Με το βλέμμα στραμμένο στην πλήρη αναμόρφωση της διαχείρισης απορριμμάτων, το υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος προχωρά με εντατικούς ρυθμούς στον σχεδιασμό για την εφαρμογή του συστήματος Πληρώνω Όσο Πετώ (ΠΟΠ). Σύμφωνα με τον οδικό χάρτη που έχει καταρτιστεί, το 2026 αποτελεί έτος-ορόσημο, καθώς από το δεύτερο μισό του έτους τίθενται υπό το νέο καθεστώς οι λεγόμενοι «μεγάλοι και ειδικοί παραγωγοί».
Η κυβέρνηση, αναγνωρίζοντας τις προκλήσεις και τις καθυστερήσεις που σημειώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, αποφάσισε τη σταδιακή εισαγωγή του συστήματος:
Φάση Α΄ (1η Ιουλίου 2026): Η εφαρμογή ξεκινά στοχευμένα από τους μεγάλους παραγωγούς εντός των δήμων. Το βάρος δίνεται στη διαλογή στην πηγή για τα οργανικά απόβλητα και τα ανακυκλώσιμα υλικά. Παράλληλα, θα ενισχυθεί η χωριστή συλλογή, που ήδη εφαρμόζεται, για τα ανακυκλώσιμα υλικά, στα νοικοκυριά σε δήμους και συμπλέγματα κοινοτήτων. Για τη Φάση Α΄ εκτιμάται ότι θα απαιτηθούν €15 εκατ.
Φάση Β΄ (Αρχές 2027): Το σύστημα καθίσταται πλέον καθολικό, καλύπτοντας κάθε υποστατικό και νοικοκυριό σε όλους τους δήμους και τις κοινότητες της Κύπρου. Για τη δεύτερη Φάση Β΄ εκτιμάται ότι θα απαιτηθούν €30 εκατ.
Στο μικροσκόπιο του Υπουργείου μπαίνουν επιχειρήσεις και οργανισμοί με μεγάλο όγκο αποβλήτων. Συγκεκριμένα:
Μεγάλοι παραγωγοί: Ξενοδοχεία/ τουριστικά καταλύματα, επιχειρήσεις εστίασης, χώροι δεξιώσεων, βιομηχανίες/ εργοστάσια, εμπορικά κέντρα, πανεπιστήμια, κολλέγια, σχολεία, νοσοκομεία, κυβερνητικά κτήρια, δημοτικές αγορές, κρεαταγορές, ιχθυαγορές, λαχαναγορές.
Ειδικοί παραγωγοί: Αεροδρόμια, λιμάνια, στρατόπεδα και οι Κεντρικές Φυλακές.
Στόχος του ΠΟΠ είναι η δίκαιη εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», μετατρέποντας τη διαχείριση αποβλήτων σε ένα σύστημα ανταποδοτικό για τον πολίτη και, παράλληλα, η αύξηση της ποσότητας των αποβλήτων που συλλέγονται χωριστά και οδηγούνται για ανακύκλωση, κομποστοποίηση ή επαναχρησιμοποίηση.
Η υποχρεωτική εφαρμογή συστημάτων διαλογής στην πηγή και χωριστής συλλογής των δημοτικών αποβλήτων και συστημάτων Πληρώνω Όσο Πετώ στη νομοθεσία αναφέρεται μέχρι τις 30/6/2024, σημειώνοντας την καθυστέρηση στην πρακτική εφαρμογή του προγράμματος. Προκειμένου να βοηθηθούν οι Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΑΤΑ) να εφαρμόσουν το εν λόγω σύστημα, το Τμήμα Περιβάλλοντος υλοποιεί έργο, συνολικού προϋπολογισμού €25 εκατ., το οποίο συγχρηματοδοτείται στο πλαίσιο του Προγράμματος Πολιτικής Συνοχής «ΘΑλΕΙΑ 2021-2027».
Εξοπλισμός μαμούθ μέχρι €60 εκατ. και ψηφιακή παρακολούθηση
Για την υποστήριξη του εγχειρήματος, βρίσκεται σε εξέλιξη η προμήθεια εξοπλισμού, το κόστος του οποίου εκτιμάται πλέον στα €45-60 εκατ. Η λίστα περιλαμβάνει από προπληρωμένους κάδους και σακούλες μέχρι αυτόματες μηχανές (vending machines), κλειστά κυκλώματα παρακολούθησης και ηλεκτρικά οχήματα για τους επιθεωρητές.
Μάλιστα, εντός του Ιανουαρίου, αναμένεται η προκήρυξη του μεγάλου διαγωνισμού μέσω του Δυναμικού Συστήματος Αγορών, ενώ, παράλληλα, δρομολογείται η ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης ψηφιακής πλατφόρμας (€700.000) για την παρακολούθηση των έργων σε πραγματικό χρόνο.
Παρά τον σχεδιασμό, δεν λείπουν οι προβληματισμοί. Η Ένωση Κοινοτήτων εκφράζει επιφυλάξεις για το οικονομικό κόστος στους διάσπαρτους μεγάλους παραγωγούς της υπαίθρου. Την ίδια ώρα, δήμοι, όπως ο Κουρίου, προειδοποιούν για τον κίνδυνο παράνομης απόρριψης σκουπιδιών από πολίτες που θα θέλουν να αποφύγουν τη χρέωση.
