουμε ότι κατά τη διάρκεια του ντους μπορεί να χρησιμοποιούνται ακόμη και 10 λίτρα το λεπτό· άρα, με ένα δεκάλεπτο μπάνιο έχουμε δαπανήσει 100 λίτρα νερού, δηλαδή όσα χρειάζεται ένας άνθρωπος για να ζήσει μια υψηλής ποιότητας ζωή για μία ημέρα. Πώς το μειώνουμε αυτό; Πολύ απλά, κλείνοντας το ντους την ώρα που σαπουνιζόμαστε ή μειώνοντας τη ροή στο μισό, μπορούμε εύκολα να περιορίσουμε τη συνολική μας κατανάλωση και να πετύχουμε τον στόχο μας.
Θεωρώ ότι μπορούμε εύκολα να μειώσουμε την καθημερινή μας κατανάλωση κατά 10% ή ακόμα και κατά 20%, χωρίς πραγματικά να επηρεαστεί η ποιότητα ζωής μας, αρκεί να έχουμε στο μυαλό μας τον στόχο που θέλουμε να επιτύχουμε.
-Η μείωση στην κατανάλωση νερού δεν αφορά μόνο τα νοικοκυριά αλλά και τον τουρισμό και τη βιομηχανία. Πώς μπορεί η κυπριακή οικονομία να προσαρμοστεί σε αυτόν τον στόχο χωρίς να πληγεί η παραγωγικότητά της;
-Αυτό είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό σημείο. Πρέπει να τονίσω, όμως, ότι η μείωση της ζήτησης δεν αφορά μόνο τα νοικοκυριά, αλλά και τον τουρισμό και τη βιομηχανία. Χοντρικά, αφαιρώντας τις απώλειες στα δίκτυα, που υπολογίζονται γύρω στο 30%, η κατανάλωση του νερού από τους οικιακούς καταναλωτές είναι περίπου το 45-50% της ζήτησης, ενώ το υπόλοιπο 20-25% αντιστοιχεί στη βιομηχανία και τον τουρισμό. Ως αποτέλεσμα, είναι πάρα πολύ σημαντικό να γίνουν προσπάθειες για μείωση της κατανάλωσης και σε αυτούς τους οργανισμούς.
Σίγουρα, σε πολλούς τομείς η παραγωγικότητα είναι συνυφασμένη με την κατανάλωση του νερού. Όμως πιστεύω ότι είναι υποχρέωση της κάθε βιομηχανίας να μελετήσει τρόπους με τους οποίους θα μπορεί να μειώσει την κατανάλωση, όπου αυτό είναι εφικτό. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται μεγάλη προσπάθεια να προωθηθεί η κυκλική οικονομία, η ανάκτηση του νερού και η καλύτερη αποδοτικότητα.
Ταυτόχρονα, θα ήταν χρήσιμο να υπάρχει υποστήριξη των βιομηχανιών από τα αρμόδια υπουργεία, ιδιαίτερα αυτών που απαιτούν μεγάλες ποσότητες νερού, με διάφορα κίνητρα για μελέτες και εφαρμογή νέων τεχνολογιών, ώστε να μπορέσουν να μειώσουν κατά ένα ποσοστό τη σημερινή τους κατανάλωση. Θα μπορούσαν να καθιερωθούν βραβεία για να αναγνωρίζεται αυτή η προσπάθεια, αντίστοιχα με αυτά που υπάρχουν στη Σιγκαπούρη.Ένα σημαντικό κομμάτι της κατανάλωσης σχετίζεται με τον τουρισμό. Από προηγούμενες μελέτες γνωρίζουμε ότι ο μέσος τουρίστας καταναλώνει τη διπλάσια ποσότητα νερού από τον μέσο Κύπριο. Ως εκ τούτου, είναι πάρα πολύ σημαντικό να ξεκινήσουν εκστρατείες στα ξενοδοχεία για την ενημέρωση των τουριστών και να γίνει σχέδιο δράσης, ούτως ώστε να υπάρχει σωστή επικοινωνία, ενώ οι ξενοδοχειακές μονάδες πρέπει να διαθέτουν πλάνο διαχείρισης αυτού του θέματος.
