Η συνωμοσιολογία γνωρίζει ιδιαίτερη άνθιση σε εποχές που η εμπιστοσύνη στους θεσμούς κλονίζεται. Ο ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου «Θεωρίες Συνωμοσίας και Πολιτική» αναλύει το φαινόμενο και τις επιπτώσεις του στο γνωστικό επίπεδο, τους δείκτες εγγραματοσύνης και την ψυχική υγεία, ιδιαίτερα της νέας γενιάς που είναι απόλυτα εκτεθειμένη στην προπαγάνδα.
–Τι εστί «θεωρία συνωμοσίας»; Πρόκειται για θεωρίες που επιδιώκουν να δώσουν εύπεπτες εξηγήσεις για γεγονότα και φαινόμενα, αποδίδοντάς τα σε σκοτεινές δυνάμεις που συνωμοτούν εν κρυπτώ και εις βάρος των πολιτών. Χρησιμοποιώντας λογικοφανή, πλην ψευδή και παραπειστικά επιχειρήματα προσφέρουν μία απλή και συνεκτική εξήγηση για τα όσα χαοτικά και δυσερμήνευτα συμβαίνουν γύρω μας.
–Οι θεωρίες συνωμοσίας στηρίζονται στην καλλιέργεια του φόβου απέναντι σε μια πραγματική ή φανταστική απειλή; Κυρίως πατάνε σε υπαρκτά προβλήματα, ανησυχίες και απειλές, προτείνοντας όμως αστοιχείωτες εξηγήσεις αυτών. Αυτό μπορεί να προσφέρει μεν μία κάποια ικανοποίηση και μια αίσθηση ανωτερότητας ότι γνωρίζουμε κρυμμένα μυστικά που αγνοούν οι υπόλοιποι, όμως στην πραγματικότητα επιτείνει τις ανησυχίες, τον φόβο, την καχυποψία, χωρίς ποτέ να επιλύει τα προβλήματα. Γι’ αυτό οδηγούν εντέλει σε ένα αίσθημα ανημπόριας και αδυναμίας: Παρουσιάζοντας τον όποιο «σκοτεινό» αντίπαλο ως παντοδύναμο, κάθε πολιτική δράση φαντάζει μάταιη.
Η τάση προς τη συνωμοσιολογία είναι περισσότερο πολιτικό φαινόμενο ή βαθιά ανθρώπινο; Η αναζήτηση της αλήθειας, η καχυποψία απέναντι στην εξουσία, η αμφιβολία για τα κίνητρα και τα αίτια των πραγμάτων είναι στοιχεία βαθιά ανθρώπινα και χρήσιμα. Γι’ αυτό και όλοι μας μπορεί να διασταυρωθούμε με κάποια θεωρία συνωμοσίας και να την πιστέψουμε – ή, έστω, να της επιτρέψουμε να μας προβληματίσει. Από την άλλη, όμως, η εργαλειοποίηση αυτής της φυσικής τάσης των ανθρώπων προκειμένου να εξυπηρετηθούν προπαγανδιστικοί σκοποί είναι ένα πολιτικό φαινόμενο που λαμβάνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις. Κι εκεί έγκειται και η επιτυχία των συνωμοσιολόγων: Εκμεταλλεύονται και τις αμαρτίες των ισχυρών, και τη φυσική καχυποψία των πολιτών, για να σπείρουν την προπαγάνδα τους.
–Θα μπορούσατε να μας δώσετε κάποια παραδείγματα σύγχρονης πολιτικής συνωμοσιολογίας; Οι περισσότερες περιστρέφονται γύρω από το γνωστό μοτίβο που θέλει τον κόσμο να κυβερνάται υπογείως από κάποια πανίσχυρη και μοχθηρή οργάνωση. Η φύση και το όνομά της ποικίλει: Μασώνοι, ιλλουμινάτι, σιωνιστές, εξωγήινοι, ενδογήινοι, ερπετάνθρωποι (ναι, υπάρχουν και τέτοιοι) κ.ά. Με αφετηρία το κεντρικό αυτό μοτίβο, οι συνωμοσιολόγοι προσπαθούν να παρουσιάσουν τα όσα συμβαίνουν γύρω μας ως αποτέλεσμα των σχεδίων της οργάνωσης αυτής. Π.χ. τα εμβόλια δημιουργήθηκαν για να μειώσουν τον παγκόσμιο πληθυσμό ή για να αλλοιώσουν το DNA μας, το 5G και οι «αεροψεκασμοί» γίνονται για να ελέγξουν τον νου μας. Ομοίως ερμηνεύονται και οι ανά τον κόσμο συγκρούσεις: Τα κράτη και οι λαοί παύουν να θεωρούνται ανεξάρτητοι δρώντες και όλα αποδίδονται στις μηχανορραφίες των σκοτεινών δυνάμεων.
