Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε μια ψηφιακή δημόσια πλατεία, όπου η κριτική, οι καταγγελίες, η οργή αλλά και η παραπληροφόρηση συνυπάρχουν χωρίς φίλτρα. Το τελευταίο δίμηνο τουλάχιστον, παρατηρείται μια έξαρση στα περιστατικά που ξεπηδούν μέσω κάποιων δημοσιεύσεων στα social media και σε ελάχιστο χρόνο μετατρέπονται σε φλέγοντα ζητήματα που φιγουράρουν στις κύριες ειδήσεις των συμβατικών μέσων μαζικής ενημέρωσης, όλων των ειδών.
Από την παραπληροφόρηση για τα έργα του Γιώργου Γαβριήλ και το «λιντσάρισμα» του εικαστικού, μέχρι τις αναρτήσεις της Νικολέττας Τσικκίνη για τη σύζυγο του Προέδρου της Δημοκρατίας και την μεταξύ τους νομική μάχη, το βίντεο της «Emily Thompson» και όσα ακολούθησαν, αλλά και αυτά που εμβρόντητοι παρακολουθούμε όλοι να συμβαίνουν γύρω από το όνομα της καταζητούμενης από την κυπριακή Αστυνομία Άννας Φωτίου, γνωστής ως Annie Alexui. Οι πρόσφατες αυτές υποθέσεις που απασχόλησαν έντονα τη δημόσια σφαίρα, επανέφεραν στο προσκήνιο κάποια κρίσιμα ερωτήματα. Πού σταματά το δικαίωμα του ενός να λέει ό,τι θέλει και πού αρχίζει το δικαίωμα του άλλου να πιστεύει ότι θίγεται; Υπάρχει κόκκινη γραμμή, και αν ναι, πού την τραβάμε;
Για το θέμα μίλησε στον «Φ της Κυριακής» η νομικός, και ιδιαίτερα ενεργή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, Κορίνα Δημητρίου. Περί ελευθερίας της έκφρασης στα social media τοποθετούνται σε πολιτικό πλαίσιο ο πρόεδρος της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Θεσμών και βουλευτής του ΔΗΣΥ, Δημήτρης Δημητρίου και ο αντιπρόεδρος της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και βουλευτής του ΑΚΕΛ, Γιώργος Κουκουμάς.
Μπορούμε να λέμε τα πάντα;
Η Κορίνα Δημητρίου ερωτηθείσα αν υπάρχουν όρια στην ελευθερία της έκφρασης στα social media απάντησε πως υπάρχουν περιορισμοί και για τον ψηφιακό κόσμο, όπως υπάρχουν και στη φυσική δημόσια σφαίρα. Περιορισμοί που αφορούν ρατσιστικό λόγο, ομοφοβικό λόγο, ρητορική που παρακινεί σε άσκηση βίας και όχι μόνο. Αναφέρθηκε σε νομοθεσίες σε σχέση με την επίμονη παρακολούθηση (stalking) και την παρενόχληση (harassment). Εκεί που επικρατεί χάος, εξήγησε, είναι στο κομμάτι της εφαρμογής της νομοθεσίας. Παρά το γεγονός ότι υπάρχει ευρωπαϊκός κανονισμός που καθορίζει κανόνες στο πώς λειτουργούν τα social media και οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες (Digital Services Act), δεν λειτουργεί μηχανισμός εφαρμογής. Δημοσιεύονται αμέτρητα σχόλια στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που παραβιάζουν τους περιορισμούς, ωστόσο δεν υπάρχουν αυτοί που θα έχουν την ευθύνη να τα παρατηρούν, να τα αξιολογούν και να τα καταγγέλλουν.
