Τι είναι ένα τραπέζι, ένας βράχος, ένα σπίτι; Μια κάποια συνάρμοση περιεχομένων της συνείδησης, μια διάταξη τούτων των περιεχομένων. Ω, τροφοδότρα φιλοσοφία!
«Στα χέρια μου (…) υπάρχει κάτι πρωτόγνωρο, ένας συγκεκριμένος τρόπος να κρατώ την πίπα ή το πιρούνι μου. Ή μάλλον το πιρούνι απέκτησε τώρα ένα συγκεκριμένο τρόπο να κρατιέμαι, δεν ξέρω. Πριν από λίγο, καθώς έμπαινα στο δωμάτιο μου, σταμάτησα απότομα, διότι αισθάνθηκα στην παλάμη μου ένα ψυχρό αντικείμενο που τραβούσε την προσοχή μου λες και είχε προσωπικότητα. Άνοιξα την παλάμη μου, κοίταξα: κρατούσα απλά το πόμολο της πόρτας».
Το πιο πάνω απόσπασμα είναι παρμένο από το πρώτο μυθιστόρημα του Ζαν-Πολ Σαρτρ με τίτλο Ναυτία (1938). Ένα σύνθετο έργο ενάντια στην αστική και σύμφωνα με τον ίδιο συμβατική παιδεία της εποχής του που ανοίγει το δρόμο στη λογοτεχνία του παράλογου. Παράλληλα, αυτό καταδεικνύει την προσπάθεια του στοχαστή να διαχειριστεί ή να υπερβεί εκφάνσεις της περιβάλλουσας πραγματικότητας.
Στο μυθιστόρημα ο Σαρτρ σχολιάζει και διερευνά τη σχέση του Αντουάν Ροκεντέν με αντικείμενα. Πώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται κάθε τι που κρατά στις παλάμες του; Σύμφωνα με τον ίδιο μια αμφίδρομη σχέση απορρέει, η οποία εγείρει ένα θεμελιώδες και πρωτοφανές ζήτημα. Ο άνθρωπος κατέχει και εξουσιάζει αυτό που βρίσκεται στα χέρια του ή το εκάστοτε αντικείμενο, δεδομένης της μορφολογίας του, αναδεικνύει και καθορίζει τη συμπεριφορά ή τη στάση του ατόμου απέναντι σε αυτό;
Στο Σχεδίασμα για μια θεωρία των συναισθημάτων, έργο το οποίο βλέπει το φως μόλις ένα χρόνο μετά την κυκλοφορία της Ναυτίας, ο Γάλλος στοχαστής επιχειρεί να κατανοήσει και να αναδείξει τη σημασία αντικειμένων στη διαμόρφωση θυμικών βιωμάτων.
Στην εισαγωγή του Σχεδιάσματος ο Αντώνης Χατζημωυσής επισημαίνει τη σημασία της αφής ως αισθητηριακής τροπικότητας. Γράφει: «Η αφή είναι η αίσθηση με την οποία ακυρώνεται η απόσταση μεταξύ των αντικειμένων και του εαυτού μας».
Της προσδίδει καθησυχαστικό χαρακτήρα καθότι αυτή επιτρέπει την αντίληψη της υφής, του περιγράμματος και των ορίων του σώματος ενός αντικειμένου. Στη Ναυτία εντούτοις, ο Ροκεντέν ακυρώνει την πάγια θέση που θέλει τα αντικείμενα δέσμια του ρόλου και της χρήσης τους. Αυτά – η πίπα, το πιρούνι, το πόμολο – απεκδύονται οικείων ιδιωμάτων τους προκαλώντας ανησυχία και εγείροντας αλλόκοτα αισθήματα στον ίδιο.
«Είχα παραλύσει, δεν μπορούσα να αρθρώσω λέξη. Κοίταζα επίμονα ένα αγαλματίδιο Χμερ πάνω σε ένα πράσινο χαλί, δίπλα σε μια τηλεφωνική συσκευή. Νόμιζα ότι ήμουν γεμάτος λέμφο ή χλιαρό γάλα» γράφει στο ημερολόγιο του, δέσμιος της αποβλεπτικότητας της συνείδησης του προς το αντικείμενο. Ο Σαρτρ πιστεύει μεταξύ άλλων ότι ο κόσμος γύρω μας αποκαλύπτεται ως μαγικός και ότι η σημασία ενός συναισθήματος απορρέει από τον κόσμο και όχι από εμάς.
