Το ημερολόγιο έδειχνε 11.4.1969, Μεγάλη Παρασκευή, όταν απεβίωσε ο Νέαρχος Κληρίδης. «Ολίγους στίχους σε πανόραμα ορεινού χωριού θα στείλω στον αξύπνητο ύπνο σου για να σε κολακεύη με ήλιο κυπριακό. Εμείς οι φίλοι των καλών γραμμάτων θα στέλλουμε την πάσαν ώρα το μακαρισμό μας, μ’ όλο που μαύρισε η φωνή μας, κράζοντας για φως», έγραψε ο Κύπρος Χρυσάνθης σε «Επιτάφιο» που δημοσιεύτηκε στον Τύπο Μεγάλο Σάββατο, ανήμερα της κηδείας.
Ο συνεργάτης του «Φιλελευθέρου» Χρ. Χριστοδουλίδης είχε συναντήσει τον Ν. Κληρίδη λίγους μήνες νωρίτερα. Στο ρεπορτάζ του τόνισε: «Στο αρχοντικό του, Τριφιλίου 7, μας δέκτηκε με ευγένεια και ανοικτοκαρδοσύνη. Ο παλαίμαχος δάσκαλος διατηρεί μια διαύγεια πνεύματος ασυνήθιστη για τέτοια ηλικία. Με καλωσύνη και υπομονή δέχτηκε να απαντήσει σε όλες τις ερωτήσεις μας. Δάκρυσε από συγκίνηση όταν τον παρακαλέσαμε να επαναφέρη στη μνήμη του παληές δόξες και λαχτάρες της έδρας».
Πρώτα βήματα και σταδιοδρομία
Ο Νέαρχος Κληρίδης γεννήθηκε στον Αγρό, στις 30.1.1892. Τρίτος γιος (από τους πέντε) του Κωνσταντίνου και της Ελένης Κληρίδη, έμεινε νωρίς διπλά ορφανός. Παρά τις αντιξοότητες και χάρη στον ζήλο και στη φιλομάθειά του αποφοίτησε με Άριστα από το Ιεροδιδασκαλείο Λάρνακας (1917). Από το 1917 έως το 1928 υπηρέτησε ως δάσκαλος στον Αγρό. Μεσολάβησε, στα 1921-1922, η εργασία στην εφημερίδα «Ελευθερία» ενώ ακολούθησαν οι μεταθέσεις σε Ελένειο, Δημοτικό Σχολείο Ιδαλίου και Αστική Σχολή Αγίου Κασσιανού, όπου και ολοκλήρωσε τη σταδιοδρομία του ως διευθυντής. Δασκάλα ήταν και η σύζυγός του Ερασμία. Γιοί τους οι Δρὀσος, Λεύκος, Ρένος, Φοίβος και Αλέκος.
Ένας πολυγραφότατος μελετητής
«Τόσα χρόνια στη ζωή είχα συντροφιά την πέννα που μ’ επλούτισε πολύ. Τόσον πλούτο μου έχει δώσει όσον ίσκιο ρίχνει αυτή»: μια ακριβής, έμμετρη αυτοσύσταση του Ν. Κληρίδη, το 1968. «Οι υλιστικές αντιλήψεις της ζωής δεν με τράβηξαν, γιατί βρήκα ασύγκριτα ανώτερες τις πνευματικές και ηθικές απολαύσεις. Δεν έχω υλικό πλούτο να χαρίσω στην γενέτειρά μου. Χαρίζω στο τόπο μου τις γραμμές του βιβλίου μου αυτού», σημείωσε στη «Συμβολή στην Ιστορία της Πιτσιλιάς».
Η εργογραφία του περιλαμβάνει -βάσει καταγραφής από τον Ανδρέα Κλ. Σοφοκλέους (2014)- 49 σχολικά εγχειρίδια, άλλα 38 αυτοτελή έργα, 61 μελέτες στα περιοδικά «Κυπριακαί Σπουδαί», «Κυπριακά Χρονικά» και «Πνευματική Κύπρος» και εκατοντάδες άρθρα στον Τύπο. Η βεντάλια των ενδιαφερόντων του ευρεία: ιστορία, γεωγραφία, πατριδογνωσία, μυθολογία, γλωσσολογία, φυσικές επιστήμες, οικονομία, παιδαγωγική, θρησκευτικά και, κυρίως, λαογραφία. Απαρέγκλιτος στόχος του η συμβολή στη διαφύλαξη της παράδοσης του τόπου, τη διαμόρφωση των πολιτών και την οικοδόμηση του μέλλοντος. Και αυτή η συμβολή πραγματωνόταν με αδιάλειπτη έρευνα, εντατική συγγραφή και εμπνευσμένη διδασκαλία.