–Στο παρελθόν (2008-2009) η Κύπρος εφάρμοσε το μέτρο των περικοπών. Με βάση τα στοιχεία σας από τη Λεμεσό, οι βλάβες αυξήθηκαν κατά 100%. Εσείςθεωρείτε ότι οι διακοπές παροχής είναι τεχνικά επικίνδυνες για το δίκτυο…
-Η περίπτωση της Κύπρου, μάλιστα, μελετήθηκε ιδιαίτερα και αποτελεί επιστημονικό case study, καθώς γνωρίζουμε ότι είχαμε ένα σύστημα που λειτουργούσε κανονικά με χαμηλές απώλειες και, εξαιτίας των περικοπών που διενεργούνταν το 2008-2009, αυξήθηκαν οι βλάβες κατά 100% και οι απώλειες νερού κατά περίπου 55% μέσα στα επόμενα χρόνια. Για ποιον λόγο συμβαίνει αυτό; Όταν κάνεις περικοπές, αναγκαστικά πρέπει να κλείνεις περιοδικά μέρος του δικτύου. Το άνοιγμα και το κλείσιμο του δικτύου προκαλεί μεγάλη καταπόνηση στους πεπαλαιωμένους αγωγούς. Αυτή η αυξομείωση στην πίεση, καθώς και η πιθανότητα εισροής αέρα μέσα στα δίκτυα, αυξάνει τη συχνότητα των βλαβών, καθώς και το ρίσκο για πιο μεγάλα σπασίματα. Ως αποτέλεσμα, αυτά που προσπαθούμε να περισώσουμε κατά τη διάρκεια των περικοπών τα χάνουμε τα αμέσως επόμενα χρόνια. Παράλληλα, αυτό συνεπάγεται τεράστιο διαχειριστικό κόστος για τους οργανισμούς.
–Τι είναι τελικά αυτό που μειώνει πραγματικά τη ζήτηση;
-Να τονίσω ότι από μόνες τους οι περικοπές δεν μειώνουν την κατανάλωση. Αυτό που τη μειώνει είναι η ελάττωση της ζήτησης από τους καταναλωτές. Επειδή ακριβώς στα σπίτια μας έχουμε δεξαμενές, πολλές φορές δεν γίνεται αντιληπτή η επίδραση των περικοπών· εξού και κάποιοι συμπολίτες μας συνεχίζουν απρόσκοπτα τα μοτίβα κατανάλωσής τους, ενώ κάποιοι άλλοι βιώνουν πιο έντονα τις περικοπές λόγω μειωμένων πιέσεων. Πρακτικά, το ζητούμενο είναι η μείωση της ζήτησης, καθώς και η αντιμετώπιση των διαρροών.
Αυτό μπορεί να γίνει με την παροχή κινήτρων. Στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχουν έρευνες που ασχολούνται με την παροχή κινήτρων και τη μελέτη του βαθμού επίδρασής τους στη μείωση της κατανάλωσης. Για παράδειγμα, σε άλλες χώρες με παρόμοια προβλήματα έγιναν δράσεις που αναγνώριζαν την προσπάθεια των καταναλωτών -όπως η δημοσιοποίηση του ονόματος κάποιου ως χαμηλού καταναλωτή- αλλά θα μπορούσαν να υπάρξουν και άλλου είδους κίνητρα, όπως διαγωνισμοί, βαθμοί ή κάποιο χρηματικό βραβείο.
Με αυτόν τον τρόπο, πηγαίνουμε ένα βήμα πέρα από την καλή θέληση των καταναλωτών. Πιστεύω ότι πρέπει να τα μελετήσουμε αυτά με ολιστικό σχεδιασμό, είτε σε επίπεδο κυβέρνησης είτε σε επίπεδο ΕΟΑ.