–Τι γίνεται στον ελληνικό χώρο; Στην ελληνική εκδοχή τους, οι θεωρίες συνωμοσίες περιστρέφονται γύρω από τον υπόγειο πόλεμο που μαίνεται με στόχο τον ελληνισμό. Να σημειώσουμε εδώ ότι στις θεωρίες αυτές οι Έλληνες ηγέτες -πολιτικοί, θρησκευτικοί και πνευματικοί- εμφανίζονται σταθερά ως πιόνια των εχθρών του ελληνισμού. Οι θεωρίες αυτές δηλαδή στοχεύουν τις εκάστοτε ηγεσίες Ελλάδος και Κύπρου ως προδότες σκοτεινών κέντρων. Από εκεί και πέρα, οποιοδήποτε ζήτημα της επικαιρότητας μπορεί να εργαλειοποιηθεί, όπως είδαμε πρόσφατα και με το δυστύχημα των Τεμπών και τις απίθανες θεωρίες συνωμοσίας που διακινήθηκαν από διάφορα πολιτικά και οικονομικά κέντρα, για εξαφανισμένα βαγόνια, αδήλωτους νεκρούς, ξυλόλια κ.λπ.
-Σε ποιο σημείο οι θεωρίες συνωμοσίας παύουν να είναι περιθωριακές και μετατρέπονται σε κυρίαρχο πολιτικό εργαλείο; Το κρίσιμο σημείο είναι η απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. Εκεί ανοίγει ο ασκός του Αιόλου που επιτρέπει τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης σε μαζική κλίμακα, καθώς οι συνωμοσιολόγοι δεν απευθύνονται πια σε μια μικρή μειοψηφία, αλλά στο σύνολο σχεδόν του πληθυσμού. Όταν το κράτος, τα πανεπιστήμια, τα Μέσα Ενημέρωσης και γενικώς οι θεσμοί που συνέχουν την κοινωνία και ορίζουν το πλαίσιο του δημοσίου διαλόγου απαξιώνονται, τότε οι συνομωσιολόγοι βρίσκουν την ευκαιρία να καλύψουν το κενό.
–Πώς καθορίσατε τα παραδείγματα που εξετάζετε στο βιβλίο (Τουρκία, Ρωσία, ΗΠΑ) και πού στηρίζεται αυτή η σύγκριση; Στο βιβλίο επέλεξα να εστιάσω προνομιακά στις χώρες αυτές, καθώς εκεί η συνωμοσιολογία, η ψευδο-ιστορία και ο χιλιασμός είναι από καιρό ενταγμένα στην επίσημη πολιτική ρητορική. Τόσο ο Ερντογάν και παλαιότερα ο Κεμάλ Ατατούρκ, όσο και ο Πούτιν και οι προπαγανδιστές του (Κύριλλος Μόσχας, Αλεξάντερ Ντούγκιν κ.ά.) καταφεύγουν συνεχώς στον ανορθολογισμό προκειμένου να δικαιολογήσουν την πολιτική τους, να επεκτείνουν την εξουσία και την επιρροή τους, αλλά και να αναβιώσουν το απωλεσθέν αυτοκρατορικό παρελθόν των χωρών τους. Όσο για τις ΗΠΑ, η σύνδεση με το «φαινόμενο Τραμπ» είναι διπλή, μέσω μίας σειράς συνωμοσιολόγων (όπως οι «QAnon» και οι διάφοροι ποντκάστερ τύπου Τάκερ Κάρλσον, Στηβ Μπάνον, Άλεξ Τζόουνς κ.ά.) αλλά και μέσω της Ευαγγελικής Εκκλησίας και των «τηλε-ευαγγελιστών», που παρεμβαίνουν εδώ και δεκαετίες στον αμερικανικό πολιτικό στίβο, διαμορφώνοντας ένα ισχυρό ρεύμα στο εσωτερικό του ρεπουμπλικανικού κόμματος.