Για την αντιμετώπιση της παρανομίας, προβλέπεται η εργοδότηση 180 επιθεωρητών παγκύπρια, οι οποίοι θα έχουν την ευθύνη των ελέγχων και την επιβολή προστίμων. Με βάση τις Μελέτες Τεκμηρίωσης της Βιωσιμότητας του συστήματος ΠΟΠ που εκπόνησαν οι ΑΤΑ, απαιτούνται 128 επιθεωρητές για 20 δήμους και 32 επιθεωρητές για 22 συμπλέγματα κοινοτήτων, ενώ υπολείπονται οι επιθεωρητές για τα 8 συμπλέγματα κοινοτήτων που εκκρεμεί η εκπόνηση των μελετών τους. Το κόστος εργοδότησης επιθεωρητών φθάνει τα €5 εκατ.
Οικονομική στήριξη
Το κράτος αναμένεται να καλύψει το επιπρόσθετο κόστος διαχείρισης των οργανικών αποβλήτων για την πρώτη τριετία (2026-2029), με ένα κονδύλι που αγγίζει το €1.000.000 ετησίως. Το πρόβλημα θα αντιμετωπιστεί με αρχική συνεργασία με τις δύο ιδιωτικές μονάδες για διαχείριση των οργανικών που θα παραλαμβάνονται αρχικά από μεγάλους παραγωγούς στην πρώτη φάση. Παράλληλα, τρέχει ήδη παγκύπρια εκστρατεία ενημέρωσης (€450.000), η οποία θα πλαισιωθεί από τοπικές δράσεις «πόρτα – πόρτα» σε κάθε γειτονιά.
Μελέτες τεκμηρίωσης της βιωσιμότητας για την εγκαθίδρυση του συστήματος ΠΟΠ
Κάθε Αρχή Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΑΤΑ) έχει υποχρέωση να εκπονήσει μελέτη βιωσιμότητας για τον καταρτισμό εξαετών τοπικών σχεδίων δράσης για την πρόληψη της δημιουργίας και τη διαχείριση των δημοτικών αποβλήτων με βάση τους νόμους «περί Αποβλήτων».
Οι Μελέτες Τεκμηρίωσης της Βιωσιμότητας για την εφαρμογή του Συστήματος Πληρώνω Όσο Πετώ ολοκληρώθηκαν για 20 δήμους και 22 συμπλέγματα κοινοτήτων, που αντιστοιχεί στο 99% (περίπου) του συνολικού πληθυσμού. Σημειώνεται ότι, όσες μελέτες ολοκληρώνονται εγκρίνονται από την Επιτροπή Αξιολόγησης της κάθε ΑΤΑ, ενώ μερικές διαβιβάστηκαν στην Γενική Διεύθυνση Ανάπτυξης για απόψεις και οριστικοποίησή τους. Οι υπόλοιπες μελέτες για τα 8 συμπλέγματα κοινοτήτων, διάρκειας 6 μηνών, αναμένεται να ολοκληρωθούν σταδιακά μέχρι 1ο τρίμηνο 2026.
Σε ότι αφορά τα σχέδια δράσης, στο παρόν στάδιο εκπονούνται τα σχέδια δράσης από 12 δήμους και 5 συμπλέγματα κοινοτήτων. Τα σχέδια δράσης για μερικούς δήμους και συμπλέγματα κοινοτήτων έχουν ήδη ολοκληρωθεί (Αραδίππου, Δάλι – Νότια Λευκωσία, Λευκωσίας και Κουρίου), ενώ για τις υπόλοιπες ΑΤΑ η ολοκλήρωση αναμένεται εντός του 1ου εξαμήνου 2026.
Οικονομικά ζητήματα για οργανικά
Για το τέλος εισόδου/ παραλαβής (gate fee) των οργανικών αποβλήτων στις ΟΕΔΑ Πεντακώμου και Κόσιης, στα οικονομικά μοντέλα των μελετών βιωσιμότητας του ΠΟΠ λήφθηκε υπόψη το υφιστάμενο τέλος εισόδου για τα σύμμεικτα απόβλητα στα €40 και για τα οργανικά απόβλητα στα €40 (2025-2027) και το νέο τέλος εισόδου στα €80 για σύμμεικτα και €20 για οργανικά απόβλητα (2028-2030). Σε περίπτωση που το τέλος για τα οργανικά είναι πιο υψηλό από €40, το επιπρόσθετο κόστος θα καλύπτεται από το κράτος.
Η κατάθεση πρότασης στο Υπουργικό Συμβούλιο για έγκριση Κανονισμών για τον φόρο υγειονομικής ταφής των υπολειμματικών αποβλήτων μετά τον νομοτεχνικό έλεγχο. Η οικονομική ενίσχυση των ΑΤΑ για την υποστήριξη εφαρμογής συστήματος ΠΟΠ σε συνεννόηση με τη Γενική Διεύθυνση Ανάπτυξης.