Δημόσια πρόσωπα
Όσον αφορά τις αναρτήσεις που αφορούν δημόσια πρόσωπα, η αντιμετώπιση σαφώς και διαφοροποιείται, αφού, σύμφωνα και με την νομολογία περί λίβελλου, αυτά οφείλουν να είναι πιο ανεκτικά στην κριτική. Συμπλήρωσε πως ενώ μια φράση θα μπορούσε να συνιστά λίβελλο για κάποιον ιδιώτη, δεν ισχύει το ίδιο αν απευθύνεται προς δημόσια πρόσωπα. Η Κορίνα Δημητρίου διευκρίνισε ότι νομικά υπάρχουν κάποιοι περιορισμοί, αλλά εκτιμά ότι είναι και προς το δικό τους συμφέρον να δέχονται τα πάντα, με εξαίρεση τη δυσφήμιση, την οποία ορίζει ως απόδοση συγκεκριμένων πράξεων σε κάποιο πρόσωπο που στην πραγματικότητα δεν ευθύνεται. Σχετικά με την περίπτωση της Νικολέττας Τσικκίνη και τις αναφορές της για την Φιλίππα Καρσερά, η Κορίνα Δημητρίου δεν εντοπίζει κάτι που να είναι νομικά επιλήψιμο, ανεξαρτήτως αν συμφωνεί ή διαφωνεί κάποιος με τον τρόπο και το ύφος που τοποθετείται η υποψήφια βουλεύτρια. Ως προς το πότε η δημόσια κριτική φτάνει στο σημείο «δολοφονίας χαρακτήρων», η δικηγόρος εξέφρασε την άποψη ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα αναρτήσεων από ένα ή λίγα πρόσωπα, αλλά εξαρτάται από τις αντιδράσεις της κοινωνίας στο σύνολο της.
Καταγγελίες διαφθοράς
Για την Κορίνα Δημητρίου υπάρχουν και περιπτώσεις όπου τα δημόσια πρόσωπα έχουν αυξημένο καθήκον να είναι ανεκτικοί στην κριτική των πολιτών, όπως τα θέματα διαφθοράς. Η ανάδειξη τέτοιων θεμάτων εμπεριέχουν υψηλό ρίσκο και κινδύνους, εξού και το πλαίσιο για τους πληροφοριοδότες (whistleblowers). Αυτοί που καταγγέλλουν φαινόμενα διαφθοράς χρειάζονται αυξημένη προστασία και την ίδια στιγμή αυτοί που καταγγέλλονται οφείλουν να επιδεικνύουν την ανάλογη ανεκτικότητα. Η ίδια θεωρεί μάλιστα ότι τα social media έχουν καθοριστικό ρόλο να διαδραματίσουν στην καταπολέμηση της διαφθοράς, λόγω των τεράστιων προεκτάσεων που μπορεί να λάβει ένα θέμα μέσω αυτών και της λαϊκής κατακραυγής.
Το φαινόμενο Annie Alexui
Η Άννα Φωτίου, ευρέως γνωστή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως Annie Alexui, είναι ίσως το πιο πολυσυζητημένο άτομο στην Κύπρο τις τελευταίες δύο εβδομάδες. Τη δεδομένη στιγμή βρίσκεται στη Ρωσία, όπου της παραχωρήθηκε άσυλο. Από εκεί διατυπώνει καθημερινά διάφορους ισχυρισμούς, τόσο για το παρελθόν της ίδιας (αναφορές για εκπόρνευση και κακοποίηση από το οικογενειακό της περιβάλλον καθώς και από μέλη του Αστυνομικού Σώματος), όσο και για τον βίο και την πολιτεία διάφορων προσώπων με δημόσια προβολή, αξιωματούχων και μη.