–Τι συνδέει τους τρεις αυτούς ηγέτες θα λέγατε, σε σχέση με άλλα παραδείγματα; Ο Ερντογάν, ο Πούτιν και ο Τραμπ δεν εμφανίζονται από τους συνωμοσιολόγους των χωρών τους ως πιόνια σκοτεινών δυνάμεων, όπως γίνεται σε εμάς, αλλά το ακριβώς αντίθετο: Παρουσιάζονται ως οι «Μεσσίες» που προορίζονται να λυτρώσουν τον κόσμο από τις δυνάμεις αυτές. Αντίστοιχα αλλάζει και ο «κακός» των θεωριών συνωμοσίας: Έτσι, στις ΗΠΑ. η μυστική οργάνωση που κυβερνά τον κόσμο διοικείται τάχα από στελέχη του Δημοκρατικού Κόμματος, στην Τουρκία εξέχουσα θέση στην οργάνωση αυτή έχουν οι Γκιουλενιστές και στη Ρωσία, δεν είναι γενικώς Εβραίοι και μασώνοι, αλλά ειδικώς «Χαζαροεβραίοι» που προέρχονται από την Ουκρανία (!). Αυτό το κοινό στοιχείο προσαρμογής των συνωμοσιολόγων στις επιταγές της πολιτικής εξουσίας του κράτους τους με οδήγησε στο να επικεντρώσω τη μελέτη μου στις τρεις αυτές περιπτώσεις.
-Στο βιβλίο σας εντοπίζετε θεωρίες συνωμοσίας και στον χώρο που προσδιορίζεται ως «προοδευτικός»; Όπως είδαμε και στην περίοδο του κορονοϊού, η συνωμοσιολογία τέμνει πλέον οριζόντια το πολιτικό φάσμα. Απευθύνεται σε ανθρώπους κάθε ιδεολογικής απόχρωσης και μορφωτικού επιπέδου. Άλλωστε οι ίδιες οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να προσαρμόζονται για να ικανοποιούν το εκάστοτε ακροατήριο. Από εκεί και πέρα, ο «προοδευτικός» χώρος βαρύνεται με ένα ακόμη «αμάρτημα». Έχοντας αποκτήσει την ιδεολογική ηγεμονία επί της ακαδημαϊκής κοινότητας και των Μέσων Ενημέρωσης, διολίσθησε τα τελευταία χρόνια σε αυτό που αποκαλούμε «Woke ατζέντα»: Ένα εγχείρημα ακραίας πολιτικοποίησης της Επιστήμης, το οποίο, σε συνδυασμό με το κλίμα εκφοβισμού και λογοκρισίας που επικράτησε ιδίως στα πανεπιστήμια των ΗΠΑ (το διαβόητο «cancel culture») φέρει μεγάλη ευθύνη για την απαξίωση της Επιστήμης στο σύνολό της.
–Τι εννοείται απαξίωση της Επιστήμης σε αυτή την περίπτωση; Καθώς οι διανοούμενοί μας αναρωτιώνται για το αν η Κλεοπάτρα ήταν μαύρη και για το αν οι άνδρες μπορούν να μείνουν έγκυοι και αντιμετωπίζουν το λαϊκό σώμα ως έναν φασίζοντα όχλο αμόρφωτων και οπισθοδρομικών, το κύρος της Επιστήμης διαβρώνεται και η εμπιστοσύνη των πολιτών σε αυτήν εξανεμίζεται, επιτρέποντας στους συνωμοσιολόγους να προτείνουν τη δική τους «εναλλακτική» ανάγνωση των πραγμάτων.
–Ένας κίνδυνος που εγείρετε -και μάλλον δεν είναι θεωρία συνωμοσίας- είναι η πτώση του γνωστικού επιπέδου των πολιτών. Η μεγάλη ζημιά που κάνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) δεν έγκειται τόσο στη διάχυση των θεωριών αυτών, η οποία γινόταν και πριν, έστω και σε μικρότερο βαθμό, αλλά στις αλλαγές που επιφέρουν στη σκέψη μας. Η μεγάλη πτώση σε όλους τους δείκτες εγγραματοσύνης αλλά και ψυχικής υγείας εντοπίζεται στα μέσα της περασμένης δεκαετίας, όταν η κυκλοφορία των «έξυπνων τηλεφώνων» επέτρεψε τη συνεχή και πολύωρη βύθισή μας στον κόσμο των ΜΚΔ. Το βιβλίο, η εφημερίδα, η ανάλυση, το ρεπορτάζ έδωσαν τη θέση τους στα βίντεο, τα reel και τον λεγόμενο διαδικτυακό χυλό (slop). Αυτό έχει επιφέρει μία καθολική αλλαγή στον τρόπο που λειτουργεί η ενημέρωση και ο δημόσιος διάλογος στο σύνολό του.
