Φέτος, 23 Μαρτίου 2026, συμπληρώνονται 125 χρόνια από τη γέννηση του λαϊκού ποιητή και φιλοσόφου Παύλου Λιασίδη (Λύση, 1901 – Τσιακιλερό Λάρνακας, 1985), ενός ανθρώπου που κατάφερε να κάνει τη δική του «επανάσταση» χωρίς όπλα, παρά μόνο με τη σκέψη του και τη ποίηση του..
Εμείς, ως Φίλοι της Επικούρειας Φιλοσοφίας, νιώθουμε την ανάγκη να ανοίξουμε διάπλατα τις πόρτες του δικού μας «Κήπου» για να υποδεχτούμε τον δικό μας άνθρωπο. Για εμάς, ο Παύλος Λιασίδης δεν είναι απλώς ένας ποιητής της Κύπρου· είναι ο «Κήπος της Λύσης». Είναι ο αυθεντικός συνεχιστής του Επίκουρου στον 20ό αιώνα, ένας γίγαντας του πνεύματος που, παρόλο που σταμάτησε το σχολείο στην Τρίτη Δημοτικού, περπάτησε στα μονοπάτια της αταραξίας και της αλήθειας χωρίς να χρειαστεί ποτέ χάρτη ή δασκάλους.
Η Επικούρεια Φιλοσοφία: Η Θεραπεία της Ψυχής
Ο Επίκουρος (341-270 π.Χ.) ίδρυσε τον «Κήπο» στην Αθήνα, μια σχολή που δεν ήταν απλώς ένας χώρος μάθησης, αλλά μια κοινότητα ζωής. Η φιλοσοφία του, γνωστή ως Τετραφάρμακο, είχε έναν σκοπό: να θεραπεύσει τον άνθρωπο από τους φόβους του.
- Άφοβον ο θεός: Οι θεοί δεν παρεμβαίνουν στα ανθρώπινα.
- Ανύποπτον ο θάνατος: Ο θάνατος δεν μας αφορά όσο ζούμε.
- Τάγαθον μεν εύκτητον: Το καλό (η ηδονή) αποκτάται εύκολα αν περιοριστούμε στα απαραίτητα.
- Το δε δεινόν ευκαρτέρητον: Ο πόνος είναι υποφερτός ή σύντομος.
Για τον Επίκουρο, η ευτυχία είναι η αταραξία (ψυχική ηρεμία) και η απονία (έλλειψη σωματικού πόνου).
Το Μεγαλείο του Παύλου Λιασίδη: Η Φύση ως Δάσκαλος
Εδώ έγκειται το θαύμα. Ο Παύλος Λιασίδης, γεννημένος το 1901 στη Λύση, τελείωσε μόνο την Τρίτη τάξη του Δημοτικού. Δεν κάθισε σε πανεπιστημιακά έδρανα, δεν μελέτησε τα αρχαία κείμενα του Λουκρήτιου ή τις επιστολές του Επίκουρου προς Ηρόδοτο, ούτε τα γραπτά του Φιλόδημου. Κι όμως, η σκέψη του ταυτίζεται πλήρως με την Επικούρεια κοσμοθεωρία.
Αυτό αποδεικνύει το μεγαλείο του: ο Λιασίδης «διάβασε» το βιβλίο της Φύσης. Η σοφία του δεν ήταν δανεική· ήταν το απόσταγμα της βιοπάλης, της παρατήρησης και μιας βαθιάς, έντιμης εσωτερικής αναζήτησης και της έντιμης αγάπης προς τον άνθρωπο. Στα 125 χρόνια από τη γέννησή του, τον αναγνωρίζουμε όχι απλώς ως έναν λαϊκό ποιητή, αλλά ως έναν αυθεντικό συνεχιστή της ελληνικής φιλοσοφικής παράδοσης.
Η Απόλυτη Ταύτιση: Επίκουρος vs Λιασίδης
Ας δούμε πώς οι απόψεις τους συγκλίνουν μέσα από τα κείμενα και τους στίχους.
1. Περί Θανάτου και Μεταφυσικού Φόβου
- Τι λέει ο Επίκουρος:
«Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς. Γιατί ό,τι αποσυντίθεται δεν έχει αισθήσεις, και ό,τι δεν έχει αισθήσεις δεν μας αφορά.» Ο φόβος για τη μεταθανάτια τιμωρία είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ευτυχία.
- Τι λέει ο Παύλος Λιασίδης:
Στο ποίημά του «Ο Χάρος», ο Λιασίδης απομυθοποιεί το τέλος με μια λογική καθαρά υλιστική.
«Μεν τρέμεις τον θάνατον, άνθρωπε, τζιαι μεν φοβάσαι,
αφού ‘ννα γίνει η σάρκα σου χώμα τζιαι να κοιμάσαι.
