Η ιλιγγιώδης ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται η τεχνολογία, έχει επιφέρει ριζικές αλλαγές στον τρόπο που ζούμε. Αναπόφευκτα, έχει επηρεάσει και κάθε τομέα λειτουργίας της σύγχρονης κοινωνίας. Ανάμεσά τους, ο τομέας της Νομικής Επιστήμης.
Η τεχνολογία προσφέρει ευκαιρίες προόδου αλλά η ανέλεγκτη χρήση της συχνά οδηγεί σε παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Σε συνέντευξη του στον «Φ», ο δρ Κωνσταντίνος Κουρούπης τονίζει την ανάγκη να τεθούν τα ανθρώπινα δικαιώματα στο επίκεντρο της τεχνολογικής ανάπτυξης , με σκοπό να διασφαλιστεί η προστασία τους.
Ο δρ Κουρούπης, συντονιστής ενός νέου μεταπτυχιακού προγράμματος στο Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών στο Πανεπιστήμιο Frederick, αλλά και εμπειρογνώμων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων στις Βρυξέλλες, μιλά για το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ σχετικά με το δίκαιο και την τεχνολογία και εξηγεί πόσο σημαντική είναι η εξειδίκευση σε αυτό το πεδίο της σύγχρονης νομικής επιστήμης.
–Ποιες είναιοι μεγαλύτερες προκλήσεις σήμερα για τη Νομική Επιστήμη;
-Οι σημαντικότερες προκλήσεις εντοπίζονται στην ιλιγγιώδη ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης έναντι της ανέλεγκτης χρήσης της τεχνολογίας που αναπόφευκτα δημιουργεί ανησυχίες. Άραγε παράγεται δικαιοσύνη μέσα από τον αλγόριθμο; Πώς προστατεύεται η ιδιωτική ζωή στον ψηφιακό κόσμο, πώς μπορούν να προστατευτούν επιχειρήσεις από τις καθημερινές κυβερνοεπιθέσεις;
Είναι ασφαλείς οι συναλλαγές μας στο διαδίκτυο; Ποιος κυβερνά, εν τέλει, τον ψηφιακό χώρο; Όλα αυτά είναι ερωτήματα που απαιτούν καίριες και άμεσες απαντήσεις, θεμελιωμένες σε στέρεα και σύγχρονη νομική βάση. Ως εκ τούτου, το δίκαιο καλείται να ρυθμίσει τα κενά που ανακύπτουν με γνώμονα την ενίσχυση ενός ασφαλούς και προηγμένου ψηφιακού περιβάλλοντος, με ανθρωποκεντρική προσέγγιση και πολιτική. Έχουμε ανάγκη από δίκαιη και ηθική χρήση της τεχνολογίας κι αυτό αποτελεί νομική αλλά και κοινωνική προτεραιότητα στη σημερινή ψηφιακή εποχή.
–Ποιο κενό στη νομική εκπαίδευση καλύπτει το μεταπτυχιακό που συντονίζετε στο «Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών»;
-Το νέο μεταπτυχιακό πρόγραμμα που προσφέρει το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Frederick καλύπτει ένα κρίσιμο κενό στη νομική εκπαίδευση: την απουσία εξειδικευμένης κατάρτισης στη διασταύρωση δικαίου και τεχνολογίας. Όπως προανέφερα, η ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη μεταλλάσσει τη μορφή της κοινωνίας και δημιουργεί προκλήσεις και δεδομένα στα οποία οι παραδοσιακοί τομείς δικαίου αδυνατούν να ανταποκριθούν με σαφήνεια. Το δίκαιο δεν είναι κάτι στατικό. Έχει δυναμική και οφείλει να παρακολουθήσει τις εξελίξεις, να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση και να ρυθμίσει τα όποια κενά δημιουργούνται. Το μεταπτυχιακό μας πρόγραμμα, το οποίο δεν απευθύνεται μόνο σε νομικούς αλλά και σε επαγγελματίες του χώρου της τεχνολογίας και άλλους ενδιαφερόμενους, παρέχει την απαραίτητη εξειδίκευση και επιστημονική γνώση προκειμένου να αντιμετωπίσουν προκλήσεις και να απαντήσουν ερωτήματα που εγείρονται μέσα από την τεχνολογική εξέλιξη, όπως η προστασία προσωπικών δεδομένων, η ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής οικονομίας και η καταπολέμηση νέων μορφών ηλεκτρονικού εγκλήματος.
