Έχω πει πολλές φορές ότι κάθε βιβλίο που κυκλοφορεί για την ΕΟΚΑ και γενικότερα για τη νεότερη και σύγχρονη ιστορία της Κύπρου είναι ιδιαιτέρως καλοδεχούμενο. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για μια διδακτορική διατριβή υποδομής για ένα σημαντικό ιδιωτικό αρχείο, στην προκειμένη περίπτωση του Σάββα Λοϊζίδη, ενός εκ των πρωταγωνιστών του κυπριακού ενωτικού κινήματος.
Ποιός ήταν, όμως, ο Σάββας Λοϊζίδης; Ο Λοϊζίδης γεννήθηκε το 1903 στο Κάτω Δίκωμο της επαρχίας Κερύνειας και ήταν γόνος μιας πολύτεκνης οικογένειας. Αποφοίτησε με άριστα από το Παγκύπριο Γυμνάσιο, το 1920 και τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχοντας παρακολουθήσει μαθήματα γερμανικών και ολοκληρώσει τα πρώτα δύο έτη της Νομικής Σχολής Αθηνών, τον Ιούλιο του 1922, αποφάσισε να συνεχίσει τις σπουδές του στη Γερμανία. Εκεί, την Πρωτομαγιά του 1925 πέρασε με επιτυχία τις τελικές του εξετάσεις, στο Πανεπιστήμιο του Γκέντιγκεν, της «Γοττίγγης» όπως την λέγανε στην καθαρεύουσα. Το θέμα της διατριβής του ήταν «Η κίνησις προς μεταρρύθμισιν του Ποινικού Δικαίου εις την Γερμανίαν, 1875-1925».
Από τον Σεπτέμβριο του 1926 εργάστηκε στην Κερύνεια ως δικηγόρος, μέχρι τον Οκτώβριο του 1931, όταν εξορίστηκε από τις βρετανικές αρχές. Όπως γράφει ο ίδιος, «εγκαταστάθην εις την Κυρήνειαν, όπου ελειτούργει Επαρχιακόν Δικαστήριον και στο ασύγκριτον εις ομορφιάν περιβάλλον της οποίας ένοιωθα ικανοποίησιν και όρεξιν διά δράσιν εθνικήν, γιατί η Κυρήνεια τότε εθεωρείτο η Ακρόπολις του Ενωτικού Αγώνος υπό τον Μητροπολίτην Μακάριον». Μια από τις πρώτες του δραστηριότητες, όπως συνήθιζαν οι νέοι επιστήμονες που επέστρεφαν από την Ελλάδα ή την Εσπερία, ήταν η συστηματική αρθρογραφία στις κυπριακές εφημερίδες. Από τα πρώτα κύρια νομικά θέματα που τον απασχόλησαν, με πολιτικές βέβαια προεκτάσεις, ήταν ο Ποινικός Κώδικας του 1928, ασκώντας δριμύτατη κριτική και χαρακτηρίζοντάς τον «οπισθοδρομικόν και αντεπιστημονικόν».
