Του David Fickling
Ένα ιαπωνικό πετρελαιοφόρο περνά κρυφά από το Στενό του Ορμούζ κατά τη διάρκεια της νύχτας, με απενεργοποιημένο τον ασύρματο, για να αποκρύψει τη θέση του. Το Ιράν κερδίζει μια αγορά για το αργό πετρέλαιό του, αψηφώντας τις δυτικές κυρώσεις. Η ισορροπία στο παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας μετατοπίζεται από τις οι κυρίαρχες δυνάμεις προς τις αναδυόμενες.
Αν πιστεύετε ότι αυτό περιγράφει τα τρέχοντα γεγονότα στη Μέση Ανατολή, ίσως πρέπει να ξεσκονίσετε τα βιβλία ιστορίας. Το περιστατικό του Nissho Maru το 1953 έχει σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί, αλλά προανήγγειλε τις μεγάλες γεωπολιτικές κρίσεις των επόμενων δεκαετιών: την κρίση του Σουέζ το 1956, την ίδρυση του ΟΠΕΚ το 1960 και το αραβικό πετρελαϊκό εμπάργκο το 1973.
Προσφέρει επίσης ένα μάθημα για τη σημερινή κρίση: τίποτα δεν θα σταματήσει τις ασιατικές οικονομίες στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν την ενεργειακή τους ανεξαρτησία, ακόμη και αν αυτό εξοργίσει τους δυτικούς συμμάχους. Εν τω μεταξύ, η αναζήτηση φθηνής ενέργειας – πετρέλαιο από αναπτυσσόμενες χώρες το 1953 και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας το 2026 – θα επισκιάσει κάθε άλλη σκέψη.
Στην Ιαπωνία, παρατηρείται τελευταία μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για το “Nissho Maru”. Ένα μυθιστόρημα του ακροδεξιού συγγραφέα και πρώην πολιτικού Ναόκι Χιακούτα έγινε μπεστ σέλερ το 2013 και μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη σε μια δημοφιλή ταινία από τον σκηνοθέτη του “Godzilla Minus One”. Οι ανεξίτηλες αναμνήσεις της κρίσης μπορεί να εξηγούν την αναταραχή που προκάλεσαν κάποιες αναφορές την περασμένη εβδομάδα, τις οποίες στη συνέχεια διέψευσε η εταιρεία, ότι ένα πετρελαιοφόρο της Mitsui OSK Lines είχε καταφέρει να περάσει κρυφά από το Ορμούζ.
Η προσοχή που δίνεται στην είδηση αυτή αντικατοπτρίζει το τρέχον αντι-ελιτιστικό κλίμα μιας αυτοκρατορικής τάξης σε παρακμή. Το 1953, η Ιαπωνία είχε μόλις βγει από την αμερικανική κατοχή που ακολούθησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Ιράν είχε μόλις κρατικοποιήσει μια πετρελαϊκή βιομηχανία που προηγουμένως διοικούσε η Anglo-Iranian Oil Co., ή AIOC, η προκάτοχος της BP. Αυτό προκάλεσε ένα εμπάργκο από το Βασιλικό Ναυτικό.
Στην Ιαπωνία, ο ιδιοκτήτης του Nissho Maru, η Idemitsu Kosan Co., ήταν ένας νέος έμπορος σε αντίθεση με το ολιγοπώλιο των ξένων πετρελαϊκών κολοσσών και των εγχώριων ομίλων zaibatsu που έλεγχαν τις ενεργειακές προμήθειες της χώρας. Πιεζόμενος από τους Αμερικανούς παραγωγούς αργού πετρελαίου που επιδίωκαν να τον αποκλείσουν από τον ρόλο του μεσάζοντα ως εισαγωγέα, ο ιδρυτής Σάζο Ιντεμίτσου στράφηκε προς το Ιράν, το οποίο προσφερόταν να του πουλήσει βαρέλια με έκπτωση 30% αν ήταν διατεθειμένος να παραβιάσει τον βρετανικό αποκλεισμό.
Τα γεγονότα εξελίχθηκαν σαν κατασκοπευτικό θρίλερ της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Το Ιράν υποδέχτηκε με ενθουσιασμό το “Nissho Maru”. Στη συνέχεια το “Nissho Maru” χρησιμοποίησε τεχνάσματα και τολμηρούς ελιγμούς για να αποφύγει τα βρετανικά πλοία στο μακρύ ταξίδι προς την Ανατολή, πριν φτάσει στο Καβασάκι και τελικά αντιμετωπίσει την AIOC στα δικαστήρια για το δικαίωμά του στο φορτίο. Τρεις μήνες αργότερα, οι βρετανικές και αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες συνωμότησαν για την ανατροπή του πρωθυπουργού του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, μέσω πραξικοπήματος.