Ακολουθώντας την τακτική της δημόσιας διαπόμπευσης, που η ίδια θεωρεί ως την κατάλληλη για να πετύχει τον σκοπό της που όπως παραδέχεται είναι η εκδίκηση, η Annie προβαίνει επώνυμα και χωρίς κανένα δισταγμό σε καταγγελίες στα social media, δημοσιεύοντας ονόματα, επίθετα, ακόμα και οπτικοακουστικό υλικό πολλές φορές. Η δικηγόρος Κορίνα Δημητρίου κληθείσα να σχολιάσει τον τρόπο με τον οποίο δρα η συγκεκριμένη γυναίκα, τόνισε πως πρόκειται για μια επιλογή που σίγουρα δεν είναι ασφαλής για εκείνη. Επισήμανε ακόμα τον κίνδυνο να πέσει μια υπόθεση στο δικαστήριο, λόγω παραβίασης του τεκμηρίου της αθωότητας. Θα πρέπει όμως να ληφθεί υπόψη, ανέφερε, ότι προσπάθησε αρχικά να υποβάλει τα παράπονα της διά της κανονικής οδού, αλλά δεν εισακούστηκε. Χαρακτήρισε τραγικό, αν ισχύουν όσα υποστηρίζει η Annie, τον τρόπο που η πολιτεία διαχειρίστηκε την περίπτωση της, παρομοιάζοντας την με την θλιβερή υπόθεση της Ελένης Φραντζή.
Κατά την ίδια, είναι απαράδεκτο ότι θύματα αναγκάζονται να καταφύγουν σε ακραίες λύσεις. Αυτό που λείπει, είπε, είναι ένας συνδετικός κρίκος που να μπορεί να φέρει τη μαρτυρία των θυμάτων στην ποινική δικαιοσύνη. Το θύμα είναι μόνο μάρτυρας, εξήγησε, και δεν έχει καμία άλλη συμμετοχή στη διαδικασία. Θα μπορούσε να έχει ενεργότερο ρόλο και περισσότερα δικαιώματα, όπως πρόσβαση στο μαρτυρικό υλικό και δυνατότητα σχολιασμού.
Κάτι το οποίο δεν απασχόλησε ιδιαίτερα μέχρι τώρα αλλά η ίδια θεωρεί σημαντικό, είναι το γεγονός ότι ένα πρόσωπο που αντιμετωπίζει δίωξη στην Κύπρο, εξασφάλισε άσυλο από τη Ρωσία. Αυτό είναι κάτι πρωτοφανές και, σύμφωνα με την ίδια, αποτελεί πλήγμα για την χώρα και θα πρέπει να προβληματίσει, διότι φαίνεται να στοιχειοθετείται περίπτωση καταδίωξης της από της κυπριακές αρχές, καθώς και απροθυμία του κράτους να την περιβάλει με προστασία. Σχολίασε επίσης ότι παρόμοιες περιπτώσεις βλέπαμε με Ρώσους που ψάχνουν άσυλο στο εξωτερικό. Όσο το κράτος υπολειτουργεί, τόσο θα παρουσιάζονται και φαινόμενα σαν την Annie, εκτίμησε η Κορίνα Δημητρίου.
Μάθημα στα σχολεία;
Σε μια περίοδο όπου η δημόσια συζήτηση και η πολιτική αντιπαράθεση διεξάγονται σχεδόν εξ ολοκλήρου σε ψηφιακό χώρο, το εκπαιδευτικό σύστημα καλείται να κάνει βήματα εκσυγχρονισμού. Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται να ενταχθεί η πρόταση νόμου που κατέθεσε πρόσφατα στη Βουλή η βουλεύτρια του ΔΗΣΥ Φωτεινή Τσιρίδου για την υποχρεωτική διδασκαλία μαθήματος Ψηφιακής Πολιτότητας και της Ασφαλούς Συμπεριφοράς στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης σε δημόσια και ιδιωτικά σχολεία όλων των βαθμίδων. Η εκπαίδευση στην ψηφιακή πολιτότητα φιλοδοξεί να δώσει στα παιδιά και τους εφήβους τα εργαλεία να αναγνωρίζουν τα όρια, να προστατεύουν την ιδιωτική ζωή -τη δική τους και των άλλων-, να διαχειρίζονται τον λόγο και την οργή, να αναπτύσσουν κριτική σκέψη και να ζητούν βοήθεια όταν χρειάζεται.
