Επιστημονικός συντονιστής του Fact Check Cyprus, μέλος του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (MedDMO), ο Μιχάλης Σιριβιανός, μιλάει για τις δύσκολες ώρες που περνάει η αλήθεια στον ψηφιακό κόσμο.
-Οι ψευδείς ειδήσεις βρίσκονται καθημερινά πια στον δημόσιο διάλογο. Πόση έκταση έχουν πάρει και πόσο πρέπει να μας ανησυχεί η διάδοση τους; Νομίζω ότι το πόσο σοβαρά είναι τα πράγματα, μπορούμε να το αντιληφθούμε από το τι έχει ήδη γίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό που διακυβεύεται είναι η ίδια η δημοκρατία και απειλείται πια άμεσα η γεωπολιτική ασφάλεια ολόκληρης της Ευρώπης. Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετροζουν πλέον ότι η παραπληροφόρηση μπορεί να πλήξει τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία και αντιλαμβάνονται ότι οι ψηφοφόροι μπορεί να καταλήγουν σε αποφάσεις επηρεαζόμενοι σε μεγάλο βαθμό από παραπληροφόρηση.
-Επομένως, οι ανησυχίες μας ευσταθούν; Έχει αποδειχθεί ότι ναι, μέσω ψευδών ειδήσεων, ξένα κράτη έχουν πετύχει παρεμβάσεις σε εκλογικές διαδικασίες άλλων κρατών. Μπορούμε να το πούμε αυτό με σιγουριά για τη Ρωσία, διότι έχει στοιχειοθετηθεί από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης προ δεκαετίας. Τότε, μάλιστα, συστάθηκε η EU Stratcom με στόχο την καταπολέμηση της ρωσικής παραπληροφόρησης. Έκτοτε βέβαια έχουν μπει πολλοί «παίχτες» στο παιχνίδι της διασποράς ψευδών ειδήσεων με πολιτική ατζέντα, όπως οι ΗΠΑ, το Ιράν, το Πακιστάν και η Κίνα.
-Και η Τουρκία; Εκεί έχουμε το «παραδοσιακό» μοντέλο παραπληροφόρησης, την προπαγάνδα. Για παράδειγμα, κάνει μια δήλωση ο Ερντογάν, διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και αυτό μεταδίδεται σαν είδηση από τα μέσα. Στις περιπτώσεις που ανέφερα προηγουμένως, παρατηρούμε μια συντονισμένη και μεγάλης κλίμακας διασπορά ψευδών ειδήσεων μέσα από ψεύτικους λογαριασμούς.
–Μπορείτε να μας δώσετε κάποιο πρόσφατο παράδειγμα; Ναι, ένας ιρανικός λογαριασμός, ο οποίος σχετίζεται με κρατική παραπληροφόρηση, ανάρτησε το βίντεο ενός -υποτιθέμενου- στρατηγού των Φρουρών της Επανάστασης, ο οποίος έλεγε ότι η Κύπρος θα αποτελέσει στόχο πυραυλικών χτυπημάτων. Μέσα σε λίγα λεπτά το βίντεο αναπαράχθηκε από έναν ρωσικό λογαριασμό, μέλος του δικτύου Sprinter Network, ο οποίος συνδέεται και με άλλους ρωσικούς λογαριασμούς, οι οποίοι αναπαράγουν συστηματικά πανομοιότυπα αφηγήματα παραπληροφόρησης.
-Είδαμε αυτό το βίντεο να μεταδίδεται σε όλα σχεδόν τα ΜΜΕ. Ήταν τελικά πλαστό; Το βίντεο είναι αληθινό, αλλά είναι αυτό που λέμε ότι καμιά φορά εξαρτάται πώς πλαισιώνεις ένα αληθινό γεγονός. Ο άντρας που μιλάει στο βίντεο είναι υποστράτηγος με συμβουλευτικό ρόλο και δεν έχει καμία εκτελεστική θέση στους Φρουρούς της Επανάστασης, ούτε εξέφραζε επίσημη πολιτική του Ιράν. Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον παράδειγμα για να δούμε πώς λειτουργεί η παραπληροφόρηση, χρησιμοποιώντας πραγματικό περιεχόμενο.