Μιλούσε για κυπριακή αδράνεια
Ο Λοϊζίδης υπήρξε δραστήριο μέλος της «Εθνικής Οργανώσεως Κύπρου» (Ε.Ο.Κ.), που ιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 1930, με απόφαση της εκκλησιαστικής ηγεσίας και των πολιτευτών. Σύμφωνα με το καταστατικό της, η νέα οργάνωση είχε σκοπό τον συντονισμό των προσπαθειών για την επίτευξη της εθνικής αποκατάστασης, «επιδιωκομένης διά παντός μέσου κρινομένου υπό της οργανώσεως ως προσφόρου προς τούτο». Η ΕΟΚ έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην οργάνωση της Νεολαίας, κυρίως των αγροτικών περιοχών, ιδρύοντας σε πολλά χωριά «Εθνικές Λέσχες» και Συλλόγους Νεολαίας. Ο Λοϊζίδης ήταν μέλος της Επαρχιακής Επιτροπής Κερύνειας και με αυτή την ιδιότητα μίλησε για τους σκοπούς της ΕΟΚ σε πολλά χωριά της υπαίθρου. Στις δημόσιες ομιλίες και στην αρθρογραφία του, στεκόταν σε πτυχές της ιστορίας των Επτανήσων των χρόνων της Αγγλοκρατίας, την οποία είχε μελετήσει συστηματικά από τα φοιτητικά του χρόνια και τις παραλλήλιζε με την κυπριακή πολιτική αδράνεια. Υπήρξε συνειδητός υποστηρικτής της μαχητικής διεκδίκησης της Ένωσης με την Ελλάδα και της σύγκρουσης με τους Βρετανούς, εάν και οπόταν αυτή χρειαζόταν. Από τους Επτανήσιους του 19ου αιώνα υιοθέτησε για τον εαυτό του τον τίτλο του ριζοσπάστη και αγωνίστηκε από το 1930 για την επικράτηση «ριζοσπαστικής πολιτικής». Στο ίδιο πλαίσιο υπήρξε την περίοδο αυτή φανατικός οπαδός της δημοτικής, της «ζωντανής γλώσσας του λαού» κατά την έκφρασή του.
Η επιμονή του Λοϊζίδη στη ριζοσπαστική πολιτική προϋπήρξε της μυστικής ίδρυσης της «Εθνικής Ριζοσπαστικής Ενώσεως Κύπρου» (ΕΡΕΚ), που εμφανίστηκε δημόσια λίγες ημέρες πριν τα Οκτωβριανά του 1931, ωστόσο δρούσε ως κλειστή συνωμοτική οργάνωση τουλάχιστον από το 1930. Η ΕΡΕΚ έθεσε στο πρόγραμμά της, για πρώτη φορά στην Κύπρο, επαναστατικά μέσα διεκδίκησης, όπως, την αποχώρηση από τη Βουλή και τη δημιουργία σε όλο το νησί «χάους και αδιεξόδου με κωλυσιεργίες και δολιοφθορές». Ο ίδιος ο Σάββας Λοϊζίδης προσυπέγραφε την πρώτη διακήρυξη της ΕΡΕΚ προς τον κυπριακό λαό, μαζί με άλλες προσωπικότητες. Ο ιδρυτικός πυρήνας της οργάνωσης ταυτιζόταν με τον «κύκλο της Κερύνειας», γύρω από τον μητροπολίτη Μακάριο Μυριανθέα. Ο Λοϊζίδης γράφει ότι την ονομασία της ΕΡΕΚ την επέλεξε ο ίδιος, λόγω της σύνδεσης με τους Επτανήσιους ριζοσπάστες. Υπήρξε το πιο δραστήριο δημοσιογραφικά μέλος της ΕΡΕΚ και το περισσότερο προβεβλημένο πολιτικά.
Τα Οκτωβριανά
Η Οκτωβριανή εξέγερση του 1931 απέβη καθοριστική τομή στην ιστορία της Κύπρου, διαφοροποιώντας άρδην την πολιτική εξέλιξη του τόπου και αλλάζοντας την προσωπική ζωή του Σάββα Λοϊζίδη. Πέρα από τη δική του ανάμειξη, στη διάρκεια της καταστολής της εξέγερσης σκοτώθηκε στην Κερύνεια, κάτω από «άγνωστες συνθήκες», ο νεότερος αδελφός του, Λοΐζος. Δολοφονήθηκε από Βρετανούς στρατιώτες και το πτώμα του ρίχθηκε στη θάλασσα για να δοθεί η εντύπωση πνιγμού. Ανάμεσα στα πιο σκληρά αντεπαναστατικά μέτρα που ζήτησε ο κυβερνήτης Storrs και εγκρίθηκαν από το Λονδίνο ήταν η εξορία, χωρίς δίκη, δέκα προσώπων, ως πρωταιτίων της εξέγερσης. Ένας από αυτούς ήταν κι ο Λοϊζίδης, ο οποίος θεωρήθηκε ως κύριος υπεύθυνος των αντικυβερνητικών ταραχών στην Κερύνεια, μαζί με τον μητροπολίτη Μακάριο. Πρώτη στάση της εξορίας του ήταν το Λονδίνο όπου έφτασε στις 22 Νοεμβρίου 1931, ύστερα από ταξίδι εικοσιδύο ημερών.
