Άλλος ένας πόλεμος που και πάλι λίγοι είχαν προβλέψει. Η νέα σύρραξη στη Μέση Ανατολή, είναι πραγματικότητα, εδώ και μια βδομάδα και έχει ήδη μετατραπεί σε ένα πόλεμο χωρίς σύνορα, με μεγάλες απώλειες και με τεράστιες συνέπειες. Οι εξελίξεις δεν αφορούν μόνο τις άμεσες στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και την ευρύτερη γεωπολιτική αντιπαράθεση που διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια γύρω τον περιφερειακό ρόλο των χωρών της περιοχής αλλά και των ισχυρών δυνάμεων. Οι ισορροπίες στη Μέση Ανατολή είναι εξαιρετικά περίπλοκες, αναφέρει στην συνέντευξή του στον «Φιλελεύθερο», ο Μάνος Καραγιάννης, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader στη International Security στο King’s College London, τονίζοντας πως πρόβλεψη για το πως θα εξελιχθεί η κρίση είναι πολύ δύσκολη. Το διακύβευμα πάντως, για όλους είναι τεράστιο. «Η περιφερειακή αστάθεια μπορεί να αυξηθεί, οι ενεργειακές ροές να διαταραχθούν και η στρατηγική των ΗΠΑ-Ισραήλ να καταλήξει σε αδιέξοδο, χωρίς καθαρή έξοδο από τη σύγκρουση. Από την άλλη, το κακό σενάριο για το Ιράν είναι μια σύγκρουση που θα οδηγήσει σε εσωτερική κατάρρευση και σε εμφύλιο πόλεμο μεταξύ Φρουρών της Επανάστασης, τακτικού στρατού, εθνοτικών μειονοτήτων και αντικαθεστωτικών κινημάτων», επισημαίνει.
Πάντως, το Ιράν εμφανίζεται αποφασισμένο να απαντήσει, αξιοποιώντας τόσο τις στρατιωτικές του δυνατότητες όσο και το εκτεταμένο δίκτυο συμμάχων και οργανώσεων που διαθέτει στην περιοχή. Αυτό δημιουργεί τον κίνδυνο μιας σύγκρουσης πολλαπλών μετώπων, η οποία θα μπορούσε να επηρεάσει τις ενεργειακές ροές, τη διεθνή ασφάλεια και τη σταθερότητα ολόκληρης της Μέσης Ανατολής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος έχει να αντιμετωπίσει ευρύτερες γεωπολιτικές αλλά και οικονομικές επιπτώσεις. Η παρουσία των Βρετανικών Βάσεων στο νησί, η αυξημένη στρατιωτική κινητικότητα στην περιοχή και η εγγύτητα με τις ζώνες κρίσης καθιστούν την Κυπριακή Δημοκρατία μέρος του ευρύτερου περιφερειακού περιβάλλοντος ασφαλείας. Ο Μάνος Καραγιάννης, στάθηκε, και στην αεροναυτική παρουσία της Ελλάδας στην Κυπριακή Δημοκρατία. «Είναι κάτι που στέλνει μήνυμα αποφασιστικότητας και ενισχύει την αποτροπή, δείχνοντας ότι η ασφάλεια της Κύπρου αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της ελληνικής αμυντικής στρατηγικής, αυξάνοντας το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας γενικότερα», τονίζει.
–Για ποιους λόγους η κυβέρνηση Τραμπ αποφάσισε να πραγματοποιήσει τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή την επιχείρηση εναντίον του Ιράν;
-Η απόφαση της διοίκησης Τραμπ να προχωρήσει σε επιχείρηση εναντίον του Ιράν τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή συνδέεται, σύμφωνα με τις επίσημες δηλώσεις, με τρεις βασικούς παράγοντες.
