Για τους καταναλωτές και τις οργανώσεις τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα πλαφόν (καθορισμός ανώτατων τιμών χονδρικής ή λιανικής πώλησης) είναι η πιο εύκολη, η πιο γρήγορη και η πιο αποτελεσματική λύση όταν οι τιμές στα καύσιμα κίνησης και την ηλεκτροπαραγωγή (βενζίνες, πετρέλαιο, φυσικό αέριο, μαζούτ-ντίζελ) εκτοξεύονται στα ύψη, είτε λόγω ελλείψεων στην αγορά, είτε λόγω γεωπολιτικών αναταράξεων.
Αυτές τις μέρες φαινεται να ισχύουν και οι δύο συνθήκες: Και έλλειψη στην προσφορά αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου (και των παραγώγων τους) και σοβαρή γεωπολιτική αναταραχή, λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή και τις επιθέσεις σε πετρελαιοπηγές και σε τερματικά παραγωγής. Θα δώσουν όμως λύσεις στους καταναλωτές τα πλαφόν;
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση συζητείται τις τελευταίες μέρες σοβαρά η κεντρική επιβολή πλαφόν ή η παραχώρηση ευχέρειας στα κράτη μέλη να αξιοποιήσουν αυτή την πρακτική, αναλόγως των ξεχωριστών δεδομένων σε κάθε χώρα. Ήδη, Ελλάδα, Κροατία και Ουγγαρία ανακοίνωσαν ανώτατες επιτρεπόμενες τιμές στα καύσιμα κίνησης, αλλά και σε βασικά προϊόντα υπεραγοράς. Σε άλλες χώρες υπάρχει προβληματισμός, αλλά υπάρχουν και ενστάσεις.
Η άσχημη εμπειρία του 2010
Στην Κύπρο, η πιθανότητα επιβολής πλαφόν στις λιανικές τιμές καυσίμων μοιάζει πολύ απομακρυσμένη πιθανότητα, παρά τη δημόσια δήλωση του υπουργού Ενέργειας Μιχάλη Δαμιανού ότι παρακολουθείται η αγορά και όλα τα ενδεχόμενα παραμένουν ανοικτά.
Η προηγούμενη δυσάρεστη εμπειρία, με το πλαφόν στις τιμές βενζίνης και πετρελαίου το 2010, όταν ξαφνικά… «εξαφανίστηκαν» τα καύσιμα από τα πρατήρια και δημιουργήθηκαν ουρές χιλιομέτρων από αναστατωμένους καταναλωτές (ως αντίδραση εισαγωγέων και πρατηριούχων στο μέτρο), αποτελεί αντικίνητρο για το Υπουργείο Ενέργειας και την Υπηρεσία Προστασίας Καταναλωτών.
Οι πρατηριούχοι στην Κύπρο επισημαίνουν μέσω της οργάνωσής τους πως υπάρχει προκαθορισμένο ποσοστό κέρδους για τους πρατηριούχους (περίπου 5%), συνεπώς οποιοδήποτε πλαφόν θα πλήξει τα έσοδα και τη βιωσιμότητα των πρατηρίων. Και αντιπροτείνουν, σε περίπτωση που κριθεί αναγκαίο, να επιβληθεί πλαφόν στη χονδρική τιμή, δηλαδή στις εταιρείες που εισάγουν και εμπορεύονται χονδρικά τα καύσιμα κίνησης και όχι στους πρατηριούχους.
Πιθανότερο σενάριο, πάντως, σε περίπτωση που οι αυξήσεις ανά λίτρο σε βενζίνες και ντίζελ συνεχιστούν τις επόμενες μέρες και εβδομάδες προβάλλει η επαναφορά κυβερνητικών μέτρων για μείωση του φόρου κατανάλωσης στα καύσιμα, για προσωρινή ανακούφιση των καταναλωτών.
Σκούρα είναι τα πράγματα για την ΑΗΚ, που αναπόφευκτα θα αγοράσει το επόμενο διάστημα ακριβότερο μαζούτ και ντίζελ και μοιραία το κόστος ηλεκτρισμού -μέσα στη θερινή περίοδο της αυξημένης κατανάλωσης) θα αυξηθεί.
Φυσικό αέριο
Έντονη είναι η ανησυχία και στις Βρυξέλλες. Η τιμή του φυσικού αερίου, του βασικού καυσίμου ηλεκτροπαραγωγής αλλά και βιομηχανικής λειτουργίας έχει εκτοξευτεί μετά την έναρξη των επιθέσεων στο Ιράν και τα αντίμετρα της χώρας σε γειτονικές ενεργειακές εγκαταστάσεις. Κάποιες μέρες η αύξηση της τιμής ανέβηκε ή ξεπέρασε το 60% σε σύγκριση με τις μέρες πριν την έναρξη των εχθροπραξιών, ενώ κατά μέσο όρο η αύξηση υπολογίζεται στο 50%.
Ανακοινώθηκε επισήμως από την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει μέτρα για τον περιορισμό των τιμών της ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του ανώτατου ορίου των τιμών του φυσικού αερίου.
Ακόμη και πριν από την απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου λόγω του πολέμου στο Ιράν, οι Βρυξέλλες συνέτασσαν σχετικές προτάσεις, σε μια προσπάθεια να ανακουφίσουν τις βιομηχανίες, που βλέπουν την ανταγωνιστικότητά τους έναντι επιχειρήσεων στην Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες να υποχωρεί.
