Η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε το 2022 και τη ρώσο-ουκρανική διένεξη ανέδειξε με τον πιο έντονο τρόπο ότι η ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού αποτελεί πυλώνα γεωπολιτικής σταθερότητας. Στο νέο αυτό περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιτάχυνε τη δημιουργία εναλλακτικών διαδρομών μεταφοράς φυσικού αερίου, ώστε να μειώσει την εξάρτησή της από περιορισμένες πηγές.
Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται μεταξύ άλλων υποδομών και ο λεγόμενος Κάθετος Διάδρομος, ένας άξονας μεταφοράς φυσικού αερίου που συνδέει την Ελλάδα με τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία αλλά και την Ουγγαρία και Σλοβακία, επιτρέποντας τη ροή φυσικού αερίου από την Μεσόγειο προς την κεντρική Ευρώπη. Για την Κύπρο, η διεκπεραίωση και εδραίωση αυτής της υποδομής δημιουργεί μια νέα στρατηγική πραγματικότητα.
Ο Δεκέμβριος του 2014 αποτέλεσε το πρώτο θεσμικό ορόσημο του Κάθετου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου, με την Κοινή Διακήρυξη των υπουργών ενέργειας Ελλάδας, Βουλγαρίας και Ρουμανίας για τη δημιουργία άξονα μεταφοράς αερίου από τον Νότο προς τον Βορρά, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής διαφοροποίησης πηγών.
Την περίοδο 2015-2021 προωθήθηκαν τεχνικά και ρυθμιστικά βήματα, με βασικό έργο τη διασύνδεση Ελλάδας-Βουλγαρίας (IGB), η οποία τέθηκε σε λειτουργία την 1η Οκτωβρίου 2022. Τον Δεκέμβριο 2022 οι διαχειριστές Ελλάδας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας και Ουγγαρίας υπέγραψαν Μνημόνιο Συνεργασίας για ενίσχυση δυναμικότητας και αμφίδρομης ροής.
Μετά την ενεργειακή κρίση, ο Διάδρομος εντάχθηκε στο REPowerEU, ενώ το 2023-2024 ξεκίνησε η δεσμευτική φάση αναβαθμίσεων. Στην υπουργική συνάντηση του P-TEC στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2025, Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία, Μολδαβία και Ουκρανία συμφώνησαν την ενίσχυση και αξιοποίηση του Κάθετου Διαδρόμου, παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο του ως στρατηγικού άξονα ενεργειακής ασφάλειας για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική απεξάρτησης από τις ρωσικές ενεργειακές πηγές επιταχύνθηκε ραγδαία μετά το 2022 και στηρίχθηκε σε τρεις βασικούς άξονες: διαφοροποίηση προμηθευτών, ενίσχυση υποδομών και επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης.
Μέσω του σχεδίου REPowerEU, η Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνει τις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου από τις ΗΠΑ και τη Μέση Ανατολή, επιχειρεί να ενισχύσει υποδομές και αγωγούς από την Κασπία και τη Νότια Ευρώπη, και επενδύει σε νέους τερματικούς σταθμούς απουγροποίησης φυσικού αερίου και διασυνδέσεις, ώστε να μειώσει τη γεωπολιτική της ευαλωτότητα.
Η ανάπτυξη των ΑΠΕ
Παράλληλα, επιταχύνεται η ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η εξοικονόμηση, με στόχο την μεσοπρόθεσμη διαρθρωτική μείωση της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων. Η ενεργειακή ασφάλεια αναδείχθηκε έτσι σε κεντρικό πυλώνα της ευρωπαϊκής πολιτικής, συνδέοντας άμεσα την οικονομική σταθερότητα με τη γεωπολιτική αυτονομία. Ο Κάθετος Διάδρομος δεν αποτελεί έναν ενιαίο νέο αγωγό αλλά ένα σύστημα διασυνδεδεμένων υποδομών που αξιοποιεί υφιστάμενα και αναβαθμισμένα δίκτυα. Τροφοδοτείται κυρίως από υγροποιημένο φυσικό αέριο που φθάνει στον ελληνικό πλωτό τερματικό σταθμό απουγροποίησης της Αλεξανδρούπολης. Η ύπαρξη αυτής της διαδρομής ενισχύει τη διαφοροποίηση πηγών και διαδρομών και καθιστά τη Νοτιοανατολική Ευρώπη λιγότερο ευάλωτη σε εξωτερικές πιέσεις.
Παρότι η Κύπρος δεν εντάσσεται στη συγκεκριμένη ενεργειακή υποδομή και δεν είναι φυσικά διασυνδεδεμένη με τον Κάθετο Διάδρομο, η υλοποίησή του επηρεάζει έμμεσα αλλά ουσιαστικά τη γεωοικονομική και γεωπολιτική της θέση στην Ανατολική Μεσόγειο και το ευρύτερο περιφερειακό ενεργειακό σύστημα. Το πρώτο και πιο ουσιαστικό άμεσο όφελος για την Κύπρο αφορά τη μείωση του εμπορικού ρίσκου που συνδέεται με την επικείμενη ανάπτυξη των κοιτασμάτων φυσικού αερίου της. Η εκμετάλλευση υδρογονανθράκων απαιτεί τεράστιες επενδύσεις και σταθερή πρόσβαση σε αγορές. Η ύπαρξη ενός λειτουργικού ευρωπαϊκού άξονα μεταφοράς στην ευρήτερη περιοχή, δημιουργεί επιπρόσθετες προϋποθέσεις ζήτησης και προσφέρει έτοιμη αγορά στη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη.
