Συγκλονίζουν τα στοιχεία που καταδεικνύουν πως η Κύπρος συγκαταλέγεται ανάμεσα στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά ατμίσματος από εφήβους στην ΕΕ. Μάλιστα, σύμφωνα με αυτά, διαφαίνεται πως ένας στους δέκα 16χρονους στην χώρα μας, κάνει χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου καθημερινά. Την ίδια ώρα, το κάπνισμα τσιγάρων στους Κύπριους εφήβους έχει μειωθεί σε περίπου 14%, ενώ πριν μια δεκαετία το ποσοστό αυτό ξεπερνούσε το 20%.
Σε συνέντευξή του στον «Φ» ο δρ Άγγελος Κασσιανού, Λέκτορας Ψυχολογίας της Υγείας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου (ΤΕΠΑΚ), εξηγεί πώς η χρήση νικοτίνης μετατοπίζεται από τα συμβατικά τσιγάρα στα ηλεκτρονικά τσιγάρα αντί να εξαφανίζεται. Από τη μία οι influencers που «κανονικοποιούν» το άτμισμα, δημιουργώντας την αίσθηση ότι «όλοι το κάνουν» και από την άλλη οι γλυκές γεύσεις, αποτελούν ελκυστικό παράγοντα για τους νέους που θεωρούν το ηλεκτρονικό τσιγάρο ως «λιγότερο επιβλαβές» ή ακόμα και «ακίνδυνο» σε σύγκριση με το συμβατικό κάπνισμα.
Ο δρ Κασσιανός, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, προειδοποιώντας πως το άτμισμα δεν αποτελεί απλώς μία μόδα που θα περάσει, ενώ τονίζει πως όσο πιο γρήγορα δράσουμε, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα η «εποχή του ατμίσματος» να μείνει στη μνήμη μας ως μια φάση που ξεπεράσαμε με επιτυχία, παρά ως μια νέα κανονικότητα για την επόμενη γενιά.
Στο πλαίσιο αυτό, μας μιλά για το μεγαλεπήβολο ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο RELIEF, που ξεκίνησε φέτος από την Κύπρο, λέγοντας πως αποτελεί ευκαιρία για την χώρα μας, όχι μόνο να επωφεληθεί από την ευρωπαϊκή εμπειρογνωμοσύνη, αλλά και να τοποθετηθεί ως ηγέτης στην πρόληψη της νικοτίνης στους νέους.
Τι καταδεικνύουν έρευνες για την χρήση των ηλεκτρονικών τσιγάρων από εφήβους τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εσωτερικό επίπεδο;
Την τελευταία δεκαετία, βλέπουμε ένα σαφές μοτίβο σε όλη την Ευρώπη. Παρατηρούμε ότι ενώ το συμβατικό κάπνισμα μεταξύ των εφήβων μειώνεται σταδιακά, η τακτική χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων αυξάνεται. Υπάρχουν μεγάλες ευρωπαϊκές έρευνες που δείχνουν ότι περίπου το 44% των εφήβων ηλικίας 15-16 ετών έχουν δοκιμάσει ηλεκτρονικά τσιγάρα τουλάχιστον μια φορά και περίπου το 22-23% αναφέρει τακτική χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες. Η Κύπρος ξεχωρίζει με μερικά από τα υψηλότερα επίπεδα ατμίσματος εφήβων στην Ευρώπη αφού σύμφωνα με τα επίσημα δεδομένα, περίπου ένας στους δέκα 16χρονους κάνει άτμισμα καθημερινά, σε σύγκριση με έναν εκτιμώμενο ευρωπαϊκό μέσο όρο περίπου 5% ημερήσιας χρήσης. Άρα μιλάμε για ένα ποσοστό στην Κύπρο σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ταυτόχρονα, το κάπνισμα τσιγάρων στους Κύπριους εφήβους έχει μειωθεί σε περίπου 14%, από πάνω από 20% πριν από μια δεκαετία, γεγονός που υποδηλώνει ότι η χρήση νικοτίνης μετατοπίζεται από τα τσιγάρα στα ηλεκτρονικά τσιγάρα αντί να εξαφανίζεται.
