Η ζωγραφική του θραύσματος της Δανάης Πάτσαλου.
Η έκθεση της Δανάης Πάτσαλου στην The Edit Gallery διατυπώνει μια συνεκτική και μεθοδικά επεξεργασμένη πρόταση από μια ζωγράφο της νεότερης γενιάς, η οποία φαίνεται να αποφεύγει συνειδητά τόσο την ευκολία της αφηγηματικής γραμμικότητας όσο και μια οπτική ρητορική της εντύπωσης.
Το έργο της δεν επιδιώκει την άμεση αναγνωσιμότητα· αντίθετα, εγκαθιδρύει ένα πεδίο όπου η εικόνα παραμένει υπό διαμόρφωση και η θέαση απαιτεί χρόνο, προσοχή και επαναπροσέγγιση.
Η έκθεση παρουσιάζει ζωγραφικά έργα και σχέδια και οργανώνεται γύρω από έναν διπλό άξονα: την ανατολή του ήλιου και την αρχαιολογική ανασκαφή ως διαδικασία που συνοδεύεται από θελκτικές εικόνες, που ορίζουν το κοινωνικό φαντασιακό. Δεν πρόκειται για δύο θεματικές, αλλά για δύο δομικά σχήματα αποκάλυψης που μοιράζονται μια κοινή λογική. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που γίνεται ορατό δεν προϋπάρχει ως πλήρες αντικείμενο που απλώς αποκαλύπτεται, αλλά συγκροτείται μέσα από τις συνθήκες της εμφάνισής του.
Η ανασκαφή δεν αποκαλύπτει ένα ακέραιο παρελθόν αλλά παράγει ένα μερικό και αποσπασματικό ίχνος. Αντίστοιχα, η ανατολή δεν αποδίδει το τοπίο σε πλήρη σαφήνεια, αλλά το διατηρεί σε μια κατάσταση εκκρεμότητας. Η ορατότητα, και στις δύο περιπτώσεις, είναι εξαρτημένη από τη γωνία θέασης καθώς και τη διάρκεια και το πλαίσιο της παρατήρησης.
Όταν μετακόμισε στη Λευκωσία, η Πάτσαλου άρχισε να διανύει καθημερινά τη διαδρομή προς τη Λάρνακα όπου εργάζεται, φεύγοντας κάθε πρωί στις 6:40. Μέσα στην οδήγηση, το φως συναντά την κίνηση και το τοπίο παραμένει ακαθόριστο. Πρόκειται για μια χρονική ζώνη που δεν ανήκει πλήρως ούτε στη νύχτα ούτε στην ημέρα. Ο ήλιος ανατέλλει και το φως του γλιστρά πάνω στις μορφές, καθιστώντας τις μερικώς ορατές, χωρίς να τις ολοκληρώνει.
Η αντίληψη οδηγείται σε μια ενδιάμεση συνθήκη, όπου τα πράγματα διατηρούνται σε κατάσταση αιώρησης. Σε αυτό το κατώφλι, όπου η ορατότητα δεν έχει ακόμη αποκτήσει καθεστώς βεβαιότητας, διαμορφώνεται η αφετηρία του νέου της έργου.
Η Πάτσαλου δεν χρησιμοποιεί αυτά τα σχήματα ως ρητορικές μεταφορές· τα ενσωματώνει ως αρχές οργάνωσης της ζωγραφικής διαδικασίας. Η επιφάνεια του κάθε πίνακα δεν αποδίδει την εικόνα, αλλά την αναδύει μέσα από στρωματώσεις, διακοπές και επαναδιατυπώσεις, σε μια παρατεταμένη συνθήκη αναστολής όπου το ορατό δεν παγιώνεται και το αόρατο δεν αποσύρεται πλήρως.
Το φως δεν λειτουργεί ως εξωτερικός φωτισμός, αλλά ως εσωτερική συνθήκη που μεταβάλλει τη σχέση μεταξύ των στρωμάτων. Αυτή η λογική καθίσταται ιδιαίτερα εμφανής στην μικρή κλίμακα των έργων, που δεν δηλώνει περιορισμό αλλά συγκέντρωση. Τα έργα δεν επιδιώκουν να επιβληθούν μέσω φυσικής παρουσίας αλλά να εμπλέξουν μέσω εγγύτητας.
Η πρόσληψή τους προϋποθέτει επιβράδυνση: ο θεατής δεν συλλαμβάνει την εικόνα με μία ματιά αλλά τη διατρέχει, επανεξετάζει, επιστρέφει. Κάθε επιφάνεια φέρει το ίχνος της χειρονομίας· κάθε στρώμα προϋποθέτει το προηγούμενο και ταυτόχρονα το μετασχηματίζει. Ο χρόνος δεν αναπαρίσταται αλλά ενσωματώνεται στη δομή του έργου.
