Γράφω επιστρέφοντας από τη Σλοβενία. Στο περιοδικό της αερογραμμής διαβάζω για μια εικαστική έκθεση στη Λευκωσία, «την τελευταία μοιρασμένη πρωτεύουσα της Ευρώπης».
Η μόνιμη επωδός. Ένα θλιβερό brand αν μη τι άλλο.
Μέχρι πρόσφατα, θεωρούσαμε την Κύπρο ως ένα μοναδικό απομεινάρι της εποχής των πολέμων, των εισβολών και των διχοτομήσεων σε ευρωπαϊκό έδαφος. Μετά, βέβαια, ήρθε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αλλά ακόμα δεν έχω πειστεί ότι όσοι ομνύουν στην ευρωπαϊκότητα του ουκρανικού εδάφους, το πολυπιστεύουν.
Πιο πολύ μού θυμίζουν προέδρους ευρωπαϊκών ποδοσφαιρικών ομοσπονδιών που, για να μεγαλώσει η πίτα, βάζουν στα ηπειρωτικά πρωταθλήματα χώρες που ούτε οι ίδιες δεν αυτοαποκαλούνται ευρωπαϊκές. Έλεγα, όμως, ότι επιστρέφω από τη Σλοβενία.
Η Σλοβενία, αν και ήταν η πρώτη δημοκρατία που αποσχίστηκε από τη Γιουγκοσλαβία το 1991, παραμένει ίσως η πιο αμφίθυμη σε σχέση με το παρελθόν της. Περίπου οι μισοί Σλοβένοι θεωρούν ότι η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας έκανε κακό στη χώρα τους.
Αυτό είναι εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς ότι η Σλοβενία ήταν ανέκαθεν το πιο πλούσιο τμήμα της περιοχής αλλά και το πιο ευεπίφορο, μαζί με την Κροατία, στις δυτικές επιρροές.
Η έκθεση του ιστορικού μουσείου που βρίσκεται στο παραμυθένιο κάστρο της Λιουμπλιάνας, καθιστά σαφές ότι η χώρα ούτε δαιμονοποιεί το σοσιαλιστικό παρελθόν της ούτε αγιοποιεί το καπιταλιστικό παρόν της.
Η ανοιχτόμυαλη πλευρά της κληρονομιάς του Τίτο, εδώ, είναι έντονη: η μόνη χώρα της πρώην Γιουγκοσλαβίας όπου τα αγάλματά του στέκουν και συντηρούνται ισότιμα με των άλλων ηγετών της περιοχής. Ακόμα και στο πιο δυτικότροπο Koper (το γνωστότερο ως Capo d’ Istria), η βενετσιάνικη κεντρική πλατεία φέρει το όνομα του Στρατάρχη.
«Η ταυτότητά μας συνεχίζει να είναι ένα μεγάλο ερωτηματικό. Είμαστε λίγο βαλκάνιοι, έχουμε και κάτι πιο γερμανικό, νοσταλγούμε και λίγο τη Γιουγκοσλαβία στα καλά της. Δεν είμαστε σίγουροι τι σημαίνει να είσαι Σλοβένος, αλλά είμαστε ΟΚ με αυτό», μου λέει η Μιχαέλα, εκπαιδεύτρια ενηλίκων από την πόλη Βελένιε, άλλοτε το σημαντικότερο ηλεκτροπαραγωγικό κέντρο της Γιουγκοσλαβίας.
Οι περισσότερες χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, πλην των Σέρβων, ζουν με αυτή την εσωτερικευμένη διχοτόμηση. Μπορεί στις περισσότερες από αυτές να μην υπάρχουν οδοφράγματα που κόβουν δρόμους, γειτονιές και πόλεις στα δύο (αν και σε περιοχές του Κοσόβου υπάρχουν κι αυτά), αλλά υπάρχουν οδοφράγματα στις μνήμες, στα αφηγήματα, στο ανήκειν.
«Καταλαβαίνω», μου απάντησε η 60 ετών επιμελήτρια εκθέσεων Ιρένα από το Ζάγκρεμπ μετά από έναν ιστορικό μονόλογό μου για την τουρκική εισβολή και κατοχή. Και όντως καταλάβαινε: όσο κι αν το ξεχνάμε, τα έχει ζήσει μαζί με εκατομμύρια άλλους στην περιοχή.
Η διαφορά με την Κύπρο είναι ότι οι πολιτικοί της Σλοβενίας δεν επένδυσαν στο μίσος και στον διαχωρισμό. Η απόσχιση δεν ήταν αναίμακτη, αλλά οι Σλοβένοι δεν επέτρεψαν σε πολιτικές καριέρες να χτιστούν πάνω στους παλιούς λογαριασμούς.
Βεβαίως, η Σλοβενία δεν είναι ημικατεχόμενη. Όμως, αυτό που θέλω να πω είναι ότι στη Σλοβενία δεν δομήθηκε εθνικό αφήγημα πάνω στο τι χωρίζει π.χ. τους Σλοβένους από τους Σέρβους, αλλά στο τι μπορεί να αποτρέψει νέες περιπέτειες.
Και ο βασικότερος τρόπος για να το πετύχουν αυτό ήταν η επένδυση στον πολιτισμό: τόσο στις τέχνες και τις πολιτισμικές πολιτικές όσο και στην κουλτούρα της, δηλαδή, στον πολιτισμό της καθημερινής ζωής των πολιτών της.
Από παντού εκλύεται η αίσθηση ότι η Σλοβενία είναι μια χώρα που έχει βγάλει κάποια βασικά συμπεράσματα για την Ιστορία της, τα οποία είναι κοινό, αδιαπραγμάτευτο κτήμα της μεγάλης πλειοψηφίας των πολιτών της.
Δεν αποκτάς αυτή την αίσθηση πια σε πολλές γωνιές της Ευρώπης. Αυτά, βεβαίως μέχρι νεωτέρας, καθώς και στη Σλοβενία η αντιμεταναστευτική υστερία κερδίζει έδαφος μέρα με τη μέρα.
Πρέπει να κλείσω τον υπολογιστή. Ο πιλότος μάς ενημερώνει άναρθρα ότι ξεκινά η προσγείωση. Στη δική μας ανισόρροπη πραγματικότητα. Εδώ, χαμηλά, μεταξύ drones αφθώδους πυρετού και υποψήφιων avatars του Φειδία.
Μέχρι τις ερχόμενες εκλογές, την επόμενη Eurovision, τις επόμενες συνομιλίες για το Κυπριακό, τα χενς στη Θεσσαλονίκη, τα μπάτσελορ στα στριπτιτζάδικα της Αθήνας. Και δεν φαίνεται να είναι μπόρα. Ούτε ότι θα περάσει.
Ελεύθερα, 22.03.2026