Πού οφείλεται η στροφή που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στα προϊόντα ατμίσματος παρά στο συμβατικό τσιγάρο;
Υπάρχουν διάφοροι λόγοι. Πρώτον, πολλοί νέοι αντιλαμβάνονται το άτμισμα ως «λιγότερο επιβλαβές» ή ακόμα και «ακίνδυνο» σε σύγκριση με το συμβατικό κάπνισμα, μια πεποίθηση που ενισχύεται από τα μηνύματα που διοχετεύει μέσω μάρκετινγκ η καπνοβιομηχανία που επικεντρώνονται στην «απαλλαγή από τον καπνό» και παορυσιάζεται ως η λύση αντί μέρος του προβλήματος. Δεύτερον, οι γεύσεις παίζουν σημαντικό ρόλο. Δηλαδή, οι γλυκές, φρουτώδεις και καραμελώδεις γεύσεις καθιστούν την έναρξη ατμίσματος πολύ πιο ελκυστική για εκείνους τους εφήβους που δεν θα ξεκινούσαν ποτέ με ένα τσιγάρο με έντονη γεύση. Τρίτον, οι αυστηρές πολιτικές ελέγχου του καπνού έχουν κάνει τα τσιγάρα πιο ακριβά και λιγότερο κοινωνικά αποδεκτά, ενώ τα νεότερα προϊόντα νικοτίνης δεν ρυθμίζονται και δεν φορολογούνται πάντα με την ίδια ένταση, δημιουργώντας μια ακούσια στροφή προς αυτά τα προϊόντα.
Τελικά, το ηλεκτρονικό τσιγάρο αντικαθιστά το συμβατικό ή μήπως αποτελεί παροδικό υποκατάστατο ή ακόμη και συμπλήρωμα με αποτέλεσμα τη διπλή χρήση;
Όπως έχω αναφέρει η χρήση του ατμίσματος γίνεται περίπλοκη. Ανάμεσα σε ενήλικες που ήδη καπνίζουν, ορισμένοι καταφέρνουν να στραφούν πλήρως στα ηλεκτρονικά τσιγάρα, και αυτό μπορεί να μειώσει μέρος της βλάβης εάν σταματήσουν εντελώς το κάπνισμα. Ωστόσο, μεταξύ των εφήβων, το μοτίβο που παρατηρούμε είναι διαφορετικό. Το άτμισμα δεν «αντικαθιστά» απλώς το κάπνισμα. Συχνά λειτουργεί ως σημείο εισόδου στη νικοτίνη και συχνά συνδυάζεται με τσιγάρα ή άλλα προϊόντα οδηγώντας σε διπλή ή και πολλαπλή χρήση. Οι νέοι που κάνουν χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου είναι πιο πιθανό να ξεκινήσουν το κάπνισμα αργότερα σε σύγκριση με εκείνους που δεν έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ ηλεκτρονικά τσιγάρα. Έτσι, για τους νέους, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν θα πρέπει να θεωρούνται ως εργαλείο διακοπής του καπνίσματος, αλλά ως ένα ακόμη προϊόν νικοτίνης που μπορεί να εδραιώσει την εξάρτηση και να διευρύνει το φάσμα των τρόπων με τους οποίους καταναλώνουν νικοτίνη. Επιπλέον, μελέτες υποδεικνύουν ότι η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία, όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε ανάπτυξη, μπορεί να επηρεάσει τα νευρικά κυκλώματα που εμπλέκονται στην προσοχή, τη μάθηση και τον έλεγχο των παρορμήσεων, αυξάνοντας τον κίνδυνο μακροχρόνιων γνωστικών και νευροαναπτυξιακών επιπτώσεων.