Η επιλογή αυτή δεν είναι αποκομμένη από τις τάσεις της σύγχρονης ζωγραφικής αλλά βρίσκεται σε παραγωγική τριβή μαζί τους. Την τελευταία δεκαετία, μια ευρεία «επιστροφή στη ζωγραφική» συνοδεύεται από την επανεκτίμηση της κλίμακας ως εκφραστικό εργαλείο. Αυτό σημαίνει συχνά μεγάλα φορμάτ, κυριαρχική παρουσία, εικόνες που ανταγωνίζονται τον χώρο τους.
Η Πάτσαλου φαίνεται να διαπραγματεύεται τη δική της θέση με τη κλίμακα από μια διαφορετική αφετηρία, επιλέγοντας να μην κατακτά αλλά να συμπυκνώνει τον χώρο. Η μικρή κλίμακα γίνεται έτσι αισθητική και πολιτική θέση: μια άρνηση της θεαματικότητας που δεν είναι αποχή, αλλά εναλλακτική πρόταση.
Η έννοια της στρωμάτωσης, που διατρέχει τη ζωγραφική διαδικασία, συνδέεται άμεσα με τη λογική της ανασκαφής. Ωστόσο, εδώ δεν πρόκειται για μια απλή αναλογία μεταξύ επιφάνειας και εδάφους. Η αρχαιολογική αναφορά ενεργοποιεί ένα σύνολο ερωτημάτων που αφορούν τη σχέση μεταξύ εικόνας και εξουσίας.
Σε αυτό το σημείο, η αναφορά στον Ara Pacis καθίσταται καθοριστική. Ο λεγόμενος «Βωμός της ειρήνης», που ανεγέρθηκε στη Ρώμη μεταξύ 13 και 9 π.Χ. για να τιμήσει την επιστροφή του Αυγούστου από εκστρατείες στην Ισπανία και τη Γαλατία και να γιορτάσει την επελθούσα ειρήνη, έχει αναλυθεί εκτενώς ως ένα από τα πλέον σύνθετα παραδείγματα οπτικής ιδεολογίας στην αρχαιότητα.
Όπως έχει δείξει ο Paul Zanker στο The Power of Images in the Age of Augustus (1988), η αυγούστεια εικονογραφία δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση της εξουσίας, αλλά συμβάλλει ενεργά στη συγκρότησή της.
Οι μορφές που απεικονίζονται στα ανάγλυφα του Ara Pacis δεν λειτουργούν απλώς ως διακοσμητικά στοιχεία, αλλά ως φορείς μιας πολιτικής φαντασιακής τάξης, μέσα στην οποία η ειρήνη εμφανίζεται ως φυσική και αναπόφευκτη κατάσταση.
Αντίστοιχα, η Kathleen Lamp, στη μελέτη της για την «οπτική ρητορική» του μνημείου (Rhetoric Society Quarterly, 39(1), 2009), επισημαίνει ότι η αισθητική οργάνωση των ανάγλυφων και των πομπικών σκηνών επιτελεί μια λειτουργία πειθούς, μετατρέποντας την αυτοκρατορική ισχύ σε οπτική κανονικότητα.
Η ειρήνη δεν αποτελεί απουσία σύγκρουσης, αλλά αποτέλεσμα μιας διαδικασίας επιβολής που έχει πλήρως ενσωματωθεί στη μορφή, μια βία τόσο απορροφημένη ώστε να μην είναι πλέον αναγνώσιμη ως τέτοια.
Το ενδιαφέρον της Πάτσαλου για αυτή τη συνθήκη δεν εκδηλώνεται μόνο ως εικονογραφική αναπαραγωγή αλλά ως κριτική επαναδιατύπωση. Ενώ το μνημείο επιδιώκει τη σταθεροποίηση της μορφής και την εξάλειψη της εγγενής του αμφισημίας μέσω της εικόνας (αφού πρόκειται για ένα τελετουργικό βωμό θυσιών ο οποίος όμως αφιερώνεται στην ειρήνη) τα έργα της κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Η εικόνα παραμένει ανοιχτή, ασταθής, υπό διαπραγμάτευση. Αυτή η μετατόπιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο κυπριακό πλαίσιο. Πρόκειται για έναν τόπο όπου το τοπίο δεν λειτουργεί ως φυσικό περιβάλλον, αλλά ως πεδίο εγγραφής ιστορικών συγκρούσεων, όπου αυτό που γίνεται ορατό και αυτό που παραμένει αθέατο καθορίζεται από δομές εξουσίας.
Η ειρήνη εδώ δεν είναι κατάσταση επίλυσης αλλά μορφή διαχείρισης της διαίρεσης. Το πολιτικό στα έργα της Πάτσαλου δεν διατυπώνεται ως δήλωση αλλά ως ερώτημα που παραμένει ανοιχτό.
