Είναι γεγονός ότι η συζήτηση για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στην Κύπρο έχει αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Από μια περίοδο σιωπής και κοινωνικού αποκλεισμού, η χώρα έκανε αργά και σταδιακά βήματα, με θεσμικές αλλαγές και δημόσιες παρεμβάσεις που στο παρελθόν θα θεωρούνταν αδιανόητες. Ομολογουμένως, δεν είναι λίγοι αυτοί που ακόμα και σήμερα ως τέτοιες τις θεωρούν.
Οι αλλαγές αυτές, σε μια κοινωνία με τέτοια συντηρητικά χαρακτηριστικά όπως η κυπριακή, δεν ήταν εύκολο να γίνουν πράξη, ούτε αυτονόητο. Σήμερα όμως, θα μπορούσε να λεχθεί πως η χώρα βρίσκεται σε ένα μεταβατικό στάδιο. Από τη μία πλευρά, έχει κάνει σε νομικό τουλάχιστον επίπεδο σημαντικά βήματα προς τα εμπρός. Από την άλλη, η απόσταση που την χωρίζει από άλλα ευρωπαϊκά κράτη του 2026 παραμένει αισθητή.
Η είδηση του ξαφνικού θανάτου του Κώστα Γαβριηλίδη την περασμένη Κυριακή, σε ηλικία μόλις 48 ετών, έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία και συγκλόνισε το παγκύπριο. Με αφορμή τον άδικο χαμό του συνιδρυτή και πρώτου εκλεγμένου προέδρου της Accept Κύπρου, ενός ανθρώπου που πάλεψε για τα πιστεύω του και συνέβαλε τα μέγιστα για τις αλλαγές που επήλθαν, ο «Φ της Κυριακής» καταγράφει την πορεία και τον αγώνα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας στην Κύπρο για έξοδο από την απομόνωση και αποβολή του στίγματος. Αναδεικνύονται παράλληλα τα περιθώρια για περαιτέρω βήματα που μπορούν να γίνουν για να διασφαλιστεί ότι κανένα άτομο δεν θα υφίσταται διακρίσεις με βάση τον σεξουαλικό του προσανατολισμό στην ευρωπαϊκή Κύπρο του 2026.
Από πού ξεκινήσαμε
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η κυπριακή πολιτεία αντιμετώπιζε τη διαφορετικότητα στον σεξουαλικό προσανατολισμό ως κάτι που έπρεπε να παραμένει κρυφό. Το γεγονός ότι μέχρι και το 1998 η ομοφυλοφιλία ήταν ποινικό αδίκημα, είναι ενδεικτικό της νοοτροπίας που επικρατούσε.
Μέσα στο σκοτάδι της εποχής, ένας Κύπριος αρχιτέκτονας και ακτιβιστής είχε το θάρρος να ιδρύσει την πρώτη οργάνωση που αγωνίστηκε σε συλλογικό επίπεδο για την διασφάλιση των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων στη χώρα. Ο Αλέκος Μοδινός το 1987, ίδρυσε το «Απελευθερωτικό Κίνημα Ομοφυλόφιλων Κύπρου» και ακολούθως προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας, υποστηρίζοντας ότι παραβιάστηκε το δικαίωμα του στην ιδιωτική ζωή, βάσει του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ο Αλέκος Μοδινός κατήγγειλε έντονη ψυχική πίεση, αγωνία και φόβο ποινικής δίωξης λόγω των νομικών διατάξεων που ποινικοποιούσαν ορισμένες ομοφυλοφιλικές πράξεις. Το 1993 το ΕΔΔΑ τον δικαίωσε, με μια απόφαση που αποτέλεσε και ακόμη αποτελεί σταθμό για την μετέπειτα πορεία της κοινότητας στην Κύπρο.
Πέντε χρόνια μετά την απόφαση για την υπόθεση Modinos v. Cyprus, η Βουλή των Αντιπροσώπων ψήφισε νόμο για την αποποινικοποίηση της σεξουαλικής δραστηριότητας μεταξύ ενηλίκων του ίδιου φύλου, μετά από πιέσεις και της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην οποία η Κύπρος επιχειρούσε διακαώς τότε να πετύχει ένταξη.