Για τον Ν. Κληρίδη η έννοια του δασκάλου ταυτιζόταν με την πολύπλευρη κοινωνική δράση. Ο ρόλος του σχολείου συνίστατο στη μόρφωση «κοινωνίας ατόμων», σεβόμενων τα δικαιώματα των άλλων ως μονάδων του συνόλου. Ανάμεσα στις ευθύνες του δασκάλου και η μύηση στην αποταμίευση.
Περιγράφοντας τη λαογραφική παρακαταθήκη του, ο Κ. Χρυσάνθης τόνισε εύγλωττα: «Υπήρξεν άνθρωπος του υπομονετικού αποθησαυρισμού, της ακατάπαυστης ενασχόλησης, της συνεχούς αναζήτησης. Με ύφος λιτό και πολύ αναλυτικό δημοσίευε υλικό χωρίς αυθαίρετες αποκαθάρσεις».
Η αναλυτικότητα, η λιτότητα, η γλαφυρότητα και η απλότητα προσιδιάζουν συνολικά τη γραφή του Ν. Κληρίδη. Εξηγεί σε σχολικό εγχειρίδιο: «Κι είναι υπόχρεως ο κάθε κάτοικος, από το βασιλιά, τον κυβερνήτη, τον υπουργό ως τον τελευταίο χωρικό να υπακούν στους νόμους. Ένας νόμος μας λέει πως δεν έχομε το δικαίωμα να παίρνουμε ξένα πράματα. Ο κλέφτης πάει στη φυλακή ή πληρώνει πρόστιμο». Και αλλού: «Όσο παραπάνω εργατικοί είναι οι κάτοικοι ενός τόπου, τόσο περισσότερο τίμιοι και ήσυχοι είναι. Όσα παραπάνω προϊόντα παράγει ένας τόπος, τόσους περισσότερους κατοίκους μπορεί να θρέψει».
Η αγάπη για την τοπική ιστορία είναι πρόδηλη στο έργο του. «Η διδασκαλία της ιστορίας στα παιδιά πρέπει να ξεκινά από την ιστορία του χωριού τους, από τις ντόπιες παραδόσεις και τους θρύλους, ν’ απλώνεται ύστερα στα γειτονικά χωριά κι από αυτά σ’ όλη τη χώρα, κι’ ύστερα να εισάγονται τα παιδιά στην ιστορία του έθνους και της φυλής τους», επισημαίνει.
Πολυσχιδής δράση
Ο Ν. Κληρίδης ήταν ιδρυτής του Συνεργατικού Ταμιευτηρίου Διδασκάλων (1935) και για 20 χρόνια Γραμματέας του. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών (1936) και ως το τέλος της ζωής του μέλος των Διοικητικών Συμβουλίων της. Στα 1953-1959 ήταν διευθυντής, μαζί με τον Κ. Χρυσάνθη, του περιοδικού «Η Χαρά των παιδιών».
Ο Νέαρχος και η ροδή η δαμασκηνή
Ως νεαρός δάσκαλος στον Αγρό, στο πλαίσιο του μαθήματος φυτολογίας, σύστησε στους μαθητές τη «ροδή τη δαμασκηνή». Ακολούθησαν η ίδρυση μαθητικού συλλόγου προς διάδοση της τριανταφυλλιάς (με καθήκον των μελών τη φύτευση 50 ροδών ετησίως) και η παραγωγή ροδοστάγματος. Αυτή ήταν η αφετηρία της πολιτιστικής, οικονομικής και τουριστικής σύνδεσης του Αγρού με τα τριαντάφυλλα. Επιπλέον, ο Ν. Κληρίδης συνέβαλε στην ίδρυση του νοσοκομείου, της Ανωτέρας Απεητείου Σχολής, της Σ.Π.Ε. και άλλων κοινοτικών ιδρυμάτων.
Λόγος εθνικός
Ο λόγος του Ν. Κληρίδη κατά τον αγώνα της ΕΟΚΑ ήταν αιχμηρός και ελπιδοφόρος. «Τι είναι ο Γολγοθάς και ο Σταυρός; Είναι μοίρα εκείνων που αγωνίζουνται για την αλήθεια και το φως, για το δίκαιο και την αρετή. Η Κύπρος βρίσκεται τώρα καρφωμένη πάνω στον σταυρόν του μαρτυρίου, γιατί τόλμησε να ζητήση το δίκαιο της», έγραψε τον Μάρτιο του 1958, προβλέποντας, παράλληλα, την Ανάσταση.
Καθώς ο αγώνας τελείωνε, κάλεσε, εναγωνίως, σε ενότητα: «Την ώραν αυτήν πρέπει να προσέξωμε πολύ και να μη διχαστούμε. Κανείς αγωνιστής δεν πρέπει να τσαλαπατήση τις δάφνες του με οποιαδήποτε άστοχη ενέργεια, ούτε να επιτρέψη σε άλλους το τσαλαπάτημα».