Πρώτον, ο Αμερικανός πρόεδρος εξέφρασε έντονη απογοήτευση για το αδιέξοδο στις συνομιλίες σχετικά με το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, θεωρώντας ότι η Τεχεράνη δεν ανταποκρινόταν στις αμερικανικές απαιτήσεις και συνέχιζε δραστηριότητες που κρίθηκαν απειλητικές. Δεύτερον, η Ουάσιγκτον υποστήριξε ότι το Ιράν διαθέτει πυραυλικά συστήματα που είναι ικανά να απειλήσουν άμεσα τις ΗΠΑ (δηλαδή τις στρατιωτικές τους βάσεις) και τους συμμάχους τους στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή.
Τρίτον, η Ουάσιγκτον εκτίμησε ότι το Ιράν προετοίμαζε επιθετικές ενέργειες, γεγονός που οδήγησε σε προληπτικό πλήγμα για την αποτροπή ευρύτερης σύγκρουσης. Συνολικά, η απόφαση συνδέθηκε με την κατάρρευση της διπλωματίας και την ανάγκη, όπως παρουσιάστηκε, για άμεση στρατηγική απάντηση.
–Προβλέψεις δεν μπορούν να γίνουν, αλλά εσείς ως ειδικός πώς πιστεύετε πως θα εξελιχθεί η κατάσταση; Θα είναι μια σύρραξη μερικών ημερών, βδομάδων, μηνών; Θα περιοριστεί στους βομβαρδισμούς, τα drones και τους πυραύλους ή θα ακολουθήσουν χερσαίες επιχειρήσεις;
-Η διάρκεια θα εξαρτηθεί από το πώς κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται το κόστος και το όφελος της συνέχισης των επιχειρήσεων, όχι μόνο από τις στρατιωτικές τους δυνατότητες. Δεν μπορούν δηλαδή να γίνουν ασφαλείς προβλέψεις τώρα. Πάντως, οι χερσαίες επιχειρήσεις αποτελούν το λιγότερο πιθανό σενάριο, καθώς συνεπάγονται τεράστιο κόστος για την αμερικανική πλευρά. Πολύ δύσκολα να συμβεί σε μια προεκλογική χρονιά στις ΗΠΑ, διότι είναι βέβαιο ότι θα επηρεάσει καταλυτικά την εκλογική συμπεριφορά των Αμερικανών ψηφοφόρων.
Να σημειωθεί ότι η διοίκηση Τραμπ δεν θέλει επ’ ουδενί να απωλέσει τον έλεγχο του Κογκρέσου, που έχει τώρα το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Η πιθανότητα για χερσαία εισβολή είναι, εξάλλου πολύ μικρή, εξαιτίας της γεωγραφίας.
Το Ιράν είναι μια μεγάλη ορεινή χώρα. Το μέγεθός της είναι για να καταλάβουμε 12 φορές εκείνο της Ελλάδας. Οι μεγάλες πόλεις που βρίσκονται, κυρίως, στις βόρειες περιοχές κοντά στην Κασπία είναι στην ουσία περικυκλωμένες από ψηλά βουνά. Επίσης, είναι δύσκολο να ξεκινήσει μια εισβολή από τα σύνορα με το Κουβέιτ. Μια πιθανή οδός θα ήταν τα σύνορα με το Ιράκ, αλλά είναι εξαιρετικά απίθανο ενδεχόμενο η κυβέρνηση της Βαγδάτης να δώσει μια τέτοια άδεια. Αυτό που δεν μπορούμε να αποκλείσουμε είναι αυτό που ήδη γίνεται- ήδη διεξάγονται επιχειρήσεις των ειδικών δυνάμεων του Ισραήλ και των ΗΠΑ στο εσωτερικό του Ιράν. Αλλά μια μεγάλη, χερσαία εισβολή η οποία θα χρειαζόταν τουλάχιστον μισό εκατομμύριο στρατιώτες και αρκετό χρονικό διάστημα μέχρι να συγκεντρωθούν στην περιοχή, ίσως να πρέπει να αποκλειστεί.