Πριν να γεννηθείς, πού ήσουν; Μήπως πόνησες ποττέ;
Έτσι έν’ τζιαι το ύστερα, σαν σβήσει το καντήλι, ναι.»
Η Ταύτιση: Ο Λιασίδης χρησιμοποιεί το επιχείρημα της «συμμετρίας» που χρησιμοποίησαν οι Επικούρειοι (όπως δεν μας πειράζει που δεν υπήρχαμε πριν γεννηθούμε, έτσι δεν θα μας πειράζει που δεν θα υπάρχουμε μετά). Η ταύτιση εδώ είναι δογματική: ο θάνατος είναι η παύση της αίσθησης.
2. Η Αξία της Ολιγάρκειας και της Φύσης
- Τι λέει ο Επίκουρος:
«Σε όποιον το λίγο δεν είναι αρκετό, τίποτα δεν είναι αρκετό.» Ο Επίκουρος διαχώριζε τις επιθυμίες σε «φυσικές και αναγκαίες» (τροφή, στέγη) και «ματαιόδοξες» (πλούτος, δόξα).
- Τι λέει ο Παύλος Λιασίδης:
Στο ποίημα «Ο Πλούτος», ο Λιασίδης στηλιτεύει την απληστία:
«Τι να τα κάμεις τα πολλά, τα πλούτη τζιαι τα κάλλη,
αφού η ζωή έν’ μια στιγμή, σαν δρόσος μες στην ζάλη;
Λίον ψωμί, λίον κρασί, μια στρώση να πλαώσεις,
τζιαι μια καρκιάν π’ αγάπησε, τον κόσμον να μερώσεις.»
Η Ταύτιση: Ο Λιασίδης ορίζει την ευτυχία με τους ίδιους ακριβώς όρους: την ικανοποίηση των βασικών αναγκών και την ψυχική ηρεμία. Η «αταραξία» του Λιασίδη περνά μέσα από την κυπριακή λιτότητα.
3. Η Φιλία ως Καταφύγιο
- Τι λέει ο Επίκουρος:
«Από όλα όσα παρέχει η σοφία για την ευτυχία ολόκληρης της ζωής, το μέγιστο είναι η απόκτηση της φιλίας.»
- Τι λέει ο Παύλος Λιασίδης:
Για τον Λιασίδη, ο «άνθρωπος του ανθρώπου» είναι η μόνη σωτηρία.
«Ο φίλος ο πιστός έν’ θησαυρός, έν’ κάστρον που κρατά σε,
μες στις φουρτούνες της ζωής ποττέ μεν φοβηθείς.
Αν έχεις πλάι σου καρκιάν, στον πόνο σου ‘ννα κλάψει,
τότε τον παράδεισο στη γη ‘ννα τον βρεθείς.»
Η Ταύτιση: Και οι δύο βλέπουν τη φιλία όχι ως μια κοινωνική υποχρέωση, αλλά ως μια στρατηγική επιβίωσης και πηγή ηδονής. Ο Λιασίδης μεταφέρει τον «Κήπο» στις γειτονιές της Κύπρου.
Ένα Ολόκληρο Ποίημα: «Η Ζωή»
Ας δούμε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του ποιήματα, που θα μπορούσε να είναι η περίληψη της Επικούρειας διδασκαλίας:
«Μεν καρτεράς από τον ουρανόν να κατεβεί η χάρη,
τη μοίρα σου εσύ κρατάς, σαν το παλιόν δοκάρι.
Μεν τρέμεις φαντάσματα τζιαι λόγια των παπάδων,
που χτίζουνε παράδεισους πάνω στη γη των Άδων.
Η ευτυχία έν’ εδώ, μες στο γλυκό το βλέμμα,
μες στην αλήθεια της ζωής, μες στο ζεστό το αίμα.
Γέλα, τραγούδα, αγάπα τους φίλους σου κοντά σου,
τζιαι κάμε τον παράδεισο μέσα στην καμαρά σου.»
Εδώ ο Λιασίδης απορρίπτει τη μοιρολατρία, την εξάρτηση από το θείο και την ελπίδα για μια μεταθανάτια ζωή, προτρέποντας τον άνθρωπο να δημιουργήσει τον δικό του «Κήπο» εδώ και τώρα.
Αυτή η προσθήκη είναι το «κλειδί» για να κατανοήσουμε τον Λιασίδη όχι ως έναν ερημίτη στοχαστή, αλλά ως έναν ενεργό πολίτη που μετέτρεψε τη φιλοσοφία σε πράξη. Παρόλο που ο Επίκουρος δίδαξε το «λάθε βιώσας» (ζήσε απαρατήρητος), οι συνεχιστές του και ο ίδιος τόνιζαν πως η ασφάλεια και η αταραξία του ατόμου είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την ευημερία της κοινότητας.