-Υπάρχουν όμως και τα «καθαρά» ψέματα; Βεβαίως, υπάρχουν και οι ψευδείς ειδήσεις χωρίς καμία υπόσταση, όπως αυτό που κυκλοφόρησε και έγινε viral, ότι στο Ακρωτήρι βρίσκονται πυρηνικά όπλα. Τα προηγούμενα παραδείγματα παράχθηκαν και διαδόθηκαν από ξένους σε μια συντονισμένη επιχείρηση παραπληροφόρησης, ενώ το τελευταίο βγήκε από έγκριτο Κύπριο δημοσιογράφο.
–Πείτε μας τι είναι τα deep fake και πώς μπορούμε να τα αναγνωρίσουμε; Είναι εικόνες και κυρίως βίντεο, τα οποία παράγονται με τεχνητή νοημοσύνη. Μπορείς για παράδειγμα να βάλεις το πρόσωπο ενός ανθρώπου σε σώμα κάποιου άλλου. Μπορείς να βάλεις έναν άνθρωπο να φαίνεται ότι λέει πράγματα που δεν έχει πει ποτέ, ή να μιμηθείς τη φωνή του για να εξαπατήσεις. Ο έλεγχος γίνεται όλο και πιο δύσκολος. Δηλαδή όταν ξεκίνησε αυτή η τεχνολογία μπορούσες να δεις ότι τα χείλη δεν συντονίζονταν με τον ήχο. Ή κάποιος να έχει περισσότερα δάχτυλα, τρία πόδια, να κόβεται ένα χέρι. Τώρα όμως έχουν φτάσει σε μεγάλη πιστότητα. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να ψάχνουμε την πηγή και να διασταυρώνουμε, διατηρώντας πάντα τις επιφυλάξεις μας.
-Πώς μπορούμε να φιλτράρουμε αυτά που ακούμε και πώς ξέρουμε τι να πιστέψουμε; Ως Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (Mediterranean Digital Media Observatory – MedDMO) έχουμε δημιουργήσει μία καμπάνια με μια σειρά από βίντεο, σε συνεργασία με την Αρχή Ραδιοτηλεόρασης, όπου αναφέρουμε τρεις τρόπους με τους οποίους μπορούμε να ελέγχουμε το περιεχόμενο κάθε πληροφορίας. Πρώτο και κύριο, ελέγχουμε την πηγή. Αν δεν προέρχεται από κάποιο έγκυρο δίκτυο ενημέρωσης, ή βλέπουμε ότι τα έγκυρα μέσα δεν το αναπαράγουν, τότε κάτι δεν πάει καλά.
–Πέρα από την επαλήθευση της πηγής που δεν είναι πάντα εύκολη, πώς μπορείς αναγνωρίσεις μια ψευδή είδηση; Το δεύτερο στάδιο αφορά τη διερεύνηση της πληροφορίας. Δηλαδή, αν η είδηση αφορά ψευδοεπιστήμη, όπως συνέβαινε στην πανδημία, είναι καλό να διερευνήσουμε την εγκυρότητα της από τις επίσημες πηγές, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, οι ευρωπαϊκές αρχές, η επίσημη επιστημονική και ιατρική κοινότητα.