Η διάσταση αυτή αποκτά και προσωπικό βάρος. Η καλλιτέχνις έχει ρίζες από την Κυθρέα, έναν τόπο που γνώρισε μόνο μέσα από εικόνες, που συμπεριλαμβάνουν ορισμένες από το αρχείο της Σουηδικής Αρχαιολογικής Αποστολής (1927–1931) υπό τον Einar Gjerstad. Να έρχεσαι αντιμέτωπος με εικόνες ενός τόπου που θεωρείς δικό σου χωρίς να τον έχεις βιώσει δεν είναι βιογραφική λεπτομέρεια· είναι το ίδιο το ερώτημα της έκθεσης. Ποιοι γινόμαστε μέσα από αυτό που βλέπουμε και ποιο το παρελθόν που επικαλούμαστε;
Το ερώτημα αυτό αποκτά οπτική μορφή στο δεύτερο σώμα έργων, όπου η έμφαση μετατοπίζεται από τη αναπαραστατική λειτουργία στην ατμοσφαιρική αποτύπωση. Η αρχαιολογική διάσταση δεν εγκαταλείπεται αλλά μετασχηματίζεται: αντί να αφορά αντικείμενα που ανασύρονται από το έδαφος, αφορά τον ίδιο τον χρόνο ως διαδικασία στρωμάτωσης.
Το παρελθόν δεν τοποθετείται κάτω από το παρόν αλλά αναδιπλώνεται μέσα του, παραμένοντας ενεργό και δρών. Στα Ara Pacis Shimmers και στο Highway, η επιφάνεια αποκτά μια ιδιότητα παλλόμενη. Το φως δεν σταθεροποιεί την εικόνα αλλά την καθιστά ασταθή, κοντά σε αυτό που ο Mieke Bal περιέγραψε ως «εικόνα που αρνείται να σταματήσει να συμβαίνει».
Ο όρος “shimmer” (η τρεμάμενη, διάχυτη παρουσία) δεν λειτουργεί μόνο ως περιγραφική ένδειξη αλλά ως επιστημολογικό εργαλείο: υποδηλώνει μια μορφή γνώσης που δεν συγκροτείται ως σταθερό σύνολο αλλά ως διαδικασία διαρκούς μεταβολής, μια γνώση που παραμένει ανοιχτή, ασταθής και εν εξελίξει.
Δεν αφορά απλώς το πώς εμφανίζονται τα πράγματα, αλλά το πώς γίνονται αντιληπτά τη στιγμή της γένεσής τους μέσα στο βλέμμα.
Tο shimmer έχει συνδεθεί με μια προ-αντιληπτική κατάσταση, μια χρονικότητα σχεδόν οριακή: τη στιγμή πριν το βλέμμα σταθεροποιηθεί και αποφασίσει τι ακριβώς βλέπει, πριν η εμπειρία αποκτήσει όνομα και μορφή. Πρόκειται για ένα πεδίο όπου η εικόνα δεν έχει ακόμη παγιωθεί σε αντικείμενο, αλλά παραμένει δυναμική, ρευστή, πολλαπλή.
Τελικά, καθίσταται σαφές ότι η ζωγραφική, σε αυτή την έκθεση, δεν λειτουργεί ως μέσο αναπαράστασης αλλά ως πεδίο σκέψης: δεν επιλύει τις αντιφάσεις, αλλά τις διατηρεί ενεργές. Η ανατολή του ήλιου παύει να είναι απλώς ένα μοτίβο και προτείνεται ως μέθοδος θέασης, βασισμένη στην επιβράδυνση και στην αποδοχή της μερικότητας.
Πρόκειται για έργα που ανταμείβουν την εγγύτητα αφού όσο πλησιάζει κανείς, τόσο περισσότερα αποκαλύπτονται. Η ζωγραφική ύλη, στρωματωμένη και επεξεργασμένη, αποφεύγει τόσο τη διακήρυξη όσο και την τυχαιότητα, υπακούοντας σε μια εσωτερική λογική που αναδύεται σταδιακά.
Η θέαση μετατρέπεται έτσι σε μια μορφή ανάγνωσης, σαν την προσέγγιση ενός αποσπάσματος αποκομμένου από το πλήρες συμφραζόμενό του: μια στιγμή, μια ανάκληση, μια σκέψη που παραμένει ανοιχτή, ενώ τα χρώματα, σχεδόν ξεθωριασμένα, επιμένουν όπως μια μνήμη που φθείρεται αργά και ταυτόχρονα επιμένει να επανεμφανίζεται, ατελής αλλά ζωντανή.
Ελεύθερα, 11.04.2026
Εγγραφή στο Newsletter
