Μια ομαδική έκθεση στη Λευκωσία προτάσσει στο σκεπτικό της μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα που αφορά τη φαινομενολογική εμπειρία στους εκθεσιακούς χώρους και θέτει προς συζήτηση το αν αυτή η εμπειρία μπορεί να αποκτήσει νόημα και πέραν από αυτούς.
Η πρόταση είναι ότι o εκθεσιακός χώρος δημιουργεί έναν προσωρινό «τρίτο χώρο», που ακολουθεί δικούς του ρυθμούς και λογικές, παράγοντας συγκινησιακές και άλλες ροές οι οποίες είναι, κατά κάποιον τρόπο, «αδιαφανείς».
Η αδιαφάνεια αυτή μπορεί να κατανοηθεί ως χρόνος διαμεσολάβησης, χρόνος όπου ασκείται το δικαίωμα ορισμού της ατομικότητας και της συλλογικότητας με όρους διαφορετικούς, πέρα από αυτούς που θέτουν οι δύο άλλοι κυρίαρχοι χώροι της καθημερινότητας, εκείνοι του σπιτιού και της εργασίας.
Πρόκειται για έναν χώρο που δεν απαιτεί παραγωγικότητα ούτε κατανάλωση, αλλά επιτρέπει μια μορφή συνύπαρξης που δεν είναι εκ των προτέρων προκαθορισμένη.
Η επιμελητική πρόταση της Ευαγόριας Δαπόλα μάς καλεί να φανταστούμε τις εκθέσεις ως «επιθυμητά τοπία», όπου λαμβάνουν χώρα οι διεργασίες μιας «τρίτης θέσης», που κατανοείται ως δημιουργική και αναδυόμενη. Πώς μπορούμε να συζητάμε για αυτό τον χώρο χωρίς να πέφτουμε στην παγίδα μιας ιδανικής και ιδεατής ατομικότητας ή συλλογικότητας;
Πώς αποφεύγουμε την εξιδανίκευση και παραμένουμε μέσα στη ρευστότητα που χαρακτηρίζει κάθε πραγματική εμπειρία; Τα ερωτήματα αυτά διατρέχουν σιωπηρά ολόκληρη την έκθεση. Και είναι αυτή η διαρκής παραγωγή ερωτημάτων που μπορεί -έστω και για λίγο- να συγκροτήσει αυτούς τους «τρίτους χώρους» ως πεδία διαπραγμάτευσης και συνάντησης.
Ο τόπος εδώ ορίζεται ως μια διαρκής ένταση ανάμεσα στην εντοπιότητα και την παγκοσμιοποίηση, ανάμεσα στο συγκεκριμένο και στο διάχυτο.
Ο τίτλος της έκθεσης δίνει μια ενδιαφέρουσα ροπή σε αυτή την ένταση: «η πατρίδα των σκέψεών μας». Παρμένος από τον Μερλώ-Ποντύ και τη Φαινομενολογία της Αντίληψης, η σύντομη αυτή φράση νοηματοδοτεί τους «τρίτους χώρους» ως χώρους αυτοπροσδιορισμού και (απο)προσαναλωτισμού.
Η πατρίδα εδώ δεν είναι γεωγραφική· είναι το πεδίο όπου το σώμα, η μνήμη και η αντίληψη συνυφαίνονται. Έτσι, ο εκθεσιακός χώρος μετατρέπεται σε πεδίο φαινομενολογικής εμπειρίας, όπου το βλέμμα και το βίωμα αποκτούν κεντρική σημασία.
Μια στιγμή της έκθεσης που φαίνεται να ενσωματώνει αυτές τις σκέψεις είναι η παρουσίαση του έργου PARAPHERNALIA της Έβελυν Αναστασίου. Το έργο παίρνει τη μορφή ενός παγκακιού, στο οποίο οι επισκέπτες μπορούν να καθίσουν, να συνομιλήσουν, να περάσουν χρόνο χωρίς κάποια άλλη υποχρέωση. Η Αναστασίου δημιούργησε το έργο για την ατομική της έκθεση Ad Hoc Orchestra, που παρουσιάστηκε στο Pylon Art & Culture πέρσι.