Δεν εμμένει εντούτοις στην εν λόγω θέση. Διερωτάται παράλληλα αν το υποκείμενο είναι που διαμορφώνει τον κόσμο μέσα από μια μετατόπιση της συνειδησιακής του στάσης απέναντι στην πραγματικότητα. Το δίλημμα του στοχαστή μένει ανοικτό.
«Τα αντικείμενα δε θα έπρεπε να τα αγγίζουμε διότι είναι ζωντανά (…) Φοβάμαι να έρθω σε επαφή μαζί τους λες και είναι έμψυχα ζώα. Τώρα καταλαβαίνω. Θυμάμαι καλύτερα τι ένιωσα τις προάλλες δίπλα στη θάλασσα, όταν κρατούσα εκείνο το βότσαλο.
Κάτι σαν αναγούλα. Πόσο δυσάρεστο ήταν (…) Ναι, αυτό είναι ακριβώς: κάτι σαν ναυτία στα χέρια μου» γράφει ο Ροκεντέν. Μια διευρυμένη ύπαρξη αποδίδει ο Σαρτρ στα αντικείμενα που τον περιβάλλουν και μια νέα απόβλεψη.
Η συνείδηση σύμφωνα με τον ίδιο διαθέτει μια μετασχηματιστική δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να γνωρίσει και να κατανοήσει τα πράγματα. Η συνείδηση με άλλα λόγια ζωοδοτεί τις πράξεις του και παράλληλα συγκροτεί την ταυτότητα του μέσα από κάθε τύπου δέσμευση που απορρέει από τις συναισθηματικές κινήσεις και συμπεριφορές του.
Ο Γάλλος στοχαστής επισημαίνει την ανάγκη να δοθεί ερμηνεία στα σημαίνοντα της συμπεριφοράς ώστε αυτά να κομίζουν νόημα. Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο είναι εφικτό ακολουθώντας τη μέθοδο της υπαρξιακής ψυχανάλυσης.
Λέει ο Ροκεντέν σχολιάζοντας την αγάπη του για πεταγμένα χαρτιά: «Τα πιάνω. Μερικές φορές τα ψηλαφώ μονάχα κοιτάζοντάς τα από πολύ κοντά, άλλες φορές τα σκίζω για να ακούσω το μακρόσυρτο τριγμό τους, ή αν είναι πολύ υγρά, τους βάζω φωτιά, πράγμα επίπονο. Ύστερα σκουπίζω τις λασπωμένες παλάμες μου σε έναν τοίχο ή στον κορμό ενός δέντρου». Η ανθρώπινη πραγματικότητα εκδηλώνεται σε μορφή συναισθήματος.
Και το συναίσθημα σύμφωνα με τον Σαρτρ δεν έρχεται στην ανθρώπινη πραγματικότητα έξωθεν αλλά αναλαμβάνεται από τον ίδιο τον άνθρωπο ως κάτι με δομή και νόημα. Το συναίσθημα αποτελεί σύνδεσμο του ψυχικού είναι με τη συνθετική ολότητα που λέγεται κόσμος.
Μπορεί κανείς να το ερμηνεύσει αν αναζητήσει σε αυτό σημασία όχι μέσα από εμπειρική και συνεπώς τελεολογική προσέγγιση αλλά μέσα στην ίδια τη συνείδηση. Με άλλα λόγια η συνείδηση είναι που βιώνει συναισθήματα απαντώντας σε δικές της εσώτερες ανάγκες.
Σύμφωνα με τον Σαρτρ η συναισθηματική συνείδηση είναι συνώνυμη με τη συνείδηση του κόσμου αν λάβουμε υπόψη ότι κάθε συναίσθημα πυροδοτείται από κάποια αισθητηριακή αντίληψη, από μια εικόνα, μια παράσταση, ένα σήμα, ένα σημείο κ.λπ.
Γράφει χαρακτηριστικά: «Με δυο λόγια, το υποκείμενο που βιώνει το συναίσθημα και το αντικείμενο που προκαλεί το συναίσθημα είναι ενωμένα σε αδιάσπαστη σύνθεση. Το συναίσθημα είναι ένας τρόπος πρόσληψης του κόσμου».
- Ζαν-Πολ Σαρτρ, Η ναυτία, 13η έκδοση, μτφρ. Ειρήνη Τσαλακέλη, Αθήνα, Πατάκη, 2024.
- Ζαν-Πολ Σαρτρ, Τα συναισθήματα – Σχεδίασμα μιας θεωρίας, μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής, Αθήνα, Δώμα, 2025.
- Jean-Paul Sartre, Χούσσερλ, Φώκνερ, Καρτέσιος – Τέσσερα κείμενα, μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2020.
Eλεύθερα, 04/01/2026