Εφόσον η Κύπρος διασφαλίσει στο μέλλον τεχνική σύνδεση με την Ελλάδα, είτε μέσω υγροποίησης είτε μέσω αγωγού, θα μπορεί να διοχετεύσει το αέριό της σε ένα ήδη εδραιωμένο δίκτυο. Αυτό μεταφράζεται σε αυξημένη ελκυστικότητα για επενδυτές και σε βελτίωση των όρων διαπραγμάτευσης.
Η γεωπολιτική σημασία
Παράλληλα, η γεωπολιτική διάσταση δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά αυξημένο βάρος στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αρχιτεκτονική. Όσο περισσότερο εδραιώνεται ο άξονας Νότου-Βορρά, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η σημασία των δυνητικών προμηθευτών της περιοχής. Η Κύπρος, ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ως χώρα με αποδεδειγμένα αποθέματα φυσικού αερίου, εντάσσεται σε αυτή τη στρατηγική εξίσωση, ως πιθανός κρίκος σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή αλυσίδα ασφάλειας εφοδιασμού. Αυτή η αναβάθμιση ενισχύει τη θέση της Λευκωσίας σε περιφερειακές διαβουλεύσεις και ενδυναμώνει τη διαπραγματευτική της ισχύ.
Το επενδυτικό περιβάλλον αποτελεί μια ακόμη πτυχή του άμεσου οφέλους. Οι ενεργειακές αγορές βασίζονται στη σταθερότητα και στην προβλεψιμότητα. Η πολιτική στήριξη που λαμβάνει ο Κάθετος Διάδρομος σε ευρωπαϊκό επίπεδο δημιουργεί συνθήκες εμπιστοσύνης. Όταν διαμορφώνεται μια περιφερειακή αγορά με σαφείς κανόνες και διασυνδεδεμένα δίκτυα, οι επενδυτές είναι πιο διατεθειμένοι να τοποθετήσουν κεφάλαια σε συμπληρωματικές υποδομές. Για την Κύπρο, αυτό σημαίνει ότι έργα στρατηγικών ενεργειακών υποδομών, αποκτούν μεγαλύτερη οικονομική λογική.
Η αμερικανική στήριξη στον Κάθετο Διάδρομο συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών να ενισχύσουν την παρουσία και τις εξαγωγές τους στην ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας, προωθώντας τη διάθεση αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου, διευρύνοντας το εμπορικό τους αποτύπωμα στις αγορές φυσικού αερίου της Ευρώπης. Η πολιτική και τεχνική υποστήριξη που παρέχεται σε περιφερειακά έργα υποδομής δεν αποτελεί μόνο εμπορική επιλογή, αλλά μέρος μιας συνολικής αρχιτεκτονικής σταθερότητας και γεωπολιτικής σύγκλισης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ένταξη της Κύπρου στο ευρύτερο οικοσύστημα του έργου -έστω και χωρίς άμεση φυσική διασύνδεση- μπορεί να ενισχύσει τις στρατηγικές της σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και να συμβάλει στη διαμόρφωση συνθηκών σταθερότητας και συνεργασίας στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.
Η συγκυρία να αξιοποιηθεί
Η πρόκληση για την Κύπρο είναι να μετατρέψει αυτή τη συγκυρία σε απτό αποτέλεσμα. Αυτό προϋποθέτει ξεκάθαρη ενεργειακή στρατηγική, προώθηση διασυνδέσεων, ταχεία λήψη επενδυτικών αποφάσεων και ρεαλιστική αξιολόγηση των ενεργειακών της επιλογών Χωρίς αυτά, ο Κάθετος Διάδρομος θα παραμείνει μια θετική αλλά εξωτερική εξέλιξη. Η ενεργειακή ιστορία της ευρύτερης περιοχής γράφεται σε μια περίοδο έντονων μεταβολών. Οι ισορροπίες επανακαθορίζονται, τα δίκτυα επανασχεδιάζονται και οι αγορές αναζητούν σταθερότητα.
Η Κύπρος βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή: να παρακολουθήσει παθητικά τις εξελίξεις ή να ενταχθεί ενεργά στη νέα αρχιτεκτονική. Ο Κάθετος Διάδρομος από μόνος του δεν αποτελεί λύση, αλλά διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια βιώσιμη ενεργειακή στρατηγική. Και σε μια εποχή όπου η ενέργεια καθορίζει την οικονομική και πολιτική ισχύ, το πλαίσιο αυτό αποκτά καθοριστική σημασία.
* Καθηγητής, Πολυτεχνική Σχολή / Πανεπιστήμιο Frederick