Πόσο σημαντική είναι η επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην αύξηση της χρήσης του ηλεκτρονικού τσιγάρου;
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν βασικό παράγοντα επιρροής. Οι έφηβοι βρίσκονται καθημερινά σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου το άτμισμα είναι «κανονικοποιημένο». Συναντούν εικόνες και βίντεο συνομηλίκων, influencers, ακόμη και διασημοτήτων που σχολιάζουν γεύσεις ή παρουσιάζουν το άτμισμα ως εργαλείο ανακούφισης από το άγχος, συνήθως χωρίς καμία αναφορά σε κινδύνους για την υγεία. Οι αλγόριθμοι τείνουν επίσης να ενισχύουν το περιεχόμενο που λαμβάνει ενδιαφέρον επομένως το ελκυστικό περιεχόμενο που σχετίζεται με το άτμισμα κυκλοφορεί ευρέως μεταξύ των νεαρών χρηστών. Ταυτόχρονα, το μάρκετινγκ έχει μετατοπιστεί στο διαδίκτυο αφού ακόμη και σήμερα που η άμεση διαφήμιση περιορίζεται, η έμμεση προώθηση συνεχίζεται. Αυτό δημιουργεί έναν ισχυρό κοινωνικό κανόνα, την αίσθηση ότι «όλοι το κάνουν», που είναι ένας από τους ισχυρότερους προγνωστικούς παράγοντες πειραματισμού στην εφηβεία.
Ποια μέτρα λαμβάνονται στην χώρα μας; Είναι επαρκή;
Η Κύπρος μέσω και οργανισμών όπως η Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων έχει κάνει σημαντικά βήματα ευθυγραμμιζόμενη με τις οδηγίες της ΕΕ για τον έλεγχο του καπνού, περιορίζοντας τις πωλήσεις σε ανηλίκους, ρυθμίζοντας τη διαφήμιση και επεκτείνοντας τη νομοθεσία για την απαγόρευση του καπνίσματος ώστε να συμπεριλάβει τα ηλεκτρονικά τσιγάρα σε εσωτερικούς δημόσιους χώρους. Υπάρχουν επίσης προσπάθειες από σχολεία και οργανισμούς να ενημερώσουν τους μαθητές και τους γονείς σχετικά με τους κινδύνους του καπνίσματος και του ατμίσματος, καθώς και ορισμένες εκστρατείες επιβολής του νόμου κατά των παράνομων πωλήσεων. Ωστόσο, η υψηλή συχνότητα εμφάνισης ατμίσματος από νέους μας λέει ότι αυτά τα μέτρα δεν είναι επαρκή. Η επιβολή των περιορισμών ηλικίας πώλησης είναι ασυνεπής, η προώθηση στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαφεύγει σε μεγάλο βαθμό της εθνικής ρύθμισης και τα σχολικά προγράμματα δεν ενημερώνονται πάντα για να καλύπτουν τα νέα προϊόντα νικοτίνης ενώ παραμένουν ως ενημέρωση χωρίς να διαμορφώνουν το περιβάλλον χρήσης και παροχής υγιεινών εναλλακτικών και καλλιέργειας δεξιοτήτων ζωής. Εν ολίγοις, έχουμε το νομικό πλαίσιο, αλλά χρειαζόμαστε πολύ ισχυρότερη εφαρμογή, καλύτερη παρακολούθηση και πιο σύγχρονες προσεγγίσεις πρόληψης προσαρμοσμένες στην πραγματικότητα της ψηφιακής και κοινωνικής ζωής των εφήβων.