Η έμπνευσή της προέρχεται από τους τόπους σύναξης σε μουσικά φεστιβάλ, οι οποίοι αποτελούν «προσωρινούς τρίτους χώρους που διαμορφώνονται από κοινούς ρυθμούς, εγγύτητα και αυτοδιαχειριζόμενες μορφές συνύπαρξης», όπως αναφέρει η επιμελήτρια. Είναι ένα έργο ουσιαστικό, ακριβώς επειδή επιτρέπει αυτή την αυτοδιαχείριση, την ανταλλαγή και την ανάπτυξη συζητήσεων, μετατρέποντας την απλή πράξη του καθίσματος σε μια πράξη συμμετοχής.
Σε μια ιδιαίτερα αισθητηριακή αντιπαράθεση, τα έργα της Έφης Σαββίδη από τη σειρά Afterlight (2020–24) παρουσιάζονται στα αριστερά του παγκακιού και προσκαλούν την αργή και προσεκτική παρατήρηση. Μικρά σχέδια ακουαρέλας, βασισμένα σε προσωπικές φωτογραφίες της Σαββίδη, παρασύρουν τον θεατή να αφιερώσει χρόνο για να τα αποσαφηνίσει.
Η λεπτότητα των χρωμάτων και η σχεδόν διάφανη ποιότητα της επιφάνειας ενισχύουν την αίσθηση μιας μνήμης που δεν προσφέρεται άμεσα αλλά αποκαλύπτεται σταδιακά.
Προσωπικά, με μετέφεραν σε έναν χώρο όπου η μνήμη φανερώνεται ως παλίμψηστο διαφορετικών υφών του χρόνου, θυμίζοντας τη χαρά του άσκοπου περιτριγυρίσματος σε ένα καρουζέλ παιδικής χαράς και, ταυτόχρονα, την αίσθηση της εναλλαγής εικόνων σε ένα καρουζέλ φωτογραφιών.
Τα έργα Sungazers του Αντώνη Θεοδωρίδη, κουτιά πλέξιγκλας με εκτυπώσεις φωτογραφιών που τραβήχτηκαν στην Αθήνα την ώρα που οι τεράστιες φωτιές του 2023 σκέπασαν την πόλη και άλλαξαν το φως της, είναι τοποθετημένα στο πάτωμα.
Πέρα από το χρώμα, θυμάμαι την ιδιαίτερη αίσθηση που μου προκάλεσε το να βλέπω τον ήλιο κόκκινο να με «κοιτάζει» από χαμηλά. Τα έργα αυτά φανερώνουν μια ευαισθησία που μετακινεί τον ήλιο -και μαζί του τον θεατή- από τη συνήθη θέση του.
Όπως οι φωτιές αφαιρούν τη λάμψη του ήλιου, αυτό που θεωρούμε δεδομένο και σταθερό αποκαλύπτεται εύθραυστο. Ως ντοκουμέντα μιας πόλης σε παρατεταμένη κρίση, τα έργα θίγουν το ερώτημα της αδιαφάνειας με τρόπο που επαναφέρει την προσοχή στο γεγονός ότι γινόμαστε συνεχώς μάρτυρες καταστάσεων που νομίζουμε πως δεν μας αφορούν, ενώ στην πραγματικότητα γινόμαστε συμμέτοχοι.
Η φωτογραφία του Στέλιου Καλλινίκου Weeper Capuchin θέτει επίσης υπό διαπραγμάτευση τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί η ορατότητα και η προστασία από τον κίνδυνο. Η εικόνα έχει πολλούς «ήρωες»: τον καπουτσίνο του τίτλου, ένα αγόρι που τον παρατηρεί έχοντας στήσει τον πλαστικό του δεινόσαυρο σε θέση «συνομιλίας» με το ζώο, και έναν διάφανο τοίχο που τους χωρίζει.
Η διαφάνεια αυτή αποτελεί μέρος ενός αρχιτεκτονικού λεξιλογίου που διαχειρίζεται την έκθεση στον κίνδυνο, είτε αυτός είναι πραγματικός είτε κατασκευασμένος. Το βλέμμα γίνεται εδώ ένα εργαλείο αλλά και ένα όριο. Διακρίνω στο έργο μια νύξη ως προς τη θέση θέασης και τη σωματικότητα του βλέμματος, μια υπενθύμιση ότι η παρατήρηση δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Μια αντίστοιχη νύξη συναντάμε και στο έργο της Ραΐσσας Αγγελή με τίτλο 1989. Εδώ, ο θεατής καλείται να εισχωρήσει στο ενδιάμεσο ανάμεσα σε μια κούκλα που φορά ένα T-shirt και στον τοίχο, καθώς η φωτογραφία που είναι τυπωμένη στη φανέλα είναι στραμμένη προς τα μέσα. Η εικόνα απεικονίζει τον δημοσιογράφο πατέρα της Αγγελή μαζί με τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν, τότε ηγέτη του Κουρδικού Εργατικού Κόμματος.