Ύστερα από παραμονή λίγων βδομάδων στην Αγγλία, ο Λοϊζίδης εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου έφθασε πρώτος από τους υπόλοιπους εξορίστους, στις αρχές Ιανουαρίου 1932. Στην ελληνική πρωτεύουσα επέδειξε σημαντική δράση για το Κυπριακό στις δεκαετίες που ακολούθησαν, ενώ το δικηγορικό του γραφείο, στην οδό Ομήρου, είχε μετατραπεί σε άτυπο κυπριακό Προξενείο, εστία της πολιτικής δραστηριότητας των Κυπρίων εξορίστων και άτυπο «πολιτικό γραφείο» του συνεξορίστου του, μητροπολίτη Κυρηνείας Μακαρίου. Μαζί με τον νεότερο αδελφό του Σωκράτη, επίσης δικηγόρο, εθελοντή του ελληνικού στρατού στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-1941 και εξόριστο των Βρετανών μετά το Ενωτικό Δημοψήφισμα του 1950, είχε πρωταγωνιστική ανάμιξη στις ζυμώσεις που οδήγησαν στην ίδρυση της ΕΟΚΑ.
Πρωτεργάτης στον Όρκο των Αθηνών
Ήταν εκ των πρωτεργατών του «Όρκου των Αθηνών», τον Μάρτιο του 1953, ενώ εκλέχθηκε για μια τετραετία δημοτικός σύμβουλος στον Δήμο Αθηναίων (1951-1955), και στις εκλογές του Φεβρουαρίου 1956 και την πρώτη εκλογική νίκη του Κωνσταντίνου Καραμανλή, βουλευτής Αθηνών με την ΕΡΕ (1956-1958). Όπως και οι υπόλοιποι Κύπριοι εξόριστοι των Αθηνών, ήταν εθναρχικός σύμβουλος, ενώ από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Β΄ είχε διοριστεί διευθυντής του Γραφείου της Εθναρχίας στην ελληνική πρωτεύουσα.
Η συμβολή του στην ίδρυση και στην επιτυχία της ΕΟΚΑ είναι ανεκτίμητη και δεν έχει μέχρι σήμερα αναγνωριστεί στον βαθμό που της αρμόζει. Ως στενός και έμπιστος συνεργάτης του Μακαρίου Μυριανθέως, κατόπιν Αρχιεπισκόπου Κύπρου Β΄, ταυτίστηκε με τον λεγόμενο «κύκλο της Μητρόπολης Κυρηνείας», την ομάδα δηλαδή που υποστήριξε ανυποχώρητα τη σκληρή ενωτική γραμμή. Διαφώνησε με την υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου και στάθηκε για χρόνια επικριτικός εναντίον της πολιτικής του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, υποστηρίζοντας τη συνέχιση του αγώνα για την Ένωση. Παράλληλα, ήταν για σειρά ετών γραμματέας του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», αντιπρόεδρος και γενικός γραμματέας του «Ελληνικού Συνδέσμου Ηνωμένων Εθνών» και βασικό στέλεχος της «Πανελληνίου Εταιρείας Αυτοδιαθέσεως Κύπρου».
Στη δεκαετία του 1950 διετέλεσε, κατ’ επανάληψη, μέλος της κυπριακής και της ελληνικής αντιπροσωπείας στον ΟΗΕ, στις συζητήσεις για το Κυπριακό στις Γενικές Συνελεύσεις, σε έξι συνολικά χρονιές, με πιο κρίσιμη την παρουσία του στις συζητήσεις για την ελληνική προσφυγή το 1954 και το 1958. Η πρώτη του επίσκεψη στον ΟΗΕ ήταν επίσης ιστορική, το 1950, καθώς ήταν μέλος της «Εθνικής Πρεσβείας», υπό τον μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό που μετέφερε τους τόμους του Ενωτικού δημοψηφίσματος στην Αθήνα, στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη.
