Σχεδόν ένα μήνα μετά την έναρξη των εχθροπραξιών, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή εξελίσσεται σε έναν πόλεμο φθοράς με αβέβαιη έκβαση. Παρά τα σημαντικά πλήγματα που έχουν δεχθεί οι στρατιωτικές υποδομές του Ιράν, η ανθεκτικότητα του καθεστώτος της Τεχεράνης και η αδυναμία επίτευξης μιας ταχείας και καθοριστικής νίκης από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ περιπλέκουν το γεωπολιτικό σκηνικό.
Την ίδια στιγμή, το αυξανόμενο πολιτικό και οικονομικό κόστος για όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές ενισχύει τα σενάρια διπλωματικής διευθέτησης, με κάθε πλευρά να επιχειρεί να διαμορφώσει το δικό της αφήγημα «νίκης». Ο αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, δρ. Μιχάλης Κοντός, αναλύει στο philenews, τα περιθώρια αποκλιμάκωσης και τα πιθανά σενάρια για την επόμενη ημέρα.
Μετά από σχεδόν έναν μήνα εχθροπραξιών στη Μέση Ανατολή, ποια είναι η εκτίμησή σας για την τρέχουσα πορεία της σύγκρουσης μεταξύ Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ;
Αναμφίβολα η αμερικανική-ισραηλινή επίθεση προκαλεί σταδιακά αποψίλωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων του ιρανικού καθεστώτος. Αν και οι αριθμοί που δίνουν οι δύο κυβερνήσεις ενδεχομένως να μην ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα, εντούτοις, αναπόφευκτα -δεδομένων και των σοβαρών πληγμάτων που έχει υποστεί και η αμυντική βιομηχανία της χώρας- το Ιράν δεν έχει δυνατότητες γρήγορης αναπλήρωσης του απωλεσθέντος στρατιωτικού υλικού. Το δεδομένο αυτό είναι πολύ σημαντικό σε σχέση με την αναμενόμενη κατάληξη της σύγκρουσης.
Παρά ταύτα, και παρά την στρατηγική πρόκλησης περιφερειακού χάους που έχει υιοθετήσει, το ιρανικό καθεστώς μοιάζει αρκετά ανθεκτικό, τόσο στρατιωτικά όσο και πολιτικά. Όσο το καθεστώς δεν γονατίζει, τόσο το διπλωματικό, οικονομικό και στρατιωτικό κόστος αυξάνεται για τους επιτιθέμενους και στενεύουν τα περιθώρια της εσωτερικής τους συνοχής.
Αυτό ισχύει κυρίως για την αμερικανική κυβέρνηση, η οποία δυσκολεύεται να πείσει τις πολιτικές δυνάμεις και την κοινωνία της χώρας για την αναγκαιότητα αυτού του πολέμου. Κατά συνέπεια, ο στόχος της γρήγορης και ολοκληρωτικής νίκης (που θα διασφάλιζε τη διατήρηση του κόστους στα χαμηλότερα δυνατά επίπεδα) αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολος, ίσως και ανέφικτος.
Τις τελευταίες μέρες αναφέρονται συνομιλίες μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών. Πιστεύετε ότι η επίλυση της κρίσης μέσω διπλωματικής οδού είναι ρεαλιστική;
Δεν μπορεί παρά να υπάρξει μια διπλωματική διευθέτηση της σύγκρουσης. Άλλωστε πρόκειται για σύγκρουση μεταξύ κρατών τα οποία αξιοποιούν κατά κανόνα τις πάγιες διπλωματικές πρακτικές. Επιπλέον, κανένας πόλεμος δεν είναι ες αεί επιθυμητός, συνεπώς αργά ή γρήγορα θα υπάρξει η κατάλληλη ισορροπία και ευθυγράμμιση του αποδεχτού κόστους και του επιδιωκόμενου οφέλους για τα αντιμαχόμενα μέρη, έτσι ώστε να γίνει κατορθωτή μια συμφωνία.
Ποιες είναι οι κυριότερες δυσκολίες στις διαπραγματεύσεις για τερματισμό των εχθροπραξιών;
Από επικοινωνιακής άποψης, η κυριότερη δυσκολία είναι η ανάγκη του κάθε αντιμαχόμενου να αισθάνεται ασφαλής ότι μπορεί να πουλήσει την όποια διπλωματική διευθέτηση ως νίκη, τόσο στο εσωτερικό του όσο και διεθνώς. Στο εσωτερικό τους, οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ επιθυμούν να αποκομίσουν πολιτικά και προεκλογικά οφέλη, ή τουλάχιστον να ελαχιστοποιήσουν το κόστος.
Από την πλευρά του, το ιρανικό καθεστώς επιδιώκει να διαμορφώσει ένα πιστευτό αφήγημα νίκης, έτσι ώστε να αποφύγει εσωτερικές αμφισβητήσεις μετά το τέλος των εχθροπραξιών και να διατηρήσει την ηγεμονική του θέση στη χώρα. Εξ ίσου σημαντική για όλους τους αντιμαχόμενους είναι η ανάγκη να επικοινωνήσουν διεθνώς την εικόνα του νικητή, έτσι ώστε να ενισχυθεί το αποτρεπτικό τους αφήγημα, προς αποφυγή μελλοντικών επιθέσεων από τους αντιπάλους τους.
Επί της ουσίας, είναι πολύ δύσκολο να πειστεί το ιρανικό καθεστώς να αποδεχτεί τους όρους αφοπλισμού που επιδιώκουν να επιβάλουν το Ισραήλ και οι ΗΠΑ, καθ’ ότι αντιλαμβάνεται την όποια συνθηκολόγηση ως προάγγελο μελλοντικής νέας επίθεσης ελλείψει αποτρεπτικής ικανότητας. Επιπλέον, έχει ήδη καταβάλει βαρύτατο τίμημα συνεπώς η λογική του «αγώνα μέχρις εσχάτων» είναι πλέον πιο εύπεπτη απ’ ότι πριν την έναρξη των εχθροπραξιών.