Γιατί είναι σημαντικό το νέο ευρωπαϊκό έργο RELIEF που ξεκίνησε τις εργασίες του επίσημα από την Κύπρο τον Ιανουάριο του 2026; Ποιος είναι ο στόχος του προγράμματος και ποιες δράσεις μπορούν να υιοθετηθούν μέσω αυτού;
Το ερευνητικό έργο RELIEF είναι σημαντικό επειδή εστιάζει ακριβώς σε αυτή τη νέα γενιά προϊόντων καπνού και νικοτίνης δηλαδή τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τον θερμαινόμενο καπνό και παρόμοιες συσκευές και στα περιβάλλοντα στα οποία ζουν, φοιτούν και κοινωνικοποιούνται οι νέοι. Το έργο, το οποίο ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2025 με την συνάντηση έναρξης να λαμβάνει χώρα στη Λεμεσό τον περασμένο Γενάρη, χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του προγράμματος EU4Health και συγκεντρώνει εταίρους από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες με συντονιστές το Κέντρο Κοινωνικής Καινοτομίας και εμάς ως ΤΕΠΑΚ να έχουμε αναλάβει τον επιστημονικό συντονισμό. Οι βασικοί στόχοι του είναι να χαρτογραφήσει τις τρέχουσες πρωτοβουλίες και πολιτικές πρόληψης σε όλη την Ευρώπη, να κατανοήσει τι γνωρίζουν και πιστεύουν οι νέοι, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί για αυτά τα προϊόντα και να εντοπίσει πού βρίσκονται τα μεγαλύτερα κενά στην προστασία και την ευαισθητοποίηση. Με βάση αυτά τα στοιχεία, το RELIEF θα σχεδιάσει από κοινού, με μαθητές και ενδιαφερόμενους φορείς, ένα σύνολο πρακτικών εργαλείων όπως πακέτα πρόληψης σε σχολικό και κοινοτικό επίπεδο, ψηφιακά εργαλεία και υλικά επικοινωνίας αλλά και στην ανάπτυξη πραγματικών δεξιοτήτων για αντίσταση στην πίεση χρήσης. Το έργο θα αναπτύξει επίσης συγκεκριμένες συστάσεις πολιτικής για να βοηθήσει τις χώρες να ενισχύσουν τη ρύθμιση, ιδίως όσον αφορά το μάρκετινγκ, τις γεύσεις και την πρόσβαση. Για την Κύπρο, αυτή είναι μια ευκαιρία όχι μόνο να επωφεληθεί από την ευρωπαϊκή εμπειρογνωμοσύνη, αλλά και να τοποθετηθεί ως ηγέτης στην πρόληψη της νικοτίνης στους νέους.
Το άτμισμα, τελικά, αποτελεί μόδα που θα περάσει ή ήρθε για να μείνει;
Ως επιστήμονας συμπεριφοράς, θα έλεγα ότι το άτμισμα είναι απίθανο να εξαφανιστεί από μόνο του. Όσο τα προϊόντα παραμένουν ελκυστικά, σχετικά προσιτά και προωθούνται έντονα ειδικά στο διαδίκτυο δεν πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε ως μια βραχυπρόθεσμη μόδα. Ταυτόχρονα, η ιστορία δείχνει ότι η ισχυρή, συνεκτική δράση για τη δημόσια υγεία μπορεί να αλλάξει τους κανόνες. Δηλαδή αυτό που κάποτε ήταν «φυσιολογικό» για το κάπνισμα είναι πλέον σε μεγάλο βαθμό απαράδεκτο σε πολλά περιβάλλοντα. Το αν το άτμισμα θα γίνει ένα μακροπρόθεσμο ενδημικό πρόβλημα ή μια ελεγχόμενη, φθίνουσα συμπεριφορά θα εξαρτηθεί από το τι κάνουμε τώρα, από το πόσο γρήγορα θα κλείσουμε τα κανονιστικά κενά, πόσο αυστηρά θα επιβάλουμε τους υπάρχοντες νόμους και πόσο σοβαρά θα επενδύσουμε σε μοντέλα πρόληψης όπως αυτό της Ισλανδίας και σε έργα όπως το RELIEF. Όσο πιο γρήγορα δράσουμε, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα η «εποχή του ατμίσματος» να μείνει στη μνήμη μας ως μια φάση που ξεπεράσαμε με επιτυχία, παρά ως μια νέα κανονικότητα για την επόμενη γενιά.