Στην Κύπρο ο Λοϊζίδης επέστρεψε από την εξορία του τον Δεκέμβριο του 1946, συνοδεύοντας τον μητροπολίτη Κυρηνείας Μακάριο, ωστόσο επανέκαμψε στην Αθήνα όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του, τον Σεπτέμβριο του 1982. Ήταν νυμφευμένος με τη φιλόλογο Κοραλλία Χαραλάμπους, από την Κερύνεια, με την οποία απέκτησαν δύο θυγατέρες και έναν γιό, τη Νίκη, τη Θούλη και τον Κωστάκη.
Ο Σάββας Λοϊζίδης αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής και της δραστηριότητάς του, για έξι περίπου δεκαετίες, στην κυπριακή υπόθεση και η προσωπική του θλίψη για την τραγική κατάληξη του Κυπριακού, με το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή και την κατάκτηση, μαζί με άλλες περιοχές της Κύπρου, της γενέτειράς του Δικώμου και της Κερύνειας ήταν τεράστια. Μια από τις πτυχές της προσφοράς του στον κυπριακό αγώνα είναι η πλούσια συγγραφική και δημοσιογραφική του δράση, που συναριθμεί εκατοντάδες άρθρα και δημοσιεύματα στον κυπριακό, αθηναϊκό και ξένο Τύπο και σημαντικές αυτοτελείς μελέτες, με αποκορύφωμα το κύκνειό του άσμα, το αυτοβιογραφικό Άτυχη Κύπρος. Πώς έζησα τους πόθους και τους καημούς της, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1980.
Στο παρόν για τη ζωή και το έργο του Σάββα Λοϊζίδη δεν ήταν δυνατό να καλυφθεί το εύρος της πολυδιάστατης προσφοράς του στην Κύπρο και στον αγώνα των Ελλήνων κατοίκων της για αυτοδιάθεση και ένωση με την Ελλάδα. Σε αυτόν τον αγώνα ο Λοϊζίδης υπήρξε πρωτεργάτης, δημόσιος υποστηρικτής και συνεπής παρασκηνιακός επαναστατικός υποκινητής. Ουσιαστικά βοήθησε με τη δράση του στην ιδεολογική θωράκιση μιας συγκεκριμένης σχολής πολιτικής σκέψης στο Κυπριακό που επιβίωσε για πολλές δεκαετίες μετά το 1931. Η ιδεολογία και οι αγώνες του φάνηκαν να παίρνουν σάρκα και οστά την 1η Απριλίου του 1955. Δυστυχώς, επέπρωτο να βιώσει, έστω από μακρυά, και τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974…
Για τον Σάββα Λοϊζίδη και την ιστορική τεκμηρίωση της τεράστιας του προσφοράς στην Κύπρο το βιβλίο του Κωσταντίνου Λοϊζίδη, Αρχείο Σάββα Λοϊζίδη (1925-1982), αποτελεί μια πολύτιμη πηγή και ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση της προσωπικότητάς του. Έχοντας παρακολουθήσει από πολύ κοντά τη μακρά περιπέτεια έκδοσης του βιβλίου, συμμετέχω και εγώ στη χαρά της κυκλοφορίας του και εύχομαι στο βιβλίο να είναι καλοτάξιδο και καλοδιαβασμένο. Και στον συγγραφέα του, Κωστάκη Λοϊζίδη και εις άλλα, με υγεία!
*Από ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Κωνσταντίνου Χρ. Λοϊζίδη, Αρχείο Σάββα Λοϊζίδη, Διδακτορική διατριβή Λευκωσία, 17 Μαρτίου 2026.
Εγγραφή στο Newsletter