To θέμα απασχολεί πολλές χώρες. Η Γαλλία ακολούθησε το παράδειγμα της Αυστραλίας, υιοθετώντας σχέδιο νόμου το οποίο απαγορεύει τη χρήση ιστότοπων κοινωνικής δικτύωσης σε εφήβους και παιδιά κάτω των δεκαπέντε ετών, για την προστασία της υγείας τους. Σε περίπτωση οριστικής υιοθέτησής του, η Γαλλία θα γίνει η πρώτη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία θα επιβληθεί ηλικιακό όριο στην πρόσβαση στα social media. Νωρίτερα αυτό τον μήνα, γνωστοποιήθηκε ότι σχεδόν 5 εκατομμύρια λογαριασμοί κοινωνικής δικτύωσης που ανήκαν σε έφηβους στην Αυστραλία έχουν απενεργοποιηθεί, ως αποτέλεσμα της έναρξης της απαγόρευσης για χρήστες κάτω των 16 ετών τον περασμένο Δεκέμβριο.
Δημήτρης Δημητρίου: Μπορούμε να ισορροπήσουμε στη νέα εποχή;
Ζούμε στην εποχή που η πολιτική ορθότητα έπαψε να φιλτράρεται. Όλος ο κόσμος, πόσω μάλλον όσοι είμαστε περισσότερο εκτεθειμένοι, είμαστε βορρά στο στόμα οποιουδήποτε έχει πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Χωρίς την αναγκαία διασταύρωση που προνοεί η δημοσιογραφική δεοντολογία, όλοι μπορούν να είναι επίδοξοι δημοσιογράφοι, αναλυτές, ντετέκτιβ.
Πέραν των πολλών αρνητικών και κινδύνων που είναι ορατοί με γυμνό μάτι, υπάρχει ένα θετικό. Πως οι δυνατότητες της άμεσης δικτύωσης, της ευκολίας διάδοσης της πληροφορίας μπορούν να λειτουργήσουν ευεργετικά προς το δημόσιο συμφέρον. Εννοώ πως γεγονότα που σε όποια άλλη διαδρομή θα χάνονταν, θα συγκαλύπτονταν, σήμερα είναι εύκολο να βγουν προς τα έξω. Από εκεί και πέρα βεβαίως θα πρέπει να λειτουργεί όλο το υπόλοιπο σύστημα για να διερευνά, να ελέγχει αυτές τις πληροφορίες και να καταλήγει σε αποτέλεσμα που να αφορά είτε τον καταγγέλλοντα, σε περίπτωση που αυτά που διέδιδε είναι ψευδή, είτε σε ενέργειες εναντίον του προσώπου που αφορά η καταγγελία σε περίπτωση που ισχύουν τα όσα λέγονται. Εύκολο να το λες βεβαίως, δύσκολο να το εφαρμόσεις. Και εδώ έρχεται η προσαρμογή που χρειάζεται να γίνει, αφενός σε επίπεδο νομοθεσίας και αφετέρου σε επίπεδο παιδείας.
Στη νομοθεσία χρειάζεται να εναρμονιστούν τα αδικήματα του κοινού ποινικού κώδικα που ισχύουν για εκτός του διαδικτύου για να ισχύουν και εντός. Σήμερα αν βρίσεις ένα συνάνθρωπο σου στο δρόμο είσαι υπόλογος σε αδίκημα, ενώ αν τον βρίσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όχι. Αυτό, χωρίς βεβαίως να τίθεται θέμα περιορισμού στην ελευθερία του λόγου χρειάζεται να διορθωθεί.