Μείωση νερού χωρίς θυσίες στην ποιότητα ζωής μας
–Η πρωτοβουλία «Σταγονο–μετρώ» φαίνεται να είναι το κλειδί για τη μετάβαση από τον φόβο στη γνώση. Πώς ακριβώς βοηθά η ιστοσελίδα τον πολίτη να θέσει τον δικό του προσωπικό στόχο των 125 λίτρων την ημέρα;
-Η μεγαλύτερη ποσότητα του νερού πηγαίνει στους οικιακούς καταναλωτές. Ο καθένας μας έχει τεράστια ευθύνη σε σχέση με τις προσωπικές του επιλογές. Είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε πόσα λίτρα καταναλώνουμε ανά άτομο και πού πρέπει να φτάσουμε. Η πρωτοβουλία «Σταγονο-μετρώ» του «ΚΟΙΟΣ» σε συνεργασία με το Υπουργείο Γεωργίας (www.stagona.cy) δίνει τη δυνατότητα στον πολίτη να υπολογίσει άμεσα και ανώνυμα την κατανάλωσή του, χρησιμοποιώντας τα στοιχεία του τιμολογίου του.
Ο στόχος είναι η μείωση κατά 10%, φτάνοντας στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Για να γίνει αντιληπτό, αυτό το 10% αντιστοιχεί σε έναν κουβά σφουγγαρίσματος την ημέρα ανά άτομο!
Αν δεν το πετύχει αυτό η Κύπρος, που βιώνει τη μεγαλύτερη ίσως υδατική κρίση στην ΕΕ, θα έχουμε χάσει μια σημαντική ευκαιρία διασφάλισης πολύτιμων ποσοτήτων. Μέσα από την εφαρμογή «Σταγονο-μετρώ», ο πολίτης βλέπει τα νούμερα και μπορεί να κατανοήσει τι σημαίνουν για το νοικοκυριό του και να λάβει πρακτικές συμβουλές για το πώς μπορεί να φτάσει στον στόχο του.
Για παράδειγμα, αν είστε στα 140 λίτρα την ημέρα, το «Σταγονο-μετρώ» θα σας συμβουλέψει ότι, κλείνοντας κατά δύο λεπτά τον χρόνο ροής στο μπάνιο ή μειώνοντας λίγο τη ροή του ντους ή προσέχοντας έξω στον κήπο ένα λεπτό λιγότερο ποτίσματος με το λάστιχο, μπορείτε να φτάσετε στον στόχο των 125 λίτρων ανά άτομο. Αυτές είναι απλές και πρακτικές συμβουλές, και έχουμε δει ότι πραγματικά έχουν αποτέλεσμα.
-Υπάρχουν στοιχεία ποιοι κάνουν χρήση αυτού του εργαλείου και έχουμε αποτελέσματα στα νοικοκυριά;
-Χιλιάδες συμπολίτες μας έχουν χρησιμοποιήσει το «Σταγονο-μετρώ», αλλά η εκστρατεία πρέπει να επεκταθεί. Χρειαζόμαστε συνεχή επικοινωνία δεδομένων, ώστε ο διάλογος να μη βασίζεται στο φόβο των περικοπών, αλλά στη γνώση. Αν γνωρίζω ότι καταναλώνω 160 λίτρα ενώ ο γείτονάς μου 130, αυτό μου δίνει κίνητρο. Πρέπει επίσης να αξιοποιήσουμε την εκπαίδευση. Ένα απλό πείραμα στα σχολεία, όπου οι μαθητές θα ζυγίζουν το νερό που τρέχει από τη βρύση σε ένα λεπτό, θα τους εκπλήξει, καθώς θα συνειδητοποιήσουν ότι χρησιμοποιούνται 8-10 λίτρα το λεπτό, ενώ από το λάστιχο ποτίσματος 15-20 λίτρα το λεπτό.