Πού βρισκόμαστε σήμερα
Η αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας ήταν το πρώτο σημαντικό βήμα για την κοινότητα, ωστόσο η χώρα χρειάστηκε αρκετά χρόνια ακόμα για να γίνουν ουσιαστικές αλλαγές που θα την περνούσαν στο επόμενο στάδιο. Στο τέλος της δεκαετίας του 2000, οι δράσεις άρχισαν να γίνονται πιο ουσιαστικές. Το 2009 ιδρύθηκε η Accept Κύπρου και πέντε χρόνια αργότερα πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά η πορεία υπερηφάνειας (Pride), μέσα σε ένα κλίμα έντονης πόλωσης και αντιδράσεων από συντηρητικούς κύκλους. Το 2015 η Βουλή ψήφισε το σύμφωνο πολιτικής συμβίωσης, το οποίο αποτέλεσε το πρώτο θεσμικό εργαλείο που αναγνώριζε επίσημα σχέσεις μεταξύ δύο ατόμων του ίδιου φύλου.
Επιπλέον, θεσπίστηκαν νομοθεσίες που απαγορεύουν τις διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού στον χώρο εργασίας και σε δημόσιες υπηρεσίες. Δόθηκε η δυνατότητα σε τρανς και διεμφυλικά άτομα να αλλάζουν νομικά το φύλο τους χωρίς χειρουργική επέμβαση. Ποινικοποιήθηκε η ρητορική μίσους λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φίλου, ενώ απαγορεύτηκαν οι λεγόμενες «θεραπείες μεταστροφής». Παρά την πρόοδο σε νομικό πλαίσιο, η κοινωνική αποδοχή παραμένει ένα πεδίο όπου η χώρα έχει μεγάλη απόσταση να διανύσει. Η άνοδος δε της ακροδεξιάς και η στροφή μεγάλης μερίδας των πολιτών σε συντηρητικές πολιτικές επιλογές, εικάζεται πως θα αυξήσει τα επόμενα χρόνια ακόμα περισσότερο τις προκλήσεις.
Διακρίσεις στην Υγεία
Σύμφωνα με τα συμπεράσματα Παγκύπριας έρευνας που διεξήχθη στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Safeguarding of LGBTIQ+ People’s Right to Health (Safe-R), τα άτομα ΛΟΑΤΚΙ+ στην Κύπρο εξακολουθούν να βιώνουν σοβαρές διακρίσεις στον τομέα της υγείας. Πολλοί αποφεύγουν ή καθυστερούν να ζητήσουν ιατρική ή ψυχολογική υποστήριξη, φοβούμενοι την προκατάληψη ή μη συμπεριληπτική στάση από τους επαγγελματίες υγείας. Συγκεκριμένα το 17% δηλώνει ότι δε θα αναζητούσε ιατρική ή ψυχολογική βοήθεια λόγω προκατάληψης, ενώ το 15% απέφυγε φροντίδα λόγω προηγούμενων αρνητικών εμπειριών και το 6% εξαιτίας της σεξουαλικής του ταυτότητα ή της έκφρασης φύλου του. Τα τρανς και μη δυαδικά άτομα αντιμετωπίζουν τις πιο σύνθετες προκλήσεις στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας οι οποίες σχετίζονται τόσο με τα διοικητικά εμπόδια όσο και με την ανεπαρκή κατάρτιση πολλών επαγγελματιών σε ζητήματα ταυτότητας και έκφρασης φύλου.
Στο κομμάτι της ψυχικής υγείας, ποσοστό 24% δηλώνει ότι ζει με κάποια ψυχική ασθένεια, ενώ 43% παρακολουθεί θεραπευτικές συνεδρίες. Η μελέτη επισημαίνει επίσης σημαντικά κενά στην επίσημη και αξιόπιστη ενημέρωση. Συγκεκριμένα «δεν υπάρχουν επαρκώς διαθέσιμες, τοπικά προσαρμοσμένες πληροφορίες για βασικά θέματα, όπως η ασφαλέστερη σεξουαλική πρακτική, οι θεραπείες PrEP και PEP, οι ορμονοθεραπείες ή οι διαδικασίες μετάβασης φύλου». Ως αποτέλεσμα, πολλά άτομα καταφεύγουν σε ανεπίσημες πηγές, οι οποίες δεν διασφαλίζουν πάντα την εγκυρότητα. Παράλληλα, απουσιάζει ένας θεσμοθετημένος, ασφαλής και προσβάσιμος μηχανισμός καταγγελιών για περιστατικά διάκρισης ή κακής μεταχείρισης.
