Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει ανοίξει ένα νέο και συχνά αμφιλεγόμενο κεφάλαιο για τον πολιτισμό και τη δημιουργία. Από τη μουσική και τη λογοτεχνία μέχρι τη δημοσιογραφία και τις εικαστικές τέχνες, τα έργα χιλιάδων δημιουργών χρησιμοποιούνται πλέον για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Το ερώτημα είναι απλό αλλά κρίσιμο: ποιος προστατεύει τους δημιουργούς; Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επιχειρεί να δώσει μια σαφή απάντηση.
Με μεγάλη πλειοψηφία (460 ψήφοι υπέρ, 71 κατά και 88 αποχές), οι ευρωβουλευτές ενέκριναν δέσμη συστάσεων που στοχεύει να προστατεύσει το πνευματικό έργο από τη χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (genAI), θέτοντας στο επίκεντρο τη διαφάνεια, τη δίκαιη αμοιβή και τον έλεγχο από τους ίδιους τους δημιουργούς.
Η δημιουργική οικονομία στο επίκεντρο
Η συζήτηση πέρα από νομική ή τεχνολογική, είναι και βαθιά πολιτιστική. Ο δημιουργικός τομέας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντιπροσωπεύει περίπου 6,9% του συνολικού ΑΕΠ, απασχολώντας εκατομμύρια επαγγελματίες: συγγραφείς, μουσικούς, κινηματογραφιστές, δημοσιογράφους, φωτογράφους, εικονογράφους, προγραμματιστές παιχνιδιών.
Οι ευρωβουλευτές τονίζουν ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν μπορεί να γίνεται εις βάρος των ανθρώπων που παράγουν το πρωτογενές δημιουργικό υλικό.
Για τον λόγο αυτό ζητούν:
- Δίκαιη ανταμοιβή όταν έργα που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση μοντέλων ΤΝ
- Πλήρη διαφάνεια από τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης σχετικά με τα δεδομένα εκπαίδευσης
- Δυνατότητα των δημιουργών να αποκλείουν τα έργα τους από τη χρήση για εκπαίδευση αλγορίθμων
Σημαντικό είναι επίσης ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ξεκαθαρίζει πως η ευρωπαϊκή νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να εφαρμόζεται σε όλα τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που λειτουργούν στην ευρωπαϊκή αγορά, ανεξάρτητα από το πού αναπτύχθηκαν.
Διαφάνεια: να γνωρίζουμε τι «έμαθε» η τεχνητή νοημοσύνη
Ένα από τα πιο ουσιαστικά σημεία των προτάσεων αφορά την υποχρέωση των εταιρειών ΤΝ να δημοσιοποιούν αναλυτικούς καταλόγους των έργων που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση των συστημάτων τους.
Οι πάροχοι τεχνητής νοημοσύνης θα πρέπει επίσης να εξηγούν πώς συλλέγονται δεδομένα από το διαδίκτυο και πώς αυτά χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία απαντήσεων.
Η απουσία τέτοιας διαφάνειας θα μπορεί να θεωρηθεί πιθανή παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων, με πιθανές νομικές συνέπειες. Σε περίπτωση δικαστικής απόφασης υπέρ των δημιουργών, οι πάροχοι ΤΝ ενδέχεται να επιβαρύνονται με όλα τα δικαστικά έξοδα και τις σχετικές αποζημιώσεις.
Μια νέα αγορά αδειοδότησης για την ΤΝ
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προτείνει επίσης τη δημιουργία μιας νέας ευρωπαϊκής αγοράς αδειοδότησης πνευματικού περιεχομένου, η οποία θα επιτρέπει νόμιμη χρήση έργων από εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης.
Η αγορά αυτή θα μπορούσε να λειτουργεί μέσω:
- συλλογικών συμβάσεων αδειοδότησης ανά τομέα
- συμμετοχής μεμονωμένων δημιουργών
- ένταξης μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων του πολιτισμού
Παράλληλα προτείνεται η δημιουργία ενός καταλόγου έργων που εξαιρούνται από την εκπαίδευση της τεχνητής νοημοσύνης, πιθανώς υπό τη διαχείριση του Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO).
Με άλλα λόγια, οι δημιουργοί θα μπορούν να πουν απλά: «όχι, το έργο μου δεν χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση αλγορίθμων».
Η δημοσιογραφία και τα ΜΜΕ ζητούν προστασία
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον τομέα των ειδησεογραφικών μέσων, τα οποία συχνά αποτελούν βασική πηγή δεδομένων για τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Οι ευρωβουλευτές καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διασφαλίσει ότι:
- τα μέσα ενημέρωσης θα αποζημιώνονται όταν το περιεχόμενό τους χρησιμοποιείται από ΤΝ
- θα έχουν το δικαίωμα να απαγορεύουν τη χρήση των άρθρων τους για εκπαίδευση αλγορίθμων
Το ζήτημα συνδέεται άμεσα και με τη δημοκρατία, καθώς η ανεξάρτητη δημοσιογραφία θεωρείται βασικός πυλώνας του πλουραλισμού στην Ευρώπη.
Ποιος είναι ο δημιουργός όταν δημιουργεί η μηχανή;
Ένα ακόμη σημαντικό σημείο της πρότασης είναι ότι το περιεχόμενο που παράγεται εξ ολοκλήρου από τεχνητή νοημοσύνη δεν θα πρέπει να προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα.
Η λογική είναι απλή: η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύει την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
Παράλληλα, οι ευρωβουλευτές ζητούν ισχυρότερη προστασία των πολιτών από τη διάδοση παραποιημένου ή παραγόμενου από ΤΝ περιεχομένου, όπως deepfakes.
«Ασφάλεια δικαίου για δημιουργούς και προγραμματιστές»
«Χρειαζόμαστε σαφείς κανόνες για τη χρήση πνευματικού έργου στην εκπαίδευση της τεχνητής νοημοσύνης». τόνισε μετά την ψηφοφορία ο εισηγητής της πρότασης, ο Γερμανός ευρωβουλευτής Άξελ Φος. «Η ασφάλεια δικαίου θα επιτρέψει στους προγραμματιστές να γνωρίζουν τι μπορούν να χρησιμοποιήσουν και πώς να λάβουν άδειες, ενώ οι δημιουργοί θα προστατεύονται από μη εξουσιοδοτημένη χρήση και θα αμείβονται δίκαια».
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη στην Ευρώπη μόλις ξεκινά. Όμως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επιχειρεί να στείλει το μήνυμα ότι η καινοτομία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς σεβασμό στους δημιουργούς που τροφοδοτούν την ίδια τη γνώση της τεχνητής νοημοσύνης.
