Πέντε από τα οκτώ έργα της σειράς «Αγωνίες», καθώς και πολυάριθμα προσχέδια του Αδαμάντιου Διαμαντή θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη. Δύο από τις επιμελήτριες της έκθεσης, η Κατερίνα Στεφανίδου και η Δέσποινα Χριστοφίδου, μιλούν για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ο καλλιτέχνης αποτύπωσε στον καμβά τις αγωνίες του κυπριακού λαού, με τη γυναικεία φιγούρα στο επίκεντρο.
Η σειρά έργων «Αγωνίες» του πρωτοπόρου Κύπριου καλλιτέχνη Αδαμάντιου Διαμαντή (1900-1994) παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2018 στη Λευκωσία, στη Λεβέντειο Πινακοθήκη. Αυτή τη φορά τα έργα ταξιδεύουν στην Ελλάδα, όπου θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη από τις 29 Μαρτίου ως τις 31 Μαΐου 2026, σε μια διοργάνωση με τίτλο «ΑΓΩΝΙΕΣ – Διαμαντής», που γίνεται από τη Λεβέντειο Πινακοθήκη σε συνεργασία με το Γενικό Προξενείο της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Θεσσαλονίκη και το κυπριακό Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών. Στην έκθεση παρουσιάζονται πέντε από τα οκτώ έργα της σειράς «Αγωνίες», καθώς και πολυάριθμα προσχέδια, προσφέροντας στο κοινό μια προσέγγιση στο καλλιτεχνικό ταξίδι που ολοκληρώθηκε με τον τελικό πίνακα του Διαμαντή, «Αγωνίες Πριν και Μετά». Στην έκθεση θα προβάλλεται επίσης ένα βίντεο σε σκηνοθεσία Ανδρέα Αραούζου, το οποίο δημιουργήθηκε ειδικά για τις «Αγωνίες» από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών. Σ’ αυτό μιλά ανάμεσα σε άλλους για το έργο του καλλιτέχνη ο εγγονός του Μάρκος Διαμαντής.
Την έκθεση επιμελούνται η Λουκία Λοΐζου Χατζηγαβριήλ, διευθύντρια του Ιδρύματος «Αναστάσιος Γ. Λεβέντης», η Κατερίνα Στεφανίδου, διευθύντρια της Λεβεντείου Πινακοθήκης, και η Δέσποινα Χριστοφίδου, επιμελήτρια της Λεβεντείου Πινακοθήκης.
Πώς προέκυψαν όμως «Οι Αγωνίες»; Μέσα από ποιους προβληματισμούς δημιούργησε ο Διαμαντής αυτά τα μοναδικά έργα; Δυο από τις επιμελήτριες, η Κατερίνα Στεφανίδου και η Δέσποινα Χριστοφίδου, εξηγούν στον «Φ»: «Ο καλλιτέχνης επεξεργαζόταν την ιδέα να αποτυπώσει στον καμβά τις αγωνίες του κυπριακού λαού από το τέλος της δεκαετίας του 1950. Τα σημαντικά γεγονότα που οδήγησαν σε αυτά τα έργα ήταν ο αγώνας των Κυπρίων για ανεξαρτησία (1955-1959) από τις βρετανικές αποικιοκρατικές δυνάμεις, όπως και οι διακοινοτικές ταραχές που ξέσπασαν το 1958 και εντάθηκαν το 1963-1964, έως το στρατιωτικό πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή που διαίρεσε το νησί το 1974».
Είναι χαρακτηριστικά αυτά που ο ίδιος εκμυστηρεύτηκε το 1959 στον φίλο του τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη, σε επιστολή την οποία ποτέ δεν του έστειλε: «Δεν ξέρω αν θα μπορέσω ποτέ να ζωγραφίσω αυτό που έκαμνα πριν. Είναι τώρα τέσσερα χρόνια που αγωνίζομαι να δω το οργισμένο βόδι, που αφηνίασε, που πληγωμένο και οργισμένο αγωνίζεται».
Τελικά, όπως σημειώνει η Κατερίνα Στεφανίδου, το βόδι δεν έγινε η κεντρική φιγούρα: «Το επίκεντρο ολόκληρης της σειράς, το σύμβολο της αγωνίας και του αγώνα, είναι οι γυναίκες. Γυναίκες που αντιμετωπίζουν άμεσο κίνδυνο, που αγωνίζονται να διασώσουν ό,τι πολυτιμότερο έχουν, τα παιδιά τους αλλά και τα ζώα τους, στα οποία ο αγροτικός κόσμος της Κύπρου είχε βασίσει την επιβίωσή του».
Η απειλή στις «Αγωνίες» του Διαμαντή δεν απεικονίζεται αλλά είναι αισθητή, υπονοείται, σχολιάζουν οι επιμελήτριες. «Για τον λόγο αυτόν, τα έργα του είναι τόσο επίκαιρα όσο και διαχρονικά, ανοίγοντας έναν διάλογο για τα κρίσιμα ζητήματα του εκτοπισμού και της αβεβαιότητας της εποχής μας. Ο λόγος που είναι τόσο δυνατά αυτά τα έργα, είναι γιατί έχουν ένα πανανθρώπινο μήνυμα. Ο κόσμος ζει τις ίδιες αγωνίες. Οι σκηνές που αποτυπώνει ο Διαμαντής είναι τόσο οικείες που ο καθένας από εμάς μπορεί να ταυτιστεί με αυτές».