Η καυτή πατάτα της τεκνοθεσίας
Παρά τα βήματα προόδου, η Κύπρος εξακολουθεί να συμπεριλαμβάνεται στο συντηρητικό μπλοκ της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τα θέματα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας. Ενώ 17 χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας το 2024, αναγνωρίζουν πλέον ως ισότιμες τις ομόφυλες σχέσεις μέσω του δικαιώματος για πολιτικό γάμο και κατ’ επέκταση την τεκνοθεσία, η Κύπρος περιορίστηκε εδώ και 11 χρόνια απλώς στην θέσπιση της πολιτικής συμβίωσης. Το σύμφωνο συμβίωσης παρέχει σε ομόφυλα ζευγάρια σειρά δικαιωμάτων και υποχρεώσεων παρόμοιων με αυτές του γάμου, αλλά δεν εξασφαλίζει πλήρη νομική ισοδυναμία.
Τον Οκτώβριο του 2023 έγινε μια προσπάθεια νομοθετικής ρύθμισης για τεκνοθεσία, με πρωτοβουλία δύο βουλευτών που τότε εκπροσωπούσαν το Κίνημα Οικολόγων. Τον πρώην πρόεδρο του κόμματος, Χαράλαμπο Θεοπέμπτου, και την ανεξάρτητη πλέον βουλεύτρια και στέλεχος του Volt Κύπρου, Αλεξάνδρα Ατταλίδου. Η πρόταση νόμου που κατατέθηκε τροποποιούσε τον υφιστάμενο νόμο για το σύμφωνο συμβίωσης, αφαιρώντας συγκεκριμένη πρόνοια που εμποδίζει την τεκνοθεσία από ομόφυλα (και ετερόφυλα) ζευγάρια, ωστόσο το ζήτημα δεν προχώρησε αφού θεωρήθηκε πως οι συνθήκες δεν ήταν ακόμα ώριμες για μια τέτοια αλλαγή.
Στην Ελλάδα, η συζήτηση για τον πολιτικό γάμο και την τεκνοθεσία συνοδεύτηκε από έντονες αντιδράσεις, κυρίως από συντηρητικούς κύκλους και την Εκκλησία, που αμφισβήτησαν τη νομιμότητα και τη «φύση» της οικογένειας όπως την αντιλαμβάνονται παραδοσιακά. Οι δημόσιες διαμάχες, οι προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας και οι έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις αποτελούν ένα παράδειγμα για το πόσο διχαστικό μπορεί να είναι ένα τέτοιο θέμα σε κοινωνίες με ισχυρές, κυρίως θρησκευτικές, προκαταλήψεις, όπως η ελληνική και η κυπριακή.
Αντίστοιχες, και ενδεχομένως ακόμη πιο σφοδρές, αντιδράσεις αναμένονται και στην χώρα μας όταν το κεφάλαιο ανοίξει ξανά. Η ελληνική κυβέρνηση και μεγάλο μέρος της Βουλής, παρά τις πιέσεις που ασκήθηκαν για το αντίστροφο, υποστήριξαν ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ισότητα πρέπει να επικρατήσουν. Το παράδειγμα της Ελλάδας καταδεικνύει ότι ακόμη και σε περιβάλλον σφοδρών κοινωνικών πιέσεων, η πολιτική πρέπει να καθορίζεται και να ασκείται με τρόπο νηφάλιο, ανεξάρτητο και με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον. Αργά ή γρήγορα το κεφάλαιο θα ανοίξει ξανά στην Κύπρο και εκεί θα διαφανεί αν η πολιτεία είναι έτοιμη να υπερβεί φοβίες και πολιτικό κόστος ή αν θα παρασυρθεί από αναμενόμενες αντιδράσεις που κρατούν τον τόπο παγιδευμένο σε νοοτροπίες άλλων εποχών.