–Εξηγήστε μας λίγο πώς οι νέες τεχνολογίες επηρεάζουν παραδοσιακές έννοιες του δικαίου.
-Ξεκινώντας από την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία συνιστά αναμφισβήτητα το αποκορύφωμα της σύγχρονης τεχνολογικής εξέλιξης, τίθενται ζητήματα όπως η νομική ευθύνη των Μηχανών που παράγουν Τεχνητή Νοημοσύνη και η διασφάλιση της διαφάνειας, της αξιοπιστίας, της ορθότητας των αποφάσεων μιας μηχανής. Με λίγα λόγια, ποια είναι η ευθύνη για πράξεις που εκτελούνται με καινοτόμα τεχνολογικά εργαλεία.
Επιπρόσθετα, τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης επαναπροσδιορίζουν την ελευθερία της έκφρασης και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, καθιστώντας επιτακτική μια δημοκρατική και ταυτόχρονα προηγμένη ψηφιακή διακυβέρνηση.
Επιπλέον, η έννοια της «σύμβασης» επανεξετάζεται στην εποχή των έξυπνων συμβολαίων (smart contracts) ενώ η «ιδιοκτησία» αποκτά νέες διαστάσεις χάρη στα ψηφιακά αγαθά.
Γενικά, λοιπόν, οι νέες τεχνολογίες θέτουν σε νέα βάση θεμελιώδεις νομικές έννοιες, διαμορφώνουν ιδιότυπα δικαιώματα και αναδεικνύουν την ανάγκη επαναπροσδιορισμού τους. Και είναι υπό αυτές τις συνθήκες που οι νομικοί σήμερα χρειάζεται ποιοτικά γνωστικά εφόδια ώστε να είναι σε θέση να κατανοήσουν και να διαχειριστούν αυτές τις μεταβολές.
–Πώς μπορούμε να ορίσουμε το Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών; Και γιατί θεωρείτε ότι αποτελεί αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο;
-Το Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών αποτελεί το σύνολο των νομικών κανόνων, αρχών και μηχανισμών που διέπουν την ανάπτυξη, λειτουργία και χρήση ψηφιακών τεχνολογιών, και επιδρούν στις ανθρώπινες σχέσεις και σε τομείς ιδιωτικού και δημοσίου βίου. Το εν λόγω δίκαιο θέτει σε νέα βάση και πεδίο εφαρμογής παραδοσιακούς κλάδους δικαίου, δημιουργώντας ένα νέο νομικό οικοσύστημα με επίκεντρο τον ψηφιακό κόσμο. Αντιμετωπίζει, επομένως, μοναδικές προκλήσεις που δεν καλύπτονται επαρκώς από την παραδοσιακή νομική επιστήμη. Έπειτα, απαιτεί εξειδικευμένη γνώση τεχνολογικών εννοιών και διεπιστημονική προσέγγιση και διέπεται από ιδιαίτερες αρχές, κανονισμούς, νομοθεσίες και πολιτικές που απαιτούν ολιστική κατανόηση. Ακόμη, καθώς το ψηφιακό περιβάλλον είναι οικουμενικό και αποκεντρωμένο, απαιτεί τον συγκερασμό εθνικού, ευρωπαϊκού και διεθνούς ρυθμιστικού καθεστώτος. Όλα τα πιο πάνω το καθιστούν αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο.