–Τότε, όμως, γεννήθηκε καχυποψία ακόμη και προς τις επίσημες αρχές. Η πιο αποτελεσματική παραπληροφόρηση είναι αυτή που παίρνει μισές αλήθειες και τις αναμειγνύει με ψεύδη. Αυτό δημιουργεί ένα έλλειμμα εμπιστοσύνης και μια καχυποψία απέναντι σε ό,τι ακούς. Είναι γεγονός ότι οι αρχές δεν μας λένε πάντα την αλήθεια. Είναι επίσης γεγονός ότι όλα τα κράτη και όλες οι κυβερνήσεις προωθούν σε ένα βαθμό την προπαγάνδα, ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμου. Είναι αλήθεια ότι στη διάρκεια του κορονοϊού έγιναν μερικές λανθασμένες εκτιμήσεις και χειρισμοί. Η επιστήμη όμως, οι γιατροί, και η ιατρική επιστημονική συναίνεση δεν θέλουν να μας βλάψουν. Τα εμβόλια για παράδειγμα ήταν αποτελεσματικα και έσωσαν πολλα εκατομμύρια ζωές. Επομένως, το κίνητρο της πηγής είναι πάντα μια καλή ένδειξη όταν διερευνούμε μια πληροφορία.
–Ποιος είναι ο τρίτος τρόπος στον οποίο αναφερθήκατε; Το τρίτο είναι η διασταύρωση. Αν μια είδηση εμφανίζεται μόνο σε μία πηγή, τότε δεν πρέπει να την υιοθετήσεις αμέσως. Θα πρέπει να τη διασταυρώσεις. Ακριβώς όπως κάνετε εσείς οι δημοσιογράφοι. Και για να αντιμετωπίσουμε την παραπληροφόρηση, ως πολίτες, θα πρέπει να εκπαιδευτούμε στην εφαρμογή βασικών αρχών της δημοσιογραφίας.
–Κι αυτό μας φέρνει στην παιδεία και στον γραμματισμό στα μέσα ενημέρωσης, γνωστό ως media literacy. Τα παιδιά μπαίνουν στον ψηφιακό κόσμο εντελώς ανοχύρωτα. Ακριβώς. Το μάθημα γραμματισμού στα μέσα, θα πρέπει να εισαχθεί από το δημοτικό. Αρχικά ως μία κάθετη διδακτική παρέμβαση, είτε ως αυτόνομο μάθημα είτε ως μέρος του μαθήματος της αγωγής του πολίτη, το οποίο θα πρέπει να επανέλθει στα σχολεία, ιδιαίτερα σήμερα που βλέπουμε πόσο μας λείπει η δημοκρατική συνείδηση. Ταυτόχρονα θα πρέπει να υπάρξει ως οριζόντια παρέμβαση, σε όλα τα μαθήματα όπως η Ιστορία και η Βιολογία.
–Πώς το εννοείτε αυτό; Στη βιολογία και άλλα μαθήματα θετικής κατεύθυνσης θα πρέπει να διδάσκεται πώς εντοπίζουμε την ψευδοεπιστήμη. Μπορούμε για παράδειγμα να εστιάσουμε στη Θεωρία της Βιολογικής Εξέλιξης και να καταρρίπτονται οι αμέτρητοι μύθοι που την περιβάλλουν. Στην ιστορία θα πρέπει να εισαχθεί το θέμα της ενδελεχούς ανάλυσης των ιστορικών πηγών και η διαπίστωση των προκαταλήψεων τους. Πώς θεωρούμε δηλαδή κάτι ως τεκμηριωμένο ιστορικά δεδομένο; Δεν αρκεί να δώσεις στα παιδιά έτοιμη τη γνώση πια, γιατί είναι πολύ πιθανό να έρθουν κάποιοι κακόβουλα, χρησιμοποιώντας ψεύδη και να αμφισβητήσουν τη γνησιότητα των ιστορικών πηγών. Σήμερα αμφισβητείται ότι έγινε το Ολοκαύτωμα, ή τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Γι’ αυτό έχω αναφερθεί στην αγωγή του πολίτη. Γιατί βλέπουμε πως η δημοκρατία συκοφαντείται, οδηγώντας στον μηδενισμό και την απαξίωση.
