Στο βιβλίο της «Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό», η γαλλο-αλγερινή φιλόσοφος και ισλαμολόγος, Ραζίκα Αντνανί (Razika Adnani) αναλύει όλες τις πτυχές του πολιτικού και συντηρητικού ισλάμ.
Στη συνέντευξή της, μιλάει για την εργαλειοποίηση των μουσουλμάνων, τόσο από τη Δεξιά όσο και από την Αριστερά στην Ευρώπη και υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση του ισλάμ αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ενσωμάτωσής τους στη Δύση.
-Το τελευταίο σας βιβλίο, έχει τίτλο «Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό». Μπορείτε να διευκρινίσετε τι εννοείτε με τον όρο ισλαμισμός; Ο όρος ισλαμισμός δεν ανήκει ούτε στην ιστορία του ισλάμ ούτε στη μουσουλμανική διανόηση. Επινοήθηκε από Γάλλους ανθρωπολόγους και πολιτικούς επιστήμονες για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους, χωρίς ουσιαστική γνώση του ισλάμ ή της ιστορίας του. Υπενθυμίζω ότι, όταν ο όρος «ισλαμισμός» δημιουργήθηκε τον 18ο αιώνα, σήμαινε απλώς το ισλάμ. Στη δεκαετία του 1980, όμως, κάποιοι ακαδημαϊκοί αποφάσισαν ότι ο ισλαμισμός σημαίνει το πολιτικό Ισλάμ, το οποίο υπέδειξαν ως την αιτία όλων των προβλημάτων, όπως ο φονταμενταλισμός. Υποστήριξαν επίσης ότι το πολιτικό ισλάμ είναι ένα καθαρά σύγχρονο φαινόμενο, αποκομμένο από την ίδια τη θρησκεία του ισλάμ. Αυτό είναι ψευδές. Και στο βιβλίο μου δείχνω ότι δεν μπορούμε να υπερβούμε το φαινόμενο που σήμερα περιγράφεται ως ισλαμισμός, παρά μόνο μέσα από τον σαφή διαχωρισμό του ισλάμ από το πολιτικό του σκέλος. Έτσι δηλαδή που το ισλάμ θα παραμείνει ως θρησκεία, συνεπώς ως πνευματικότητα.
-Αν ο ισλαμισμός εκπηγάζει από το ισλάμ και δεν είναι απλά μια ακραία μορφή του, ποια είναι τα περιθώρια για μεταρρύθμιση του ισλάμ; Έγραψα αυτό το βιβλίο για να δείξω ότι αυτό είναι εφικτό, ότι δηλαδή η μεταρρύθμιση του ισλάμ είναι δυνατή αλλά και απαραίτητη. Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση στραμμένη προς το μέλλον, σε αντίθεση με εκείνη των σαλαφιστών, οι οποίοι επιδιώκουν την επιστροφή στο ισλάμ των πρώτων μουσουλμάνων. Γι’ αυτό θα ήθελα αυτό το βιβλίο να λειτουργήσει ως ένα εγχειρίδιο: ένας οδηγός όπου κάθε άνθρωπος που δεν επιθυμεί την επικράτηση του πολιτικού και συντηρητικού ισλάμ να βρει τα απαραίτητα εργαλεία κατανόησης και αγώνα. Κατά τη γνώμη μου, ο αγώνας αυτός πρέπει να δίνεται πρωτίστως στο πεδίο της γνώσης.
–Ένα σημαντικό ζήτημα αφορά την ενσωμάτωση των μουσουλμάνων στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Πού θεωρείτε ότι αποτυγχάνουν οι πολιτικές αυτές; Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες απέτυχαν στις πολιτικές ενσωμάτωσης, διότι τόσο η Αριστερά όσο και η Δεξιά εργαλειοποιούν το ισλάμ και τους μουσουλμάνους στην πολιτική τους αντιπαράθεση. Στο πλαίσιο αυτό, οι μουσουλμάνοι παρουσιάζονται είτε ως ευάλωτες ομάδες που πρέπει να προστατευτούν από κάθε κριτική, είτε ως μια οπισθοδρομική μάζα ανίκανη να εξελιχθεί και, κατ’ επέκταση, να μεταρρυθμίσει ή να εκσυγχρονίσει τη θρησκεία της. Καμία από αυτές τις δύο προσεγγίσεις δεν αφήνει χώρο για την αναγκαία κριτική ματιά με την οποία οι ίδιοι οι μουσουλμάνοι οφείλουν να αντιμετωπίσουν το ισλάμ – μια κριτική που σήμερα είναι πιο απαραίτητη από ποτέ. Η εξέλιξη και η μεταρρύθμιση αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της ουσιαστικής ενσωμάτωσης.