–Ως εμπειρογνώμων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων στις Βρυξέλλες, μιλήστε μας λίγο για το κανονιστικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πεδίο δικαίου και τεχνολογίας. Είναι ικανοποιητικό ή το προσπερνούν οι εξελίξεις;
-Η τεχνολογία πάντα προλαβαίνει το δίκαιο! Αυτή είναι μια αντικειμενική παραδοχή. Παρόλα αυτά, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο τα τελευταία χρόνια. Με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (γνωστό σε όλους ως GDPR), την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act), τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (EU AI Act) και με άλλα νομοθετήματα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δημιουργήσει ένα αρκετά καλό και σύγχρονο νομικό οπλοστάσιο που θέτει παγκόσμια πρότυπα στη ρύθμιση της τεχνολογίας. Το δίκαιο εκσυγχρονίζεται και προσαρμόζεται με ταχύτερους ρυθμούς από ποτέ.
Ωστόσο, από τη στιγμή που η τεχνολογική εξέλιξη – ιδίως στην τεχνητή νοημοσύνη, τα γενικής χρήσης γλωσσικά εργαλεία και τις αναδυόμενες τεχνολογίες – συνεχίζει να προηγείται, το μεγαλύτερο στοίχημα δεν είναι η συνεχής γέννηση νέων νομοθεσιών αλλά η δημιουργική κατανόηση θεμελιωδών νομικών αρχών σε συνδυασμό με την εμπέδωση ηθικών κανόνων. Στόχος πρέπει να είναι η καλλιέργεια αναπτυγμένης ψηφιακής συνείδησης σε κάθε πολίτη, μιας συνείδησης που συνίσταται σε ουσιαστική γνώση όχι μόνο των δικαιωμάτων αλλά και των υποχρεώσεων στην ψηφιακή πραγματικότητα.
–Πώς επιτυγχάνεται αυτή η συνείδηση;
-Με την παροχή ισχυρής, ποιοτικής και σύγχρονης εκπαίδευσης, την καλλιέργεια ψηφιακού εγγραμματισμού και ηθικής κουλτούρας στη χρήση της τεχνολογίας. Αυτή η ολιστική προσέγγιση όπου το δίκαιο δεν επιδιώκει απλώς να «παρακολουθήσει» την τεχνολογία αλλά να οριοθετήσει και καθοδηγήσει την υπεύθυνη ανάπτυξη και αξιοποίησή της, θέτοντας στο επίκεντρο τον άνθρωπο, αποτελεί το πραγματικό στοίχημα της εποχής μας.
–Ποιες τεχνολογικές εξελίξεις θεωρείτε ότι θα απασχολήσουν περισσότερο το δίκαιο την επόμενη δεκαετία;
-Αναμφίβολα, η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία ήδη πρωταγωνιστεί, θα κυριαρχήσει στο νομικό τοπίο, ιδίως τα συστήματα γενικής χρήσης (GenAI) και οι αλγοριθμικές αποφάσεις υψηλού κινδύνου. Παράλληλα, ζητήματα ψηφιακής ασφάλειας θα καταστούν ακόμη περισσότερο ουσιώδη δεδομένης της ποικιλομορφίας ηλεκτρονικής εγκληματικότητας και συνεχώς αυξανόμενων κυβερνοεπιθέσεων. Ασφαλώς, η επιρροή της πολιτικής στη λειτουργία και δράση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μεγάλων πλατφορμών θα θέσουν νέες προκλήσεις όχι μόνο για την προστασία της ιδιωτικότητας και θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλά και για τη διακυβέρνηση στο ψηφιακό περιβάλλον.
Όλα αυτά καταλήγουν σε μια κοινή συνισταμένη: την ανάγκη εκσυγχρονισμένης και ποιοτικής εκπαίδευσης σε συναφή ζητήματα ώστε να ενισχυθεί η ψηφιακή συνείδηση των μελών της κοινωνίας. Γιατί, σε τελική ανάλυση, ο δείκτης ψηφιακού εγγραμματισμού των πολιτών μιας κοινωνίας αντιστοιχεί και στην ποιότητα της δημοκρατίας σε αυτήν.