–Ποια είναι η στρατηγική του Ιράν; Τι θέλει και το κυριότερο τι μπορεί να πετύχει;
-Η στρατηγική του Ιράν βασίζεται στη διάχυση του πολέμου σε πολλαπλά μέτωπα. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι δεν μπορεί να επικρατήσει σε συμβατικό πόλεμο, επομένως επιδιώκει να αυξήσει το κόστος για τον αντίπαλο μέσω πυραύλων, drones και ασύμμετρων δυνατοτήτων που μπορούν να πλήξουν βάσεις, υποδομές και θαλάσσιες οδούς. Κεντρικό εργαλείο αποτελεί το δίκτυο πληρεξουσίων της (δηλαδή Χεζμπολάχ στον Λίβανο, πολιτοφυλακές στο Ιράκ και το κίνημα των Χούθι στην Υεμένη) το οποίο επιτρέπει στο Ιράν να διεξάγει ένα ασύμμετρο πόλεμο. Παράλληλα, η απειλή κατά των Στενών του Ορμούζ και της Ερυθράς Θάλασσας λειτουργεί ως μοχλός στρατηγικής πίεσης. Ρεαλιστικά, το Ιράν μπορεί να επιτύχει τη μη ήττα: να επιβιώσει το ισλαμικό καθεστώς και να προκαλέσει παρατεταμένη αστάθεια, αλλά όχι να επιτύχει αποφασιστική νίκη.
–Για ποιους λόγους η Τεχεράνη δείχνει να επιδιώκει να μεγιστοποιήσει το κόστος του πολέμου για τους αντιπάλους της και, κυρίως, για τους Άραβες συμμάχους των ΗΠΑ, παρά για την ίδια την Ουάσιγκτον;
-Η ιρανική στρατηγική βασίζεται στην αρχή ότι η πίεση στους περιφερειακούς συμμάχους της Ουάσιγκτον μπορεί να αποδώσει πολιτικά και στρατηγικά οφέλη.
Πρώτον, τα κράτη του Κόλπου αποτελούν τον πιο ευάλωτο κρίκο του περιφερειακού συστήματος ασφαλείας: μικρή γεωγραφική έκταση, κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και εξάρτηση από την αμερικανική προστασία. Χτυπώντας τα, το Ιράν προσπαθεί να προκαλέσει παγκόσμιο οικονομικό σοκ.
Δεύτερον, η Τεχεράνη επιδιώκει να δείξει ότι η αμερικανική παρουσία στη Μέση Ανατολή έχει υψηλό κόστος για τους συμμάχους, δημιουργώντας εσωτερικές πιέσεις σε Ριάντ, Άμπου Ντάμπι και Μανάμα.
–Η στρατηγική εξόντωση της ιρανικής ηγεσίας ποιο αποτέλεσμα θα έχει; Πως θα διαμορφωθεί η επόμενη μέρα στο Ιράν;
-Η εξόντωση της ιρανικής ηγεσίας δεν θα οδηγήσει αυτόματα σε κατάρρευση του καθεστώτος, επειδή η εξουσία στο Ιράν είναι πολυκεντρική και βαθιά θεσμοποιημένη. Το σύστημα διαθέτει μηχανισμούς άμεσης αναπλήρωσης, κυρίως μέσω των Φρουρών της Επανάστασης, οι οποίοι πιθανότατα θα ενισχύσουν τον ρόλο τους. Ωστόσο, είναι πολύ νωρίς για να έχουμε μια καλή εικόνα για τις εσωτερικές διεργασίες στο Ιράν.
–Ποιο είναι το καλό σενάριο για την επόμενη μέρα;
Το καλό σενάριο για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ είναι η σύγκρουση να καταλήξει σε μια νέα ισορροπία όπου το Ιράν έχει σημαντικά μειωμένη ικανότητα προβολής ισχύος. Αυτό περιλαμβάνει σοβαρή φθορά στο πυραυλικό πρόγραμμα, αποδυνάμωση της Χεζμπολάχ και των άλλων πληρεξουσίων, και περιορισμό της ιρανικής επιρροής σε Ιράκ και Υεμένη. Το καλό σενάριο δεν απαιτεί αλλαγή καθεστώτος, αλλά μια σταθεροποιημένη περιοχή όπου το Ιράν λειτουργεί πιο προσεκτικά και με μειωμένη δυνατότητα να απειλεί άμεσα. Υπάρχει βέβαια και το ιδανικό σενάριο ανατροπής του καθεστώτος στην Τεχεράνη και την επαναφορά της χώρας στο φιλοδυτικό στρατόπεδο, όπως συνέβαινε την εποχή του Σάχη και μέχρι το 1979.