Η Κοινωνική Δράση: Ο «Κήπος» ως Κοινότητα Αλληλεγγύης
Μια συχνή παρερμηνεία της Επικούρειας φιλοσοφίας είναι ότι προωθεί τον απομονωτισμό. Στην πραγματικότητα, ο Επίκουρος δίδασκε πως ο σοφός δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος μέσα σε μια κοινωνία που υποφέρει. Η εμπλοκή του Παύλου Λιασίδη με τα κοινά, η στράτευσή του στην υπηρεσία των απλών ανθρώπων και ο αγώνας του για κοινωνική δικαιοσύνη, αποτελούν την πρακτική εφαρμογή της Επικούρειας Φιλανθρωπίας.
Η Κοινωνική Δικαιοσύνη ως Εγγύηση της Αταραξίας
Για τον Λιασίδη, η αταραξία δεν ήταν μια εγωιστική υπόθεση. Πώς να είναι ήρεμος ο άνθρωπος όταν ο διπλανός του πεινά; Όπως οι Επικούρειοι θεωρούσαν το δίκαιο ως μια «συμφωνία για το κοινό όφελος» (συνθήκη τις υπέρ του μη βλάπτειν αλλήλους), έτσι και ο Λιασίδης έβλεπε την κοινωνική δράση ως το μέσο για να εξασφαλιστεί η ηρεμία του συνόλου.
«Δεν θέλω πλούτη γι’ ακριβούς, ούτε παλάτια χίλια,
θέλω το δίκιο του φτωχού να λάμψει σαν καντήλια.
Γιατί αν ο κόσμος τυραννιέται τζιαι το ψωμί στερείται,
ποια ‘ναι η χαρά που την ζωήν ο άνθρωπος γεύεται;»
Η Ταύτιση: Εδώ ο Λιασίδης ταυτίζεται με την άποψη πως η αδικία είναι κακό, όχι γιατί είναι μια αφηρημένη αμαρτία, αλλά γιατί προκαλεί ταραχή και πόνο στην κοινωνία. Η στράτευσή του δεν ήταν δογματική, αλλά βαθιά ανθρωπιστική: πάλευε για έναν κόσμο όπου ο καθένας θα μπορούσε να απολαμβάνει «λίον ψωμί τζιαι λίον κρασί» χωρίς τον φόβο της εκμετάλλευσης.
Το Πανανθρώπινο Μεγαλείο: Από την Γ’ Δημοτικού στην Αθανασία
Είναι συγκλονιστικό να αναλογιστεί κανείς πως αυτός ο άνθρωπος, που φέτος κλείνει 125 χρόνια από τη γέννησή του, κατάφερε να γεφυρώσει 23 αιώνες ιστορίας χωρίς να έχει τα τυπικά εφόδια της παιδείας. Ο Λιασίδης δεν ήταν «μορφωμένος» με την κλασική έννοια, ήταν όμως πεφωτισμένος.
Το μεγαλείο του έγκειται στο ότι απέδειξε πως η Επικούρεια αλήθεια είναι φυσική νομοτέλεια. Δεν χρειάζεται να διαβάσεις τον Επίκουρο για να καταλάβεις πως ο θάνατος δεν είναι τίποτα ή πως η φιλία είναι το παν· χρειάζεται μόνο να έχεις την εντιμότητα να κοιτάξεις τη ζωή κατάματα, όπως έκανε ο Παύλος της Λύσης.
Ένα Ολοκληρωμένο Ποίημα-Μανιφέστο: «Ο Άνθρωπος»
Στο παρακάτω ποίημα, ο Λιασίδης συμπυκνώνει όλη την κοσμοθεωρία του, που ταυτίζεται με την Επικούρεια λογική:
«Μεν καρτεράς παρηορκάς που τα ψηλά τα νέφη,
η μοίρα σου μες στα δικά σου χέρια εν’ που γνέθει.
Ο κόσμος έν’ ένας μπαξές, εμείς οι κηπουροί του,
τζιαι πρέπει να τον σάσουμεν, να ζήσουμεν μαζί του.
Διώξε τον φόβον της φωτιάς που λένε πως μας καρτερά,
τζιαι χτίσε τον παράδεισον εδώ, στη γη, στη ρεματιά.
Με την αγάπη στην καρκιάν, με το μυαλό δεμένο,
κάμε τον κόσμον φωτεινό, μεν τον θωρείς θλιμμένο.»
Η κληρονομιά των 125 ετών
Ο Παύλος Λιασίδης παραμένει ο «Επικούρειος της Κύπρου» γιατί κατάφερε το ακατόρθωτο: να κάνει τη φιλοσοφία τραγούδι και την αλήθεια βίωμα. Σήμερα, 125 χρόνια μετά, το έργο του μας καλεί να επιστρέψουμε στις βασικές αξίες:
- Στην εκτίμηση της στιγμής.