Σε ότι αφορά την παιδεία, είναι απαραίτητο να εκπαιδεύσουμε τη νέα γενιά, να εντάξουμε μια αντίληψη γραμματισμού, ειδησεογραφικού αλλά και διαδικτυακού ούτως ώστε να αυξηθεί το επίπεδο αντίληψης και φιλτραρίσμαστος για να ξεχωρίζουν, ή έστω να είναι πιο καχύποπτοι ως προς τις ψευδείς ή παραπλανητικές ειδήσεις. Σε αυτό μπορεί να συμβάλει και η τεχνητή νοημοσύνη.
Τέλος, θέλω να κλείσω με μια προτροπή ως προς της ανεκτικότητα των προσώπων που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή και είμαστε πιο εκτεθειμένοι. Χρειάζεται να αυξήσουμε τα επίπεδα της υπομονής και της ψυχραιμίας μας. Ας απαντάμε με τόλμη και νηφαλιότητα, αλλά με ανοχή και αντοχή.
Γιώργος Κουκουμάς: Τα όρια δεν αποτελούν άλλοθι για φίμωση
Η ελευθερία έκφρασης είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη και αδιαπραγμάτευτη. Όρια και περιορισμοί, όπως άλλωστε ορίζει ο νόμος, υπάρχουν κι έχουν να κάνουν κυρίως με τη ρητορική μίσους και την υποκίνηση σε βία. Το παράδοξο είναι ότι οι κρατούντες σε αυτό τον τόπο δεν ενοχλούνται με αυτά, αλλά θίγονται από την κριτική των πολιτών και θέλουν να την περιορίσουν. Για παράδειγμα, οι αρχές δεν δρουν ως οφείλουν για τον οχετό ρατσισμού και απειλών βίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά ο ίδιος ο Γενικός Εισαγγελέας ζήτησε πριν μερικούς μήνες ποινικοποιηθεί αυτό που ο ίδιος ονομάζει «υπονόμευση των θεσμών», δηλαδή η κριτική των πολιτών για το έργο της Εισαγγελίας ή της κυβέρνησης. Από εκεί και πέρα, τα δημόσια πρόσωπα οφείλουν να γνωρίζουν ότι ακριβώς επειδή είναι δημόσια πρόσωπα υπόκεινται σε μεγαλύτερη κριτική και πρέπει να την ανέχονται. Αυτό είναι και το πνεύμα της σχετικής νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για την ελευθερία έκφρασης.
Επιπρόσθετα, υπάρχει και η κοινή λογική. Και αναφέρομαι στις πρόσφατες δημόσιες καταγγελίες από την Annie Alexui. Όταν η Αστυνομία και οι αρχές δεν διερευνούν επώνυμες καταγγελίες για σοβαρά εγκλήματα -βιασμούς ανηλίκων, βία κατά γυναικών, ναρκωτικά, προστασία κλπ- με φερόμενη εμπλοκή στελεχών της αστυνομίας και κρατικών αξιωματούχων, ποιος άλλος τρόπος μένει παρά το όπλο της δημοσιότητας μέσα από τα ΜΚΔ για να αρχίσει να ξετυλίγεται το κουβάρι; Άλλωστε πλέον γνωρίζουμε ότι είναι η δημοσιότητα που εξανάγκασε τις αρχές να διερευνήσουν όσα κατήγγειλε επί μήνες, όχι η ευαισθησία των αρχών. Κι αντί να επιχειρούν να διώξουν την καταγγέλλουσα, θα έπρεπε να λογοδοτούν στην κοινωνία γιατί δεν διερεύνησαν εξ αρχής τις καταγγελίες της και γιατί δεν διερευνούν όλες τις καταγγελίες της.
Συνεπώς, υπάρχουν όρια στην ελευθερία έκφρασης αλλά αυτά δεν αποτελούν άλλοθι για να φιμωθεί η πολιτική και κοινωνική κριτική των πολιτών ή για να θαφτούν καταγγελίες για τη διαφθορά και τη σήψη στον τόπο μας.
