Η σβούρα είναι από τα αρχαιότερα και διαχρονικά αντικείμενα ψυχαγωγίας και αναπτυξιακής ψυχολογίας σε πολλούς πολιτισμούς. Παρά την απλή μορφή της φέρει τους συμβολισμούς της ανάλογα με τη χώρα προέλευσής της και την κουλτούρα που πρεσβεύει.
Είναι συνυφασμένη με τη ζωτική ενέργεια, την κίνηση, τη ροή στον χώρο και τον χρόνο, τη σταθερότητα αλλά και την αστάθεια. Υπόκειται παράλληλα σε ένα σύστημα κυκλικής αυτοαναίρεσης ή αυτο-ακύρωσης. Η ομορφιά της σβούρας αναδύεται στην κορύφωση του στροβιλίσματός της αλλά και τη στιγμή της κατάρρευσης της.
Αυτή η στιγμή σηματοδοτεί στην ουσία ένα υπαρξιακό όριο τέλους. Το στροβίλισμα προσδίδει ρυθμό στο άκαμπτο σώμα της σβούρας καταργώντας παράλληλα το μορφολογικό της στήσιμο. Όσο αυτή περιστρέφεται, τα τμήματα της συνιστούν ένα ρευστό όλον, ένα «εκχύλισμα» που δίνει την εντύπωση πως πάλλεται παγιδευμένο ανάμεσα στη βάση και την κορυφή της.
Υπάρχει εντούτοις ένα αντικείμενο, το fidget spinner, που θα μπορούσε στις μέρες μας να πάρει τη θέση της. Πρόκειται για παιχνίδι μικρής κλίμακας από ξύλο, μέταλλο ή πλαστικό με τρία πέταλα. Διαθέτει γυροσκοπικό μηχανισμό και ενεργοποιείται ασκώντας πίεση στον πυρήνα του. Προσφέρεται για ψυχαγωγία και άμβλυνση του άγχους.
Μιλώντας για εργαλεία ο Όσβαλντ Σπένγκλερ υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος όχι μόνο επινοεί ή επιλέγει αυτό που θα κρατήσει στα χέρια του αλλά μπορεί να προχωρήσει «σύμφωνα με τη δική του προσωπική στάθμιση» μέχρι και την κατασκευή του. Το γεγονός αυτό κατευνάζει τον ίδιο από «τον καταναγκασμό του είδους», όπως λέει.
Charles & Ray Eames
Το 1969 οι καταξιωμένοι Αμερικανοί σχεδιαστές Charles και Ray Eames προτείνουν ένα μικρής διάρκειας φιλμ μέσα από το οποίο προβάλλονται περισσότερο από 123 είδη σβούρας με προέλευση ποικίλες περιοχές του πλανήτη. Αυτό το αφιέρωμα στη σβούρα στοχεύει πρωτίστως να προβάλει τον διαπολιτισμικό χαρακτήρα του εν λόγω αντικειμένου και την ακατάλυτη συσχέτισή του με τα παιδικά χρόνια του εκάστοτε χρήστη.
Στην ταινία μπορεί κανείς να δει μεταλλικές, ξύλινες, κεραμικές ή πλαστικές σβούρες να στροβιλίζονται διεκδικώντας την ίδια ισόρροπη θέση: τη θέση της περηφάνιας όπως εύλογα θα την αποκαλούσα.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακά κρίνονται τα στιγμιότυπα στα οποία οι δημιουργοί φιλοξενούν περιστρεφόμενες σβούρες στην παλάμη τους. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει τη δυνατότητα του εν λόγω αντικειμένου να ενεργοποιείται και να ορίζει την παρουσία του όχι μόνο σε επίπεδες περιοχές αλλά και σε τμήματα του σώματος, όπως είναι η παλάμη του χεριού.
Αυτή η δυνατότητα εγγύτητας ανάμεσα στον άνθρωπο και τη σβούρα αναδεικνύει θα έλεγα τη φετιχιστική πτυχή του παιχνιδιού. Εντυπωσιακές είναι και οι εκ των άνωθεν λήψεις μιας περιστρεφόμενης σβούρας από μέρους των Charles και Ray Eames σύμφωνα με τις οποίες το αντικείμενο διατηρεί την κίνησή του αλλά προβάλλεται ως στρογγυλή επιφάνεια σε κυκλοτερή κίνηση κι όχι ως τρισδιάστατη κατασκευή που στροβιλίζεται. Στην περίπτωση αυτή το σώμα της σβούρας, μοιάζει να πάλλεται θα έλεγα μπροστά- πίσω: εκδηλώνει μια κίνηση υποχώρησης και επανόδου παράλληλα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πολύ νωρίτερα, η εικόνα μιας περιστρεφόμενης στρογγύλης επιφάνειας αποτελεί για τον Marcel Duchamp τη βάση για δημιουργία των Rotoreliefs (1923). Πρόκειται για χάρτινες επιφάνειες κολλημένες σε δίσκους γραμμοφώνου.