Το έργο θίγει τις εντυπώσεις που εγγράφονται στη μνήμη, ιδιαίτερα κατά την παιδική ηλικία, και τον τρόπο με τον οποίο αυτές μετασχηματίζονται με το πέρασμα του χρόνου. Η επιλογή της θέσης του έργου αναδεικνύει έναν χώρο ανάμεσα στην πραγματικότητα και την εντύπωση, ανάμεσα στο ιστορικό γεγονός και την προσωπική αφήγηση.
Αυτός ο ενδιάμεσος χώρος -συχνά ανεπαίσθητος και πολλές φορές άγραφος- φαίνεται να απασχολεί και τον Γιώργο Πρίνο στα έργα Man Touching Eye (Right Finger) και Man Touching Eye (Index Finger), που φέρνουν στο προσκήνιο μια στιγμή αναπροσαρμογής: το άγγιγμα στα μάτια.
Η ανθρώπινη φιγούρα στον δημόσιο χώρο, η ορατότητα και η παρατήρηση γίνονται αντικείμενα διερεύνησης. Το άγγιγμα υποδηλώνει τόσο κόπωση όσο και ανάγκη επαναρύθμισης της όρασης, σαν να χρειάζεται μια παύση για να επαναπροσδιοριστεί το βλέμμα. Πρόκειται για μια μικρή αλλά καθοριστική χειρονομία.
Στο κέντρο του χώρου βρίσκεται το έργο του Χρίστου Κυριακίδη Praying in Pixels (Οικία Κακογιάννη), που παρουσιάζεται για πρώτη φορά. Το έργο αξιοποιεί ευρεθέντα συρτάρια από τράπεζα που έχει κλείσει, τα οποία λειτουργούν ως ιδιότυποι «ξενιστές» μιας φωτογραφίας όπου δεσπόζει η λέξη «Paradise», μαζί με ανοίγματα που θυμίζουν οπές από σφαίρες.
Το έργο αναφέρεται στην υποδομή του ρίσκου και σε ό,τι συμβαίνει όταν αυτή καταρρέει. Το ψηφιακό στοιχείο της φωτογραφίας, υποδηλωμένο ήδη από τον τίτλο, συναντά την πρακτική της προσευχής, δημιουργώντας μια ένταση ανάμεσα στο υλικό και το άυλο.
Η έκθεση συνολικά αποτελεί μια εξερεύνηση της ορατότητας και μιας συλλογικότητας που δεν προτείνει μια αισθητική της ομαλότητας, αλλά διερωτάται ως προς το πού τελικά κατοικούν οι σκέψεις μας.
Αν η «πατρίδα» τους δεν είναι ούτε απολύτως ιδιωτική ούτε πλήρως δημόσια, τότε ίσως βρίσκεται ακριβώς σε αυτούς τους «τρίτους χώρους», στους ενδιάμεσους τόπους όπου το βλέμμα, το σώμα και η μνήμη συναντιούνται και επαναδιαπραγματεύονται τους όρους της συνύπαρξης.
- Η έκθεση με τίτλο Η Πατρίδα των Σκέψεών μας, αποτελεί μέρος του προγράμματος του οργανισμού Ξαρκής και θα παραμείνει ανοιχτή μέχρι 22/02. Παρουσιάζεται στον χώρο Οδός Αισχύλου 83, στη Λευκωσία, μέχρι τις 22 Φεβρουαρίου. Ώρες: Τρίτη–Παρασκευή:5μ.μ.-8μ.μ. Σάββατο:11π.μ.-2μ.μ.
- Συνοδεύεται από πρόγραμμα παράλληλων δράσεων που επιμελείται η Χριστίνα Σκαρπάρη:
- 21.2, 12μ.μ.-4μ.μ.: Where Thoughts Become Homeland(s): A Participatory Mapping Workshop, στη Δρούσια, Πάφο στα πλαίσια του προγράμματος PIKNIK
- 22.2, 11π.μ. – 12μ.μ.: The Homeland of Our Thoughts Reading club (Λευκωσία)
- 22.2, 2μ.μ. – 5μ.μ.: Εxperimental Co-design: Third places + What makes a Home (Λευκωσία).
Ελεύθερα, 15.02.20