Η αρχική έρευνα για τις «Αγωνίες» του Διαμαντή έγινε από την ιστορικό τέχνης Ελένη Νικήτα. Στην έκδοση που κυκλοφόρησε παράλληλα με την έκθεση που οργανώθηκε στη Λεβέντειο Πινακοθήκη το 2018, η Νικήτα παρέθετε αποσπάσματα επιστολών τις οποίες ο Διαμαντής είχε στείλει από το 1953 έως το 1971 στον φίλο του Γιώργο Σεφέρη, στις οποίες εξέφραζε τις αγωνίες του για τον τόπο.
Γράφει στις 19 Μαΐου 1955: «Έχω χάσει την ηρεμία μου και τη χαρά μου και αισθάνομαι ξένος στον τόπο μου […]. Όλοι αυτοί οι ξένοι, που με τα λεφτά τους αγοράζουν τα χωράφια, τα σπίτια, και τες εκκλησίες του χωριάτη, για να ηδονίζονται σαν τους παλαιούς φεουδάρχες, να ορίζουν, να κυβερνούν και να προστατεύουν – να πατρωνάρουν…».
Και όταν επιτέλους τελειώνει το καινούργιο του σπίτι που έκτισε με προσωπικές θυσίες, γράφει στον Σεφέρη: «Ενώ βρίσκομαι σε τόσο μεγάλη ευτυχία για το σπίτι, οι αγωνίες με τα τραγικά γεγονότα που συμβαίνουν κάτω από τα μάτια μας, εξουδετερώνουν αυτή τη χαρά του σπιτιού στο ελάχιστο».
Όταν όλα άρχισαν να δείχνουν το πραγματικό τους πρόσωπο, ο Διαμαντής απογοητεύεται και από τους Άγγλους φίλους του –ανθρώπους της διανόησης– που διεκδίκησαν και κέρδισαν τη φιλία του: «Πόσα πράγματα έσπασαν μέσα μου τον τελευταίο καιρό. Όλα είναι τόσο φυσικά, τα συμφέροντα και οι κυνισμοί είναι τόσο φυσιολογικοί. Πόση τραγωδία να ανακαλύπτει κανείς πως οι αγάπες κι οι ενθουσιασμοί και τα οράματα της ελληνικής πίστης και ζωής ήσαν γι’ αυτούς παιγνίδια ερεθιστικά για τη γραφή ποιημάτων και την έκφραση ιδεών μόνο».
«Πώς θα ξεχωρίζω τη δουλειά μου από τις τραγικές καταστάσεις που δημιουργήθηκαν; Πόλεμος, πολιτική, ερείπια και εξαφάνιση. Ο σπαραγμός του ξεριζωμένου κόσμου, ο πόνος, τα δάκρυα, η ανέχεια, η οργή και η κατάρα», γράφει στις 19 Νοεμβρίου 1974, τέσσερις μήνες έπειτα από την τουρκική εισβολή στο νησί.
Όπως επισημαίνει η Ελένη Νικήτα, ο Διαμαντής, ως ένας εξόχως ευαίσθητος δέκτης, είχε προβλέψει τη μεγάλη τραγωδία της πατρίδας του και οι αγωνίες του για το μέλλον της είχαν ξεκινήσει πολύ πριν από το 1974: «Είδα τα τελευταία χρόνια την επικείμενη τραγωδία. “Οι Αγωνίες” της τελευταίας δεκαετίας ήταν μια διέξοδος στους φόβους και τις αγωνίες για το κακό που θα μπορούσε να ’ρθει».
Μια άλλη διάσταση στο έργο του Διαμαντή, που αναδείχθηκε στην έκθεση που έγινε στη Λεβέντειο Πινακοθήκη, ήταν οι επιρροές που είχε από ξένους καλλιτέχνες. Η Κατερίνα Στεφανίδου επισημαίνει ότι στις «Αγωνίες» βλέπουμε πιο ξεκάθαρα την επιρροή της ευρωπαϊκής τέχνης στα έργα του: «Το 1962 ο Διαμαντής αφυπηρέτησε από τη θέση του καθηγητή Τέχνης, στην οποία υπηρέτησε επί 37 χρόνια. Είναι μια περίοδος κατά την οποία έχει χρόνο να δουλέψει πιο εντατικά σε θέματα που τον ενδιαφέρουν και σε υφολογικές καλλιτεχνικές προσεγγίσεις. Στα έργα του πραγματεύεται ένα θέμα που είναι πιο συμβολικό. Είναι επηρεασμένος από τον Ελ Γκρέκο, τον Γκόγια, τον Πικάσο, τον Καντίνσκι, τον Χένρι Μουρ και τον Εμίλ Νόλτε».
Επίσης η Ελένη Νικήτα επισημαίνει ότι με τη σειρά των έργων «Αγωνίες», στην οποία ανήκει τόσο θεματογραφικά όσο και τεχνοτροπικά και η επική σύνθεση «Γυναίκα με Απλωμένα Χέρια», ο Διαμαντής επιχειρεί και μια σημαντική τομή στην καλλιτεχνική του πορεία, ανανεώνοντας δραστικά το εικαστικό του λεξιλόγιο. «Ο καλλιτέχνης που επί δεκαετίες προσπάθησε –ενάντια στο γενικότερο ρεύμα– να παραμείνει ανεξάρτητος, αντιστεκόμενος στα νέα κινήματα της τέχνης, οδηγήθηκε, για την καλύτερη εξυπηρέτηση του θεματικού περιεχομένου των έργων του, αλλά και από μία ανέκφραστη αγωνία, να συμβαδίσει με το πνεύμα της εποχής του, στην αλλαγή της υφολογίας του. Εισάγει εξπρεσιονιστικές διατυπώσεις, έντονους μορφικούς και χρωματικούς συμβολισμούς, κυβιστικές αναφορές, και απελευθερώνεται από λογικές δεσμεύσεις».
Ελεύθερα 22.3.2026
Εγγραφή στο Newsletter