–Μιλάτε για εργαλειοποίηση των μουσουλμανικών πληθυσμών στη Δύση. Γιατί την θεωρείτε εμπόδιο στη μεταρρύθμιση του ισλάμ; Όπως ανέφερα προηγουμένως, η Αριστερά και η Δεξιά προσεγγίζουν το ισλάμ μόνο μέσα από τις πολιτικές τους συγκρούσεις και όχι ως ένα ζήτημα που απαιτεί πραγματικές λύσεις. Η Αριστερά εργαλειοποιεί τους μουσουλμάνους για να αποδείξει στη Δεξιά ότι η ιδεολογία της είναι «φασιστική» και «ρατσιστική». Αντίστοιχα, η Δεξιά χρησιμοποιεί τους μουσουλμάνους, προβάλλοντας τα πιο αρνητικά στοιχεία, για να στηρίξει το αφήγημα ότι «απειλούν τον πολιτισμό και την κοινωνία». Αυτό εξηγεί γιατί η Δεξιά είναι πρόθυμη να ακούσει κάθε φωνή που καταγγέλλει τον ισλαμισμό, αλλά παραμένει ουσιαστικά «κωφή» σε έναν διάλογο που προτείνει λύσεις. Το ίδιο ισχύει και για την Αριστερά. Για εκείνη, η ίδια η συζήτηση γύρω από λύσεις θεωρείται ότι «στιγματίζει» τους μουσουλμάνους επειδή προϋποθέτει την παραδοχή ότι στο ισλάμ υπάρχουν προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν.
-Αναφέρετε μεταξύ άλλων στην αδυναμία της Δύσης να υπερασπιστεί τις ίδιες τις αξίες της, όπως η ελευθερία και η ισότητα, απέναντι στον ισλαμισμό. Πού οφείλεται αυτό; Στο γεγονός ότι δεν δίνεται χώρος σε ελεύθερη και ουσιαστική συζήτηση. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την εμμονή της Αριστεράς με την πολιτική ορθότητα. Οι μουσουλμάνοι όχι μόνο είναι ικανοί να ακούσουν μια κριτική συζήτηση για τη θρησκεία τους, αλλά πλέον την επιζητούν. Ταυτόχρονα, οφείλουμε να απορρίψουμε και το αφήγημα της Δεξιάς ότι το ισλάμ δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί. Αυτός ο μοιρολατρικός λόγος δεν αποδυναμώνει, αλλά ενισχύει το πολιτικό ισλάμ, τον συντηρητισμό και τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Η Ευρώπη σήμερα διαποτίζεται από την ιδεολογία του «woke», η οποία, όπως εξηγώ στο βιβλίο μου, αποτελεί μια στρεβλή αντίληψη των αξιών της ισότητας και της ελευθερίας, με αποτέλεσμα οι ίδιες αυτές αξίες να χάνουν το περιεχόμενό τους. Είναι αναγκαίο να δοθεί ξανά κεντρικός ρόλος στη φιλοσοφία, στον δημόσιο διάλογο, στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, ώστε οι πολίτες να επαναπροσδιορίσουν και να κατανοήσουν εκ νέου το νόημα βασικών εννοιών.
-Στο βιβλίο σας περιγράφετε τον ισλαμισμό ως ένα σύστημα υποταγής, τόσο των γυναικών, όσο και των ανδρών. Με ποιους διαφορετικούς τρόπους υποτάσσονται τα δύο φύλα; Αν ο ισλαμισμός ταυτίζεται με το πολιτικό Ισλάμ, τότε πρόκειται κατ’ ουσίαν για έναν συντηρητισμό που αρνείται τον διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική. Ο στόχος του είναι η σαρία να οργανώνει την κοινωνία, όπως συνέβαινε στους πρώτους αιώνες του Ισλάμ. Η σαρία αποτελεί ένα σύνολο νόμων, μεγάλο μέρος των οποίων —ιδίως όσοι ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών— είναι έντονα πατριαρχικοί. Υπό αυτή την έννοια, ο ισλαμισμός συνιστά ένα πατριαρχικό σύστημα που υποτάσσει τις γυναίκες σε κατώτερη θέση.
-Τι γίνεται με τους άντρες; Ως μια μορφή ολοκληρωτισμού, ο ισλαμισμός στερεί την ελευθερία και από τους άνδρες, υποτάσσοντάς τους σε αυστηρούς θρησκευτικούς νόμους. Σε μια κοινωνία που διοικείται από τη σαρία, ο άνθρωπος συνθλίβεται από την κοινότητα. Ωστόσο, ο άντρας αποδέχεται αυτή την υποταγή, επειδή το ισλαμιστικό σύστημα τον καθιστά κυρίαρχο επί των γυναικών. Οι μουσουλμάνοι άνδρες συμβιβάζονται με την απώλεια της ελευθερίας τους, καθώς αντισταθμίζεται από την εξουσία που τους δίνεται πάνω στις γυναίκες. Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί αυτές οι κοινωνίες παραμένουν εγκλωβισμένες στον συντηρητισμό, την πατριαρχία και τη σαρία.