«Είναι ζωτικής σημασίας να μειώσουμε τον αντίκτυπο στο κόστος, όταν το φυσικό αέριο καθορίζει την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας», δήλωσε η πρόεδρος της Κομισιόν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. «Ετοιμάζουμε διαφορετικές επιλογές: καλύτερη χρήση των συμφωνιών αγοράς ενέργειας και των συμβάσεων επί της διαφοράς· μέτρα κρατικής βοήθειας· και διερευνούμε την επιδότηση ή τον περιορισμό της τιμής του φυσικού αερίου», είπε.
Το σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ (το γνωστό target model, που εφαρμόζεται από τον Οκτώβριο του ’25 και στην κυπριακή ανταγωνιστική αγορά ηλεκτρισμού) έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε ο τελευταίος πωλητής ηλεκτρισμού (και ακριβότερος), που χρειάζεται για να καλύψει τη συνολική ζήτηση, να καθορίζει την τιμή όλης της ηλεκτρικής ενέργειας. Συχνά, αυτός είναι ένας παραγωγός φυσικού αερίου, επομένως, οι απότομες αυξήσεις στις τιμές του φυσικού αερίου εκτοξεύουν τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας, ακόμη και όταν μεγάλο μέρος της ενέργειας παράγεται από φθηνότερες ανανεώσιμες ή πυρηνικές πηγές.
Η ΕΕ εισήγαγε ανώτατο όριο στις τιμές του φυσικού αερίου το 2022, όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία και μείωσε τις παραδόσεις φυσικού αερίου στην Ευρώπη, ωθώντας τις τιμές σε ιστορικά υψηλά επίπεδα και αναγκάζοντας ορισμένες βιομηχανίες να κλείσουν.
Ανωτέρα βία και κατολίσθηση της προσφοράς
Ένας πολύ καίριας σημασίας παράγοντας που επηρεάζει άμεσα την ικανοποιητική προσφορά ενεργειακών προϊόντων στην ευρωπαϊκή και την ασιατική αγορά είναι τα πλήγματα που έχουν δεχθεί τερματικά παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στο Κατάρ, το Ντουμπάι και αλλού, με συνέπεια να σταματήσει ή να περιοριστεί η παραγωγή. Επιπλέον, η παρεμπόδιση της ναυσιπλοϊας στα Στενά του ορμούζ από το Ιράν έχει επίσης περιορίσει την προσφορά και εκτοξεύει την ανησυχία.
Ήδη, κράτη και εταιρείες έχουν κηρύξει κατάσταση ανωτέρας βίας, δηλαδή αδυναμία -για εξωτερικούς μη ελεγχόμενους από τις ίδιες λόγους- αδυναμία να εκτελέσουν παραγγγελίες παράδοσης καυσίμων σε πελάτες τους.
Για παράδειγμα, όπως ανακοινώθηκε μέσω διεθνών πρακτορείων ενημέρωσης, η Shell, ο μεγαλύτερος έμπορος υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο, κήρυξε ανωτέρα βία για φορτία LNG που αγοράζει από την QatarEnergy και πουλά στους πελάτες της παγκοσμίως.
Το Κατάρ, ο δεύτερος μεγαλύτερος εξαγωγέας LNG στον κόσμο, ανακοίνωσε την περασμένη εβδομάδα τη διακοπή της παραγωγής στις εγκαταστάσεις του, οι οποίες παράγουν 77 εκατομμύρια τόνους ετησίως (mtpa) και κήρυξε ανωτέρα βία στις αποστολές LNG.
Άλλοι αγοραστές LNG από το Κατάρ, συμπεριλαμβανομένης της TotalEnergies και ορισμένων ασιατικών εταιρειών, έχουν λάβει ειδοποιήσεις ανωτέρας βίας και έχουν ενημερώσει τους πελάτες ότι δεν θα τους πουλήσουν LNG από το Κατάρ όσο οι εγκαταστάσεις παραμένουν κλειστές.
Ο υπουργός Ενέργειας του Κατάρ, Σάαντ αλ-Κάαμπι, δήλωσε στους Financial Times την περασμένη εβδομάδα ότι θα χρειαστούν «εβδομάδες έως μήνες» για να επιστρέψουν οι παραδόσεις σε κανονικές συνθήκες, ακόμη και αν ο πόλεμος τελείωνε σήμερα.
Η τιμή του πετρελαίου μπρεντ διαπραγματευόταν την Παρασκευή γύρω στα 102 και 103 δολάρια το βαρέλι, παρά τις προσπάθειες του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να τις συγκρατήσει κάτω από τα 90 δολάρια, με συνεχείς αντιφατικές δηλώσεις για τον υπολογισμό της διάρκειας του πολέμου.
Ενστάσεις από Γερμανία – Ολλανδία, Νορβηγία και άλλους
Υπάρχουν όμως ενστάσεις στο ενδεχόμενο να επιβληθούν κάποιου είδους οροφές στις τιμές σήμερα. Γερμανία και Ολλανδία είναι μεταξύ των χωρών που ανησυχούν για τον κίνδυνο μειωμένης προσφοράς φυσικού αερίου ή και άλλων καυσίμων στην ευρωπαϊκή αγορά.
Διαφωνεί επίσης και η Νορβηγία, που παράγει και πωλεί φυσικό αέριο στις χώρες της ΕΕ και έχει ευνοηθεί από τη διακοπή εμπορικών σχέσεων των πλείστων ευρωπαϊκών χωρών με τη Ρωσία.
Δεξαμενόπλοια LNG με προορισμό την Ευρώπη έχουν ήδη στραφεί προς την Ασία από την έναρξη του πολέμου με το Ιράν, όπου υπάρχει μεγαλύτερη ζήτηση και ίσως μπορούν να εξασφαλιστούν καλύτερες τιμές για τους πωλητές.
