Η σβούρα του χτες ή το fidget spinner του σήμερα;   

Η σβούρα είναι από τα αρχαιότερα και διαχρονικά αντικείμενα ψυχαγωγίας και αναπτυξιακής ψυχολογίας σε πολλούς πολιτισμούς. Παρά την απλή μορφή της φέρει τους συμβολισμούς της ανάλογα με τη χώρα προέλευσής της και την κουλτούρα που πρεσβεύει.

Είναι συνυφασμένη με τη ζωτική ενέργεια, την κίνηση, τη ροή στον χώρο και τον χρόνο, τη σταθερότητα αλλά και την αστάθεια. Υπόκειται παράλληλα σε ένα σύστημα κυκλικής αυτοαναίρεσης ή αυτο-ακύρωσης. Η ομορφιά της σβούρας αναδύεται στην κορύφωση του στροβιλίσματός της αλλά και τη στιγμή της κατάρρευσης της.

Αυτή η στιγμή  σηματοδοτεί στην ουσία ένα υπαρξιακό όριο τέλους. Το στροβίλισμα προσδίδει ρυθμό στο άκαμπτο σώμα της σβούρας καταργώντας παράλληλα το μορφολογικό της στήσιμο. Όσο αυτή περιστρέφεται, τα τμήματα της συνιστούν ένα ρευστό όλον, ένα «εκχύλισμα» που δίνει την εντύπωση πως πάλλεται παγιδευμένο ανάμεσα στη βάση και την κορυφή της.

Υπάρχει εντούτοις ένα αντικείμενο, το fidget spinner, που θα μπορούσε στις μέρες μας να πάρει τη θέση της. Πρόκειται για παιχνίδι μικρής κλίμακας από ξύλο, μέταλλο ή πλαστικό με τρία πέταλα. Διαθέτει γυροσκοπικό μηχανισμό και ενεργοποιείται ασκώντας πίεση στον πυρήνα του. Προσφέρεται για ψυχαγωγία και άμβλυνση του άγχους.

Μιλώντας για εργαλεία ο Όσβαλντ Σπένγκλερ υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος όχι μόνο επινοεί ή επιλέγει αυτό που θα κρατήσει στα χέρια του αλλά μπορεί να προχωρήσει «σύμφωνα με τη δική του προσωπική στάθμιση» μέχρι και την κατασκευή του. Το γεγονός αυτό  κατευνάζει τον ίδιο από «τον καταναγκασμό του είδους», όπως λέει.            

Charles & Ray Eames

Το 1969 οι καταξιωμένοι Αμερικανοί σχεδιαστές Charles και Ray Eames προτείνουν ένα μικρής διάρκειας φιλμ μέσα από το οποίο προβάλλονται περισσότερο από 123 είδη σβούρας με προέλευση ποικίλες περιοχές του πλανήτη. Αυτό το αφιέρωμα στη σβούρα στοχεύει πρωτίστως να προβάλει τον διαπολιτισμικό χαρακτήρα του εν λόγω αντικειμένου και την ακατάλυτη συσχέτισή του με τα παιδικά χρόνια του εκάστοτε χρήστη.

Στην ταινία μπορεί κανείς να δει μεταλλικές, ξύλινες, κεραμικές ή πλαστικές σβούρες να στροβιλίζονται διεκδικώντας την ίδια ισόρροπη θέση: τη θέση της περηφάνιας όπως εύλογα θα την αποκαλούσα.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακά κρίνονται τα στιγμιότυπα στα οποία οι δημιουργοί φιλοξενούν περιστρεφόμενες σβούρες στην παλάμη τους. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει τη δυνατότητα του εν λόγω αντικειμένου να ενεργοποιείται και να ορίζει την παρουσία του όχι μόνο σε επίπεδες περιοχές αλλά και σε τμήματα του σώματος, όπως είναι η παλάμη του χεριού.

Αυτή η δυνατότητα εγγύτητας ανάμεσα στον άνθρωπο και τη σβούρα αναδεικνύει θα έλεγα τη φετιχιστική πτυχή του παιχνιδιού. Εντυπωσιακές είναι και οι εκ των άνωθεν λήψεις μιας περιστρεφόμενης σβούρας από μέρους των Charles και Ray Eames σύμφωνα με τις οποίες το αντικείμενο διατηρεί την κίνησή του αλλά προβάλλεται ως στρογγυλή επιφάνεια σε κυκλοτερή κίνηση κι όχι ως τρισδιάστατη κατασκευή που στροβιλίζεται. Στην περίπτωση αυτή το σώμα της σβούρας, μοιάζει να πάλλεται θα έλεγα μπροστά- πίσω: εκδηλώνει μια κίνηση υποχώρησης και επανόδου παράλληλα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολύ νωρίτερα, η εικόνα μιας περιστρεφόμενης στρογγύλης επιφάνειας αποτελεί για τον Marcel Duchamp τη βάση για δημιουργία των Rotoreliefs (1923). Πρόκειται για χάρτινες επιφάνειες  κολλημένες σε δίσκους γραμμοφώνου.

Η περιστροφή τους δημιουργούσε την ψευδαίσθηση ενός τρισδιάστατου μοτίβου σε κίνηση. Αυτό οφειλόταν κυρίως στις σπείρες από μελάνι και μολύβι που ο Duchamp φιλοτεχνούσε στις στρογγύλες επιφάνειες χαρτιού. Λαμβάνοντας υπόψη τη φόρμα τους, δύο άλλα έργα-readymades του Γάλλου καλλιτέχνη μπορούν να λογιστούν ως σβούρες: το Bilboquet (1910) και το L’air de Paris (1919): ένα ξύλινο παιχνίδι και ένα γυάλινο φιαλίδιο αντίστοιχα.       

Navid & Sahand Gholipour