Συνδυάζοντας ιστορικές γνώσεις και ενάργεια υπογράμμισε σε μακροσκελές άρθρο του στην «Ελευθερία»: «Από την ημέρα που πάτησε το πόδι του στην Κύπρο ο Άγγλος βασιλιάς Ριχάρδος ο Λεοντόθυμος μέρα καλή δεν είδε το νησί». Και αφού παρουσίασε τις διαδοχικές κατακτήσεις της Κύπρου, από Γενουάτες, Βενετούς και Τούρκους κατέληξε: «Όλοι έφυγαν, κι αφήκαν στους Κυπρίους την κακή τους ανάμνηση. Όλοι έφυγαν, κι’ οι Κύπριοι έμειναν Κύπριοι Έλληνες για να συνεχίσουν την ιστορία τους απάνω στο νησί τους».
Τιμήσεις και διακρίσεις
Στην Κύπρο, το 1953, του απονεμήθηκε μετάλλιο για την προσφορά του στην Παιδεία. Στην Ελλάδα τιμήθηκε με το αργυρό μετάλλιο γεωργικής αξίας Γεωργίου Β΄ (1967) και, επίσης, με την εκλογή του ως τακτικού εταίρου της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας (1968).
Πολιτιστικό Ίδρυμα Νέαρχος Κ. Κληρίδης
Απέναντι από το Ελένειο, στην οδό Αγίας Ελένης 4, στεγάζεται το Πολιτιστικό Ίδρυμα Νέαρχος Κ. Κληρίδης, όπου διατίθενται οι επανεκδόσεις των έργων του. Επίσης, ο ερευνητής μπορεί να μελετήσει τις πρωτότυπες εκδόσεις, χειρόγραφα του Ν. Κληρίδη και άλλο υλικό από το αρχείο του. Τηλ.: 22 898636.
«Κληρίδης» εκ του «κλωρκού»
Ο Ν. Κληρίδης αποτύπωσε πρώτος, χειρόγραφα, το γενεαλογικό δένδρο της οικογένειας Κληρίδη του Αγρού. Ο γενάρχης λεγόταν, καταρχάς, Χατζηχριστοφής. Έγινε Κλήρος και, ακολούθως, Κληρίδης λόγω της λεπτής φωνής του, η οποία έμοιαζε με του κλωρκού.
Αποτύπωμα και αποτιμήσεις
Ο Κωνσταντίνος Σπυριδάκις είδε στον Νέαρχο Κληρίδη το πρότυπο του Έλληνα δασκάλου. «Ευεργέτη της φυλής», τον χαρακτήρισε ο Ιάκωβος Κυθρεώτης· «άξιον της πατρίδος» ο Νίκος Κρανιδιώτης· «δουλευτή της εθνικής κληρονομιάς της Κύπρου» ο Γεώργιος Μέγας.
Ο εγγονός του, δρ Χρίστος Φ. Κληρίδης, επισημαίνει: «ο Νέαρχος μου εξήγησε για πρώτη φορά τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και από αυτή την άποψη καθόρισε την πορεία μου. Ο ίδιος έλεγε πως ο καθένας οφείλει να προσφέρει στον τόπο ό,τι μπορεί. Και αυτή την έγνοια και τον ζήλο τα μετέφερε και στα παιδιά και τα εγγόνια του. Ο δάσκαλος, ο λαογράφος, ο πατριώτης Νέαρχος έβλεπε μπροστά από την εποχή του».
Ο δρ Στέφανος Κωνσταντινίδης γνώρισε τον Ν. Κληρίδη και νεαρός δημοσίευσε κριτική για τα «Κυπριακά Δημοτικά Τραγούδια» του. «Ήταν δάσκαλος με όλη την έννοια της λέξης, συγγραφέας σχολικών βιβλίων αλλά και χαλκέντερος μελετητής της κυπριακής ζωής. Στο δίπτυχο του δασκάλου και του ερευνητή πρέπει να προστεθεί και η πλούσια κοινωνική δράση. Ένας μεγάλος Κύπριος της εποχής του, υπόδειγμα για τους νεότερους», λέει σήμερα.
Όντως, ο Ν. Κληρίδης αποτελεί πρότυπο ερευνητή, δασκάλου και πολίτη. Εργάστηκε «εκ του πλησίον», αλλά, όπως σημειώνει και ο Οδυσσέας Ελύτης, χωρίς να χάνει την εικόνα του συνόλου. Διότι, «και η πιο απλή παράγκα θέλει το ρήμα της, τα ουσιαστικά και τα επίθετά της, όπως κάθε πρόχειρη γραφή τον Πικιώνη της. Η αφέλεια σκηνοθετείται και παίζεται, εάν είσαι ο ένας από τα ελάχιστα εκατομμύρια που δικαιώνουν την ανθρωπότητα». Και, βάσει και των ελυτικών κριτηρίων, ο Ν. Κληρίδης ήταν.
*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.
Εγγραφή στο Newsletter