–Ποια είναι η δική σας εμπλοκή στη σελίδα Fact Check Cyprus; Είμαι επιστημονικός συντονιστής, δεν ανήκω δηλαδή στην ομάδα που επαληθεύει τις ειδήσεις. Η ομάδα αυτή λειτουργεί όπως μία συντακτική ομάδα, έχει αρχισυντάκτρια και επαγγελματίες fact checkers, με εκτενη εμπειρία στην επαλήθευση ειδήσεων. Λειτουργούν ανεξάρτητα και με πρότυπα δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Να πούμε ότι οι Κύπριοι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν πολύ θετικά τη δουλειά μας, αγκάλιασαν αυτή την προσπάθεια, συμμετέχουν στα σεμινάρια μας και στηρίζουν τον ρόλο μας.
–Το Fact Check Cyprus είχε διερευνήσει και το πρόσφατο βίντεο που παρουσίαζε «επενδυτές» να διαπραγματεύονται με άτομα που συνδέονται με το προεδρικό; Ναι, ακολουθήσαμε τις αρχές της διερευνητικής δημοσιογραφίας, για να βρούμε όσο το δυνατό περισσότερα στοιχεία για την ταυτότητα του προφίλ «Emily Thompson» στο X από το οποίο αναρτήθηκε το βίντεο, καταλήγοντας στη διαπίστωση ότι το προφίλ είναι ψευδές.
–Εξηγήστε μας τι είναι το MedDMO και ποιος είναι ο ρόλος του; Το Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων αφορά τρία μεσογειακά κράτη, την Κύπρο, την Ελλάδα και τη Μάλτα. Είναι παράρτημα του Ευρωπαϊκού (EDMO), το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η λειτουργία του ξεκίνησε το 2020, εγκαίρως για την αντιμετώπιση τη έξαρσης ψευδων στην περίοδο της πανδημίας. Βεβαίως υπήρξαν και προηγουμένως τρανταχτά φαινόμενα διασποράς ψευδών ειδήσεων, για παράδειγμα στην πρώτη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, στις αμερικάνικες εκλογές του 2016, αλλά και στην περίοδο του Brexit στη Βρετανία. Η πανδημία ήταν ενα πιο γενικευμένο, αν θέλετε, περιβάλλον διασποράς ψευδών ειδήσεων.
–Και τι κάνει στην πράξη το Παρατηρητήριο; Είναι μια πρωτοβουλία που αφορά κυρίως fact-checkers, δηλαδή ερευνητικούς οργανισμούς επαλήθευσης γεγονότων. Σήμερα το EDMO έχει 15 οργανισμούς στα κράτη μέλη, τα οποία λειτουργούν σε τοπικό επίπεδο. Το δικό μας λειτουργεί ως μεσογειακός κόμβος. Πέρα από το να ενισχύσει το fact-checking, έχει ως αποστολή να ενδυναμώσει τον γραμματισμό στα μέσα. Επιπλέον, ρόλος μας είναι να παρακολουθούμε τις ψηφιακές πλατφόρμες, κάτι που προκύπτει μέσα από τον νέο ευρωπαϊκό κανονισμό, Digital Services Act (DSA), που έρχεται να ρυθμίσει τη λειτουργία των ψηφιακών υπηρεσιών και των μεγάλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην Ευρώπη.
–Υπάρχουν επαρκή μέσα για να υποχρεωθούν οι πλατφόρμες να περιορίζουν το προβληματικό περιεχόμενο; Σύμφωνα με το DSA, οι πλατφόρμες οφείλουν να υιοθετήσουν μηχανισμούς που εντοπίζουν τα συστημικά ρίσκα από την παραπληροφόρηση και να περιορίζουν το επιβλαβές περιεχόμενο. Κι όταν λέμε συστημικό ρίσκο, εννοούμε όταν η ψευδής πληροφορία μπορεί να βλάψει τη δημοκρατία, τη δημόσια υγεία, μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα των εκλογών, να διασπείρει πανικό. Η αλήθεια είναι ότι προς το παρόν δεν συμμορφώνονται επαρκώς οι πλατφόρμες και απέχουμε ακόμη πολύ από το ζητούμενο.
Ελεύθερα, 29.03.2026