- Στην κατάργηση του μεταφυσικού φόβου.
- Στην κοινωνική αλληλεγγύη ως προϋπόθεση της ατομικής ευτυχίας.
Ένας Γίγαντας του Πνεύματος
Η αδιαμφισβήτητη σύγκλιση ανάμεσα στον Επίκουρο και τον Παύλο Λιασίδη δεν είναι απλώς μια φιλολογική παρατήρηση, αλλά μια πνευματική αποκάλυψη. Είναι η απόδειξη πως η αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης δεν χρειάζεται περγαμηνές για να ανθίσει, παρά μόνο μια καθαρή ματιά πάνω στη φύση.
Ο Χιτώνας και η Βράκα: Στον Κοινό Κήπο της Αλήθειας
Το γεγονός ότι ο Παύλος Λιασίδης, οπλισμένος μονάχα με το λιτό εφόδιο των τριών τάξεων του Δημοτικού, κατάφερε να ορειβατήσει στις ίδιες δύσβατες κορυφές με τον Επίκουρο και τους Επικούρειους , αποτελεί την υπέρτατη επικύρωση του συμπαντικού του μεγαλείου. Η σκέψη του δεν υπήρξε ποτέ «τοπική»· δεν περιορίστηκε στα στενά σύνορα της Μεσαορίας, αλλά υπήρξε πανανθρώπινη, βαθιά ριζωμένη στην κοινή μοίρα των ανθρώπων.
Σήμερα, 125 χρόνια από τη γέννησή του, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως η Κύπρος γέννησε έναν φιλόσοφο που δεν φορούσε τον λευκό χιτώνα της αθηναϊκής Ακαδημίας, αλλά τη βαριά, χειροποίητη βράκα του μόχθου. Δίδασκε όπως ακριβώς ο Επίκουρος στον Κήπο του: χωρίς έδρες και αυστηρά βάθρα, μετατρέποντας σε «Κήπο της Λύσης» —τον Σύλλογο, το καφενείο, τη γειτονιά, τις πρόβες και τις εκδηλώσεις του ΣΥΚΑΛΥ , τα βιβλία του και τις τυπωμένες σελίδες των φυλλάδων του— σε ένα εργαστήρι ψυχικής ελευθερίας. Εκεί, ανάμεσα στους καπνούς του τσιγάρου και τη μυρωδιά του χώματος, χάριζε στον λαό το πιο πολύτιμο δώρο: την αποτίναξη του μεταφυσικού τρόμου και την απόλυτη αγάπη για την αληθινή, υλική ζωή.
Υπάρχει μια συγκλονιστική ομοιότητα στην υλική τους υπόσταση. Ο Επίκουρος, ο φιλόσοφος των ατόμων και του κενού, δίδασκε πως η ευτυχία ξεκινά από την ικανοποίηση των φυσικών αναγκών του σώματος. Ο Λιασίδης, ο ποιητής της γης και του ιδρώτα, μετέτρεψε αυτή τη διδασκαλία σε στίχο, υμνώντας το ψωμί, το κρασί και τη φιλία ως τα μόνα αληθινά στηρίγματα του ανθρώπου. Και οι δύο γνώρισαν τον πόνο της ύλης —ο ένας τις ασθένειες του σώματος, ο άλλος την προσφυγιά και την ένδεια— όμως και οι δύο επέβαλαν τη γαλήνη του πνεύματος πάνω στη φθορά.
Αν ο Επίκουρος είχε γνωρίσει τον Λιασίδη, θα τον είχε σίγουρα προσκαλέσει στον Κήπο του. Όχι για να του παραδώσει μαθήματα φυσιολογίας, αλλά για να ακούσει έκθαμβος πώς η αρχαία σοφία μπορεί να επιβιώσει αυτούσια, παλλόμενη και αδάμαστη, μέσα από την καρδιά ενός απλού Κύπριου ποιητή, 2300 χρόνια μετά. Θα αναγνώριζε στα μάτια του Λιασίδη τον ίδιο εκείνο ατομικό παλμό που ενώνει το σύμπαν· θα έβλεπε πως η αταραξία δεν χρειάζεται βιβλιοθήκες, αλλά μια ψυχή που ξέρει να γελά μπροστά στον θάνατο και να δακρύζει μπροστά στην ομορφιά ενός ανθισμένου κάμπου.
Δύο άνδρες, δύο εποχές, ένας κοινός προορισμός: η απελευθέρωση του Ανθρώπου.
* Ο Δρ Κυριάκος Βερεσιές είναι πρόεδρος των Φίλων της Επικούρειας Φιλοσοφίας «Ο Κήπος της Λύσης» και γραμματέας της Φιλοσοφικής Εταιρείας Κύπρου
Εγγραφή στο Newsletter