Στέαφανος Ευαγγελίδης: Μια κοινωνία σε σταυροδρόμι. Τι επιλέγουμε;
Το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα στην Κύπρο -όπως και άλλα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα, από το φεμινιστικό μέχρι το περιβαλλοντικό, το εργατικό και το αγροτικό – βρίσκεται σήμερα σε μια καμπή που δεν έχουμε πλέον την πολυτέλεια να αγνοούμε. Η πρόοδος των τελευταίων δεκαετιών είναι υπαρκτή, αλλά συχνά παραμένει θεωρητική, καθώς η απόσταση ανάμεσα στον νόμο και στην καθημερινότητα εξακολουθεί να είναι μεγάλη. Έτσι γεννιέται ένα θεμελιώδες ερώτημα: θέλουμε μια χώρα που εφαρμόζει τις αξίες που νομοθετεί, ή μια κοινωνία που αρκείται σε πρόοδο “στα χαρτιά”;
Η Κύπρος έχει προχωρήσει σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις: αποποινικοποίηση, πολιτική συμβίωσης, ποινικοποίηση της ρητορικής και των εγκλημάτων μίσους, απαγόρευση των λεγόμενων «θεραπειών μεταστροφής». Κι όμως, η ισότητα και η ισονομία παραμένουν ημιτελείς. Ο γάμος και η τεκνοθεσία για ομόφυλα ζευγάρια, η πλήρης νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου και άλλα αυτονόητα ευρωπαϊκά δικαιώματα μένουν σταθερά εκτός προτεραιοτήτων, δημιουργώντας την εικόνα ενός κράτους εγκλωβισμένου σε «αξίες» άλλης εποχής.
Και εδώ αναδύεται το επόμενο κρίσιμο ερώτημα: είναι αποδεκτό, για μια ευρωπαϊκή δημοκρατία του 2026 – μέλος του ΟΗΕ, της ΕΕ και του Συμβουλίου της Ευρώπης -να παραμένει στη “μεσαία ζώνη” των δικαιωμάτων, παραλυμένη από μια κουλτούρα που δεν αντανακλά το σήμερα;
Οφείλουμε στη νέα γενιά να θυμόμαστε ότι πίσω από τη θεωρία και τους δείκτες υπάρχουν ζωές. Νεαρά άτομα που δεν τολμούν να μιλήσουν στους γονείς τους. Ζευγάρια που κοιτάζουν γύρω τους πριν κρατηθούν χέρι-χέρι. Άνθρωποι που φοβούνται ότι η ειλικρίνειά τους μπορεί να τους στερήσει δουλειά, κατοικία, ασφάλεια ή υγεία. Αυτή η πραγματικότητα μάς προκαλεί να αναρωτηθούμε: πόσο ακόμη θα προσποιούμαστε ότι δεν βλέπουμε όσα συμβαίνουν δίπλα μας;
Σε αυτό το περιβάλλον, η πορεία του Κώστα Γαβριηλίδη αποτελεί πυξίδα. Συνιδρυτής και πρώτος πρόεδρος της Accept-ΛΟΑΤΙ Κύπρου, άνοιξε τον δημόσιο διάλογο όταν η σιωπή ήταν ο κανόνας. Πάλεψε — μαζί με άλλους συνοδοιπόρους — για το πρώτο Cyprus Pride, για την πολιτική συμβίωση και για θεσμικές προστασίες από το μίσος. Ως ο πρώτος ανοιχτά ΛΟΑΤΚΙ πολιτικός της χώρας, απέδειξε ότι η ορατότητα μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη. Αν εκείνος τόλμησε τότε, εμείς τι δικαιολογία έχουμε σήμερα;Η ισότητα δεν είναι χάρη και η ισονομία δεν είναι παραχώρηση. Είναι υποχρεώσεις ενός σύγχρονου κράτους και ευθύνη μιας κοινωνίας που θέλει να προχωρήσει. Η Κύπρος δεν θα εξελιχθεί αν συνεχίσει να αποφεύγει να κοιτάξει κατάματα τα παιδιά της — κι εμείς δεν θα συμβάλουμε στη μετεξέλιξή της, αν φοβηθούμε να κοιτάξουμε κατάματα τον εαυτό μας.
Και έτσι φτάνουμε στο τελικό και πιο κρίσιμο ερώτημα:
Θέλουμε μια χώρα που ζει με φόβο στη σιωπή ή μια κοινωνία που προχωρά με ευθύνη, αξιοπρέπεια, συμπερίληψη και σεβασμό στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπου;
Η απάντηση δεν θα δοθεί από λίγους ακτιβιστές, ούτε από κάποιους τεχνοκράτες ή πολιτικούς.
Θα δοθεί από όλους μας — αλληλέγγυα και ξεχωριστά. Και η ώρα είναι τώρα.