Το καλό σενάριο για το Ιράν είναι να εξέλθει από τον πόλεμο χωρίς στρατηγική κατάρρευση και με διατήρηση των βασικών του κεκτημένων. Αυτό σημαίνει ότι το καθεστώς παραμένει λειτουργικό, οι Φρουροί της Επανάστασης διατηρούν τον έλεγχο και ο «Άξονας Αντίστασης» συνεχίζει να υπάρχει, έστω αποδυναμωμένος. Το Ιράν θα θεωρούσε επιτυχία την αποφυγή σοβαρών καταστροφών σε πυρηνικές και στρατιωτικές υποδομές, καθώς και τη δυνατότητα να επιστρέψει σε μια διαπραγματεύσιμη ισορροπία με τους Αμερικανούς.
–Και από την άλλη ποιο είναι το κακό;
-Το κακό σενάριο για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ είναι μια σύγκρουση που επεκτείνεται και παρατείνεται, με το Ιράν και τους πληρεξουσίους του να διατηρούν ικανότητα πλήγματος. Η Χεζμπολάχ συνεχίζει να εκτοξεύει πυραύλους στο Ισραήλ, οι Χούθι απειλούν τη ναυσιπλοΐα και οι ιρακινές πολιτοφυλακές στοχοποιούν αμερικανικές βάσεις, δημιουργώντας πολλαπλά μέτωπα. Η Τεχεράνη αποφεύγει στρατηγική κατάρρευση και διατηρεί κρίσιμες δυνατότητες, οδηγώντας σε έναν πόλεμο φθοράς υψηλού κόστους. Παράλληλα, η περιφερειακή αστάθεια αυξάνεται, οι ενεργειακές ροές διαταράσσονται και η στρατηγική των ΗΠΑ-Ισραήλ καταλήγει σε αδιέξοδο, χωρίς καθαρή έξοδο από τη σύγκρουση.
Το κακό σενάριο για το Ιράν είναι μια σύγκρουση που οδηγεί σε εσωτερική κατάρρευση και σε εμφύλιο πόλεμο μεταξύ Φρουρών της Επανάστασης, τακτικού στρατού, εθνοτικών μειονοτήτων και αντικαθεστωτικών κινημάτων. Η διάλυση του κεντρικού κράτους θα αποδυναμώσει πλήρως τον «Άξονα Αντίστασης», θα επιτρέψει σε περιφερειακές δυνάμεις να παρέμβουν και θα προκληθεί εκτεταμένη ανθρωπιστική κρίση. Η οικονομία θα καταρρεύσει, οι ενεργειακές ροές θα διακοπούν και η χώρα θα μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ εξωτερικών δρώντων. Το κακό σενάριο είναι ένα Ιράν κατακερματισμένο, ασταθές και χωρίς λειτουργικό κράτος.
Μήνυμα αποφασιστικότητας η ελληνική αεροναυτική παρουσία
–Ποιες θα είναι οι ευρύτερες συνέπειες για την Κύπρο, πέρα από το γεγονός ότι είναι στόχος λόγω και των Βρετανικών Βάσεων;
-Μια μεγάλης κλίμακας σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα έχει σημαντικές επιπτώσεις για την Κύπρο για αρκετούς λόγους.
Πρώτον, η Ανατολική Μεσόγειος θα μετατραπεί σε χώρο αυξημένης στρατιωτικής δραστηριότητας, με ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις να επιχειρούν κοντά στο νησί.