–Σήμερα, οι γυναίκες πρωτοστατούν στον αγώνα κατά του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν, όπως και οι Κούρδισσες μαχήτριες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή κατά των τζιχαντιστών στη Συρία. Ποια είναι η άποψή σας για αυτές τις δύο μορφές γυναικείας αντίστασης; Πρόκειται για δύο μορφές αντίστασης της ίδιας φύσης: αυτές οι γυναίκες αρνούνται να υποταχθούν στους νόμους των ριζοσπαστικών ισλαμιστών. Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι, σχεδόν σε όλες τις μουσουλμανικές χώρες, οι νόμοι που ρυθμίζουν την οικογένεια —και άρα τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών— υπαγορεύονται από τη θρησκεία, όπως ακριβώς είχε αποφασιστεί στους πρώτους αιώνες του Ισλάμ. Με άλλα λόγια, σε αυτές τις χώρες το Ισλάμ ασκεί πολιτική εξουσία, καθώς θεσπίζει τον νόμο. Η διαφορά έγκειται στον βαθμό εφαρμογής του ισλαμικού νόμου. Οι πιο ριζοσπαστικές εκδοχές επιδιώκουν την εφαρμογή του στην πιο μισογυνική και αρχαϊκή του μορφή, όπως συμβαίνει με τους Ταλιμπάν ή το Ισλαμικό Κράτος (Daesh), που έφτασαν μέχρι και την επαναφορά της δουλείας. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο οι γυναίκες αντιδρούν και αρνούνται την υποταγή — και έχουν απόλυτο δίκιο.
-Συχνά δηλώνετε ότι η μαντήλα δεν είναι θέμα «επιλογής και δικαιώματος», αλλά ένα «σύμβολο επιβολής και υποταγής». Θεωρείτε αδύνατο να είναι και τα δύο; Η μαντήλα δεν μπορεί να συνυπάρξει με την έννοια της ελευθερίας. Η ιστορία της, ο ρόλος της ως κοινωνική πρακτική και το μήνυμα που μεταφέρει έρχονται σε αντίθεση με την έννοια της ελευθερίας. Το Κοράνι επαναλαμβάνει στον στίχο 59 της σούρας 33 αυτή τη δικαιολόγηση, αναφέροντας ότι οι μουσουλμάνες πρέπει να φορούν τζιλαμπίμπ (μακριά ενδύματα) για να τις αναγνωρίζουν και να μην τις κακοποιούν, κάτι που ο μουσουλμανικός λόγος επαναλαμβάνει ακόμα και σήμερα. Η μαντήλα νομιμοποιεί τη βία κατά των γυναικών, ενώ το αφήγημά της υποστηρίζει ότι η γυναίκα πρέπει να καλύπτεται επειδή ο άνδρας δεν μπορεί να ελέγξει τα σεξουαλικά του ένστικτα -κάτι που αντιβαίνει πλήρως και στη δική του ελευθερία. Η πρώτη ελευθερία του ανθρώπου, ως σκεπτόμενου όντος, είναι να πάψει να είναι σκλάβος των ενστίκτων του.
-Πώς εξηγείτε ότι πολλές νεαρές γυναίκες στη Δύση υπερασπίζονται τη μαντήλα, ενώ οι γυναίκες που ζουν υπό ισλαμιστικά καθεστώτα αγωνίζονται να απαλλαγούν από αυτήν; Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Πολλές γυναίκες είναι ισλαμίστριες, όπως ακριβώς και πολλοί άνδρες. Οι γυναίκες στοχοποιούνται περισσότερο γιατί για τους ισλαμιστές η μαντήλα είναι το σημάδι της νίκης τους. Ο αριθμός των γυναικών που τη φορούν σε μια κοινωνία δείχνει τον βαθμό ισλαμοποίησης ή επανισλαμοποίησής της και τον βαθμό παραδοσιακότητας, Για να περιγράψω αυτό το φαινόμενο δημιούργησα τον όρο «μαντηλόμετρο» (voilemètre). Γι’ αυτό και σήμερα οι γυναίκες είναι έντονα πολιτικοποιημένες και, ιδίως στη Δύση, μετατρέπουν τη μαντίλα σε εργαλείο αγώνα, περισσότερο πολιτικό παρά θρησκευτικό.
Ελεύθερα, 15.02.206