–Και κατ’ επέκταση στην κριτική στάση απέναντι στις ψευδείς ειδήσεις; Ακριβώς. Αυτό ισχύει κυρίως για τις νεώτερες γενιές που έχουν μεγαλώσει με το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία λειτουργούν άκρως ανταγωνιστικά και όχι συμπληρωματικά, όπως ίσως ελπίζαμε, στις παραδοσιακές μεθόδους πρόσβασης στη γνώση (βιβλίο, εφημερίδα κ.λπ.) αλλά και στη ζωντανή επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Μπορούμε σχηματικά να παρατηρήσουμε μία μετάβαση, από τον γραπτό λόγο στην εικόνα και τα βίντεο. Από τη θεωρία και την ανάλυση, στο εφήμερο, το σκάνδαλο, το ανέκδοτο. Από τη συγκροτημένη και δομημένη σκέψη στο ακραίο και το εντυπωσιακό, που αποσπά την προσοχή του χρήστη και εξασφαλίζει τα απαραίτητα «κλικ» και «λάικ». Εντέλει, από τα επιχειρήματα και τη λογική, στην ατάκα και το συναίσθημα. Κι ενώ οι δημιουργοί των θεωριών συνωμοσίας έχουν όλο και τελειότερα τεχνικά μέσα στη διάθεσή τους, οι αποδέκτες τους έχουν όλο και πιο περιορισμένη ικανότητα να τις διακρίνουν και να τις αντιμετωπίσουν κριτικά.
–Τι πυροδότησε το ενδιαφέρον σας για αυτό το θέμα; Ασχολούμαι αρκετό καιρό με το θέμα αυτό και καθώς το αντικείμενο των σπουδών μου ήταν η ιστορία, με ενδιέφερε ιδιαίτερα η συνάντηση της συνωμοσιολογίας με τους διάφορους ψευδοϊστορικούς μύθους. Τα γεγονότα των τελευταίων ετών (όπως η πανδημία ή η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία) αποκάλυψαν το πόσο εκτεταμένη είναι η διάδοση των θεωριών συνωμοσίας, αλλά και το πόσο βαθιά διαβρωτικός μπορεί να είναι ο ρόλος τους για την κοινωνία και την Πολιτεία.
–Αν αυτό το βιβλίο γραφόταν ως μυθιστόρημα ποιος θα ήταν ο κεντρικός σας ήρωας; Επέλεξα να ξεκινήσω το βιβλίο μου με μία αναφορά σε ένα διάσημο λογοτεχνικό έργο, τον «Ζητιάνο» του Καρακαβίτσα, που διεκτραγωδεί το πώς ένας επιτήδειος απατεώνας ρημάζει ένα ολόκληρο χωριό, εκμεταλλευόμενος την αμορφωσιά, τη δεισιδαιμονία και την απελπισία των πάμπτωχων χωρικών. Έναν αιώνα μετά, παρά τη γενίκευση της εκπαίδευσης και τον θρίαμβο της Επιστήμης φοβάμαι ότι δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα, καθώς βλέπουμε τον ανορθολογισμό να θριαμβεύει. Σήμερα, δυστυχώς, ένας αντίστοιχος μυθιστορηματικός «Ζητιάνος» θα ήταν ένα ακόμη πιο δυστοπικό και απαισιόδοξο ανάγνωσμα, καθώς το πεδίο δράσης του δεν θα ήταν πια το περιθώριο των απόκληρων της κοινωνίας, αλλά το σύνολό της. Και κυρίως το πιο ευπαθές τμήμα της, η νεολαία, που είναι μεν υπερπροστατευμένη στον πραγματικό κόσμο, αλλά τελείως απροστάτευτη στον ψηφιακό.
Ελεύθερα, 01.02.2026