Δεύτερον, η Κύπρος θα αντιμετωπίσει ενισχυμένες μεταναστευτικές και προσφυγικές πιέσεις, λόγω της εγγύτητάς της σε περιοχές κρίσης. Τρίτον, η ενεργειακή της στρατηγική μπορεί να επηρεαστεί: καθυστερήσεις σε έργα και πιθανή αναδιάταξη περιφερειακών συνεργασιών. Από την άλλη, η γεωπολιτική σημασία της Κύπρου θα αυξηθεί, καθώς ΕΕ και περιφερειακοί δρώντες θα αναζητήσουν σταθερά σημεία αναφοράς στην περιοχή, ενισχύοντας τον διπλωματικό της ρόλο αλλά και τις ευθύνες της.
–Το Ιράν έχει επιτεθεί σε πολλές χώρες του Κόλπου που φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις. Γιατί δεν επιτέθηκε και στην Τουρκία η οποία φιλοξενεί μεγάλη αεροπορική βάση;
-Το Ιράν έχει πλήξει κράτη του Κόλπου που φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις επειδή τα θεωρεί μέρος ενός ξεκάθαρα αντι-ιρανικού συνασπισμού στενά ευθυγραμμισμένου με τις ΗΠΑ. Η Τουρκία, αντίθετα, βρίσκεται σε μια ιδιότυπη θέση: είναι μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά διατηρεί μια πολυεπίπεδη σχέση ανταγωνισμού και συνεργασίας με την Τεχεράνη. Οι δύο χώρες αλληλεξαρτώνται σε κρίσιμα μέτωπα όπως το Ιράκ, το κουρδικό ζήτημα και οι ενεργειακές ροές. Μια ιρανική επίθεση θα αποσταθεροποιούσε αυτό το εύθραυστο ισοζύγιο και θα έθετε σε κίνδυνο ζωτικά ιρανικά συμφέροντα. Επιπλέον, η Τουρκία διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ και δεν επιτρέπει στις αμερικανικές βάσεις στο έδαφός της να χρησιμοποιούνται ελεύθερα για επιχειρήσεις κατά του Ιράν. Για την Τεχεράνη, το κόστος μιας σύγκρουσης με την Άγκυρα είναι δυσανάλογα υψηλό, ενώ τα στρατηγικά οφέλη ελάχιστα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τελικά δεν μπορεί να προκύψει κάτι τέτοιο, λόγω άλλων παραγόντων.
–Η αποστολή στρατιωτικής βοήθειας από την Ελλάδα ήταν μια συμβολική κίνηση ή όντως ενισχύει την άμυνα της Κυπριακής Δημοκρατίας;
-Η παρουσία ελληνικών φρεγατών και μαχητικών στην Κύπρο ενισχύει ουσιαστικά την αεράμυνα του νησιού απέναντι σε απειλές από το Ιράν ή τις συμμαχικές του οργανώσεις. Οι φρεγάτες λειτουργούν ως κινητές πλατφόρμες αντιαεροπορικής και αντιβαλλιστικής άμυνας, επεκτείνοντας την επιτήρηση και προστατεύοντας κρίσιμες υποδομές, ενώ τα εκσυγχρονισμένα F 16 προσφέρουν άμεση δυνατότητα αναχαίτισης drones σε περίπτωση κλιμάκωσης. Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Γαλλίας δημιουργεί μια πιο συνεκτική αρχιτεκτονική άμυνας, με κοινή αξιοποίηση ραντάρ, αισθητήρων και ηλεκτρονικού πολέμου, βελτιώνοντας την τακτική εικόνα μέχρι τον Λίβανο. Σε στρατηγικό επίπεδο, η ελληνική αεροναυτική παρουσία στέλνει μήνυμα αποφασιστικότητας και ενισχύει την αποτροπή, δείχνοντας ότι η ασφάλεια της Κύπρου αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της ελληνικής αμυντικής στρατηγικής, αυξάνοντας το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας γενικότερα.
Εγγραφή στο Newsletter