Από την άλλη, ΗΠΑ και Ισραήλ έχουν επενδύσει τεράστιο στρατιωτικό, οικονομικό και πολιτικό κεφάλαιο προκειμένου να γονατίσουν το καθεστώς. Κατά συνέπεια, γίνεται εύκολα αντιληπτό το πόσο δύσκολο είναι να επέλθει η απαραίτητη ευθυγράμμιση.
Μπορούν τα κράτη της περιοχής και η ΕΕ να παίξουν ρόλο διαμεσολαβητή;
Η επιλογή του Ιράν να βομβαρδίσει ουσιαστικά όλα τα κράτη της περιοχής λειτουργεί ως τροχοπέδη στην αναζήτηση ενός αμερόληπτου, έντιμου διαμεσολαβητή. Παρά ταύτα, κράτη όπως το Κατάρ και το Ομάν, αλλά και η Αίγυπτος και η Τουρκία, ενδεχομένως να εξακολουθούν να έχουν σοβαρά κίνητρα διαμεσολάβησης. Η Γαλλία θα μπορούσε επίσης να αξιοποιήσει το ειδικό βάρος που διαθέτει στην περιοχή, αλλά και την μη συμμετοχή της στις εχθροπραξίες, ως υπόβαθρο διαμεσολάβησης.
Δεδομένου ότι δεν επετεύχθη ανατροπή του καθεστώτος στο Ιράν, ποιοι πιστεύετε ότι είναι οι κύριοι στρατηγικοί στόχοι των ΗΠΑ αυτή τη στιγμή;
Εξ αρχής οι πρωταρχικοί στόχοι των ΗΠΑ ήταν η καταστροφή του πυρηνικού προγράμματος και του βαλλιστικού οπλοστασίου του Ιράν, ως επίσης και του ναυτικού του. Η ανατροπή του καθεστώτος ναι μεν ήταν και παραμένει επιθυμητή, αλλά οι Αμερικανοί γνώριζαν ότι για αυτήν είναι απαραίτητη η ανάληψη δράσης από τις αντικαθεστωτικές μάζες εντός του Ιράν. Συνεπώς, τόσο από άποψης στρατηγικής ουσίας όσο και από άποψης αφηγήματος, είναι ίσως πιο σημαντικό για την Ουάσιγκτον να δοθούν πειστήρια ουσιαστικής υποβάθμισης των Ιρανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων παρά να ανατραπεί το καθεστώς.
Ποιο θεωρείτε ότι θα ήταν το καλύτερο και ποιο το χειρότερο σενάριο για το Ιράν;
Για το ισλαμικό καθεστώς της Τεχεράνης το καλύτερο σενάριο είναι η επιβίωση, η διατήρηση κάποιων στρατιωτικών δυνατοτήτων και η γρήγορη επαναφορά αξιόπιστης αποτρεπτικής ικανότητας με τη συνδρομή ενδεχομένως της Ρωσίας, της Κίνας και της Βορείου Κορέας. Το χειρότερο σενάριο είναι η εκ των έσω διάβρωση και ανατροπή του καθεστώτος είτε σε αυτή τη φάση, είτε στο άμεσο μέλλον. Προς το παρόν δεν φαίνεται κανένα από τα δύο να είναι υλοποιήσιμο.
Ποια στάση φαίνεται να τηρούν δυνάμεις όπως η Ρωσία και η Κίνα στον πόλεμο;
Εάν στηρίζουν το ιρανικό καθεστώς η στήριξη αυτή συντελείται «κάτω από το τραπέζι», ίσως σε επίπεδο παροχής πληροφοριών και δορυφορικών υπηρεσιών. Ενδεχομένως, να δούμε τις χώρες αυτές να επιχειρούν αποστολή στρατιωτικού υλικού, αν και κάτι τέτοιο αυξάνει τον κίνδυνο απ’ ευθείας σύγκρουσης με τις ΗΠΑ, κάτι που και οι δύο επιθυμούν να αποφύγουν.
Σε κάθε περίπτωση, παρά την υποχώρηση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας και την σημαντική άνοδο της Κίνας στην παγκόσμια κατανομή οικονομικής ισχύος, προς το παρόν οι αμερικανικές δυνατότητες παγκόσμιας προβολής στρατιωτικής ισχύος παραμένουν ασυναγώνιστες. Δεδομένης όμως της έλλειψης οικονομικών συνθηκών παγκόσμιας αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας, η άσκηση του παρεμβατικού αυτού ηγεμονισμού από πλευράς των ΗΠΑ αυξάνει το κίνητρο της Κίνας για σταδιακή αναβάθμιση των στρατιωτικών της δυνατοτήτων στο επίπεδο της ουσιαστικής εξισορρόπησης των Αμερικανών.
Όπως η πόλεμος στο Ιράκ το 2003-2011 προκάλεσε αντι-συσπείρωση δυνάμεων προς εξισορρόπηση του αμερικανικού ηγεμονισμού έτσι και αυτός ο πόλεμος αναμένεται να έχει παρόμοια επίδραση. Μόνο που αυτή τη φορά τα παγκόσμια οικονομικά και τεχνολογικά δεδομένα είναι λιγότερο ευνοϊκά για τις ΗΠΑ απ’ ό,τι τότε και πιο ευνοϊκά για τις δυνάμεις της αντι-ηγεμονικής συσπείρωσης.