Υδροδότηση: Βαδίζουμε σε λεπτές γραμμές
–Αντλώντας διδάγματα από το Cape Town, τονίζετε τη σημασία της «θετικής ανατροφοδότησης». Πώς θα μπορούσε το «Σταγονο–μετρώ» να συνδυαστεί με κίνητρα ή επιβραβεύσεις για τους συνεπείς καταναλωτές;
-Το Cape Town είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου δοκίμασαν τόσο τη θετική όσο και την αρνητική ανατροφοδότηση. Ξεκινώντας με την ιδέα του «Day Zero» και αυστηρά πρόστιμα, καλλιεργήθηκε αρχικά ο φόβος. Ο φόβος μπορεί να προκαλέσει ένα σοκ στην αρχή· όμως, γνωρίζουμε από τις έρευνες ότι μετά από ένα χρονικό διάστημα οι καταναλωτές θα επανέλθουν πίσω στις πάγιες συνήθειές τους.
Και αυτό είναι και το μεγάλο διακύβευμα: τι θα γίνει άμα σταματήσουμε να έχουμε αυτή τη μεγάλη, παρατεταμένη ανομβρία. Η θετική ανατροφοδότηση είναι αυτή που δημιουργεί, μακροχρόνια, αλλαγές στη συμπεριφορά των καταναλωτών.
Για παράδειγμα, το Cape Town αναγνώριζε αυτούς που εξοικονομούσαν νερό και τους κοινοποιούσε δημόσια. Επίσης, έκαναν μεγάλη έρευνα με διαφορετικά μηνύματα για να δουν ποιο μήνυμα είχε τη μεγαλύτερη επίδραση στους καταναλωτές. Και, γενικότερα, είδαν ότι όλα τα μηνύματα είχαν κάποια θετική επίδραση, κάποια περισσότερη από άλλα.
Για την κοινωνία του Cape Town, για παράδειγμα, υπήρχε μεγάλη επίδραση στη δημόσια κοινωνική αναγνώριση. Παράλληλα, δίνονταν στοχευμένα μηνύματα: για παράδειγμα, άφηναν σημειώσεις στις πολυκατοικίες με την κατά κεφαλή κατανάλωση και την απόκλιση σε σχέση με τον γενικό στόχο ή με την κατανάλωση της γειτονιάς κ.λπ.
Άρα υπήρχαν πάρα πολλά μηνύματα που δίνονταν με στόχο να βοηθήσουν τον κόσμο να καλλιεργήσει έναν θετικό τρόπο σκέψης και αλλαγή των συνηθειών του.
-Το μήνυμά σας είναι ότι η υδατική κρίση είναι θέμα «αριθμών και συμπεριφοράς». Πιστεύετε ότι η Κύπρος μπορεί να αποφύγει μια “Day Zero” το 2026, και ποιο είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει ένας πολίτης μπαίνοντας σήμερα στο σπίτι του;
-Θεωρώ ότι απέχουμε από μια “Day Zero”, καθώς έχουμε τις αφαλατώσεις. Όμως βαδίζουμε σε λεπτές γραμμές. Μια βλάβη σε μια αφαλάτωση μπορεί να προκαλέσει μεγάλη διαταραχή στην υδροδότηση. Εν κατακλείδι, πρέπει να καλλιεργήσουμε ως κοινωνία, ως οικογένειες και ατομικά, την ανθεκτικότητα, με βάση τρεις άξονες:
1) Γνώση: να γνωρίζουμε την κατανάλωσή μας ανά άτομο.
2) Στόχος: να θέσουμε συγκεκριμένους και ρεαλιστικούς στόχους με μικρές αλλαγές στις συνήθειές μας.
3) Επικοινωνία: να μεταφέρουμε το μήνυμα στο ευρύτερό μας περιβάλλον, προωθώντας τη θετική ανατροφοδότηση και την αντίληψη ότι δρούμε όλοι μαζί για το κοινό καλό.