Η περιστροφή τους δημιουργούσε την ψευδαίσθηση ενός τρισδιάστατου μοτίβου σε κίνηση. Αυτό οφειλόταν κυρίως στις σπείρες από μελάνι και μολύβι που ο Duchamp φιλοτεχνούσε στις στρογγύλες επιφάνειες χαρτιού. Λαμβάνοντας υπόψη τη φόρμα τους, δύο άλλα έργα-readymades του Γάλλου καλλιτέχνη μπορούν να λογιστούν ως σβούρες: το Bilboquet (1910) και το L’air de Paris (1919): ένα ξύλινο παιχνίδι και ένα γυάλινο φιαλίδιο αντίστοιχα.
Navid & Sahand Gholipour
Τα αδέλφια Navid και Sahand Gholipour (lovenlight.eu) κατάγονται από το Ιράν. Ζουν και δημιουργούν στην καρδιά της Λεμεσού. Από το 2012 μέχρι και σήμερα έχουν δημιουργήσει χιλιάδες ξύλινες σβούρες τις οποίες έχουν διαθέσει στην εντόπια και ξένη αγορά. Η σβούρα αποτελεί και για τους δύο έκφραση και αντικείμενο νοσταλγίας των παιδικών τους χρόνων στη γενέτειρά τους, την πόλη Rash, κοντά στην Κασπία θάλασσα. Σύμφωνα με τους ίδιους, ο τόρνος διευκολύνει σε μεγάλο βαθμό την κατασκευή μιας σβούρας.
Αποτελεί για αυτούς αντικείμενο επινόησης αφού αυτό κατασκευάζεται χωρίς προσχέδιο ή στη βάση πρωτοτύπου. Ο τόρνος και το ξύλο καθορίζουν το ύφος της φόρμας, της κίνησης και του ρυθμού (flow) παράλληλα. Οι ποιότητες του ξύλου – σκληρότητα και βάρος -, η κλίμακα του αντικειμένου και η επιδεξιότητα στην περιστροφή από μέρους του κατόχου, καθορίζουν τον χαρακτήρα του αντικειμένου.
Ιδανικότερο ξύλο για την κατασκευή μιας σβούρας είναι αυτό του οποίου οι εσωτερικοί ρυθμοί διευκολύνουν τη γέννηση της φόρμας. Tο αντικείμενο ολοκληρώνεται όχι προσθέτοντας αλλά αφαιρώντας από το διαθέσιμο ξύλινο όγκο μέχρι και την τελευταία στιγμή.
Σε περίπτωση ηλεκτρονικού σχεδιασμού, η φόρμα του αντικειμένου προκύπτει και αναδεικνύεται ευκολότερα και χωρίς διορθωτικές νύξεις.
Σύμφωνα με τους ίδιους, η σβούρα συνίσταται από τρία σκέλη: τη λαβή, το κυρίως σώμα (εκλαϊκευμένα αυτό λέγεται φούστα) και τη βάση ή κατάληξη του αντικειμένου, δηλαδή την αιχμή του.
Στοιχειώδεις προϋποθέσεις για ευκολότερη και μακρύτερης διάρκειας περιστροφή αποτελούν η θέση της φούστας – όσο χαμηλότερα τόσο καλύτερα – και το άνοιγμα της. Η λαβή οφείλει να έχει μέτριο ύψος. Μια ψηλή και λεπτή λαβή, αν και κομψότερη, δεν διευκολύνει τη διατήρηση του κέντρου βάρους κατά την περιστροφή.
Αναφορικά, στην κατάληξη της σβούρας, όσο περισσότερο αιχμηρή είναι, τόσο μακρύτερο το στροβίλισμα της. Μια αιχμηρή κατάληξη εγγυάται πιο σταθερό στροβίλισμα συγκριτικά με μια αντίστοιχη χαμηλή ή στρογγυλεμένη η οποία εγκυμονεί αστάθεια και απολαμβάνει μικρότερο χρόνο περιστροφής.
Ο τερματισμός της κίνησης μιας σβούρας έχει ως επακόλουθο την παύση και το γέρμα της: με άλλα λόγια «την εκπνοή της». Η πτώση μιας σβούρας ποικίλει. Συχνά εντούτοις φαντάζει βίαιη, πολλές φορές δραματική.
Πηγές:
- Όσβαλντ Σπένγκλερ, Ο άνθρωπος και η τεχνική, μτφρ. Γιώργος Στεφανίδης , Μάγμα, Αθήνα, 2019
- Francis M. Naumann, Marcel Duchamp. L’ère de la reproduction mecanisée, Hazan, Παρίσι, 1999
Ελεύθερα, 01.02.2026