Στην αγορά πετρελαίου, όμως, οι κανόνες του παιχνιδιού είχαν αλλάξει για πάντα. Το 1950, σχεδόν το σύνολο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου ελέγχονταν είτε από τις μεγάλες δυτικές πετρελαϊκές εταιρείες είτε από τη Σοβιετική Ένωση. Μέχρι το 1973, ένα κύμα εθνικοποίησης των πόρων είχε συρρικνώσει το μερίδιό τους σε μόλις 40%.
Η αποφασιστικότητα του Σάζο Ιντεμίτσου να ανατρέψει την καθιερωμένη τάξη πραγμάτων ήταν μια πρόγευση των όσων θα ακολουθούσαν. Το ισχυρό οικονομικό όργανο της Ιαπωνίας, το Υπουργείο Διεθνούς Εμπορίου και Βιομηχανίας (ΜΙΤΙ), αρχικά δεν ενέκρινε την αντισυμβατική συμπεριφορά του, αλλά τελικά συμμορφώθηκε μπροστά στην ευρεία λαϊκή υποστήριξη.
Υπό την καθοδήγηση του MITI, τα φθηνά εισαγόμενα καύσιμα και οι στενοί δεσμοί με τις νεοσύστατες κρατικές πλέον πετρελαιοβιομηχανίες της Μέσης Ανατολής έγιναν αργότερα οι ακρογωνιαίοι λίθοι της εκβιομηχάνισης της Ιαπωνίας. Μέχρι σήμερα, το Τόκιο απολαμβάνει ασυνήθιστα θερμές σχέσεις με την Τεχεράνη.
Το επεισόδιο αυτό θα έπρεπε να ανησυχεί τις δυτικές πρωτεύουσες. Οι χώρες της Ασίας εισάγουν περίπου το 85% του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που κανονικά διέρχεται από το Ορμούζ. Από το 1945, οι ενεργειακές τους πολιτικές στηρίχθηκαν σε δύο πυλώνες: Την αξιοπιστία του εφοδιασμού από τον Περσικό Κόλπο και την ανθεκτικότητα της αμερικανικής “ομπρέλας ασφαλείας” που διασφαλίζει ότι τα δεξαμενόπλοια φτάνουν στα λιμάνια εκφόρτωσης.
Και οι δύο αυτοί πυλώνες καταρρέουν αυτή τη στιγμή, και απαιτούνται ταχύτατες επαναξιολογήσεις. Βραχυπρόθεσμα, αυτό θα προσφέρει στην Τεχεράνη περισσότερους φίλους από όσους θα είχε υπό άλλες συνθήκες. Με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο να εξαντλούνται σε λίγες εβδομάδες, το τέλος των 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά πλοίο που χρεώνει το Ιράν για να εγγυηθεί την ασφαλή διέλευση σε χώρες που θεωρεί μη εχθρικές φαίνεται αρκετά ανταγωνιστικό, σε σχέση με το κόστος των 5 εκατομμυρίων δολαρίων ή και περισσότερο για την αβέβαιη υπόσχεση της ασφάλισης των πλοίων. Τόσο η Ταϊλάνδη όσο και η Μαλαισία δήλωσαν τις τελευταίες ημέρες ότι έχουν διαπραγματευτεί εγγυήσεις με την Τεχεράνη για την ασφαλή διέλευση των πλοίων τους.
Μακροπρόθεσμα, η έλλειψη πετρελαίου θα αναγκάσει πολλές χώρες να στραφούν προς νέες πηγές ενέργειας. Οι εξαγωγές ηλεκτρικών οχημάτων, ηλιακών πάνελ και ανεμογεννητριών της Κίνας προσφέρουν στην Ασία έναν τρόπο να μειώσει την εξάρτηση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο της Μέσης Ανατολής, όπως η εθνικοποίηση των πόρων της δεκαετίας του 1950 επέτρεψε στην Ιαπωνία να σπάσει τον ασφυκτικό κλοιό των αγγλοαμερικανικών πετρελαϊκών εταιρειών. Η καθαρή ενέργεια είναι ήδη φθηνότερη από τα ορυκτά καύσιμα σχεδόν παντού στην περιοχή. Η τρέχουσα κρίση αποδεικνύει ότι είναι και πιο ασφαλής.
Ξεγελώντας τη χρηματοοικονομική και στρατιωτική ισχύ της Βρετανικής Αυτοκρατορίας το 1953, το Nissho Maru εξέθεσε μια δύναμη που βρισκόταν σε ταχεία παρακμή. Ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος ανέλαβε τα καθήκοντά του πέρυσι υποσχόμενος μια νέα εποχή αμερικανικής ενεργειακής κυριαρχίας βασισμένης στα ορυκτά καύσιμα, αποδεικνύει τώρα με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται.
Απόδοση – Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου
BloombergOpinion
