Πολλοί γονείς παρατηρούν στα παιδιά τους επαναλαμβανόμενες κινήσεις που μοιάζουν να γίνονται «αυτόματα», χωρίς κάποιον προφανή λόγο. Τα ίδια τα παιδιά συχνά λένε ότι αυτές οι κινήσεις «τους έρχονται από μόνες τους». Στην επιστημονική γλώσσα ονομάζονται στερεοτυπίες.
Σύμφωνα με το διαγνωστικό εγχειρίδιο DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), πρόκειται για επαναλαμβανόμενες κινήσεις που μπορεί να επηρεάζουν την καθημερινότητα ενός παιδιού, να επιμένουν για περισσότερες από τέσσερις εβδομάδες και να μην οφείλονται σε φάρμακα, άλλες ιατρικές παθήσεις ή κάποια διαφορετική αναπτυξιακή διαταραχή.
Οι λεγόμενες πρωτοπαθείς στερεοτυπίες εμφανίζονται σε παιδιά που αναπτύσσονται φυσιολογικά και στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένουν σταθερές ή υποχωρούν με την πάροδο του χρόνου. Αντίθετα, οι δευτεροπαθείς στερεοτυπίες συνδέονται με άλλες νευροαναπτυξιακές ή ψυχιατρικές καταστάσεις, όπως οι διαταραχές του αυτιστικού φάσματος, η νοητική υστέρηση, το σύνδρομο Tourette ή το σύνδρομο Rett. Μπορούν επίσης να εμφανιστούν σε παιδιά με εγκεφαλική παράλυση ή σε παιδιά με αισθητηριακές δυσκολίες, όπως η τύφλωση ή η κώφωση.
Πόσο συχνά εμφανίζονται;
Οι στερεοτυπικές κινήσεις είναι πιο συχνές απ’ όσο πιστεύουν πολλοί γονείς. Υπολογίζεται ότι εμφανίζονται στο 20% έως 50% των παιδιών, ενώ σε πιο σύνθετες μορφές παρατηρούνται συχνότερα στα αγόρια. Σε περίπου ένα τέταρτο των περιπτώσεων υπάρχει και κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας που παρουσίαζε παρόμοιες κινήσεις.
Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι αρκετά γνωστά:
- Πιπίλισμα αντίχειρα ή δακτύλων, που εμφανίζεται στο 17–59% των παιδιών κάτω των 15 ετών.
- Χτύπημα του κεφαλιού στον τοίχο ή στο πάτωμα, το οποίο εμφανίζεται περίπου στο 10% των παιδιών χωρίς αναπτυξιακές διαταραχές.
- Ρυθμική κίνηση του σώματος μπρος–πίσω, που παρατηρείται στο 6–19% των παιδιών έως τριών ετών.
- Δάγκωμα των νυχιών, μια πολύ συχνή συνήθεια που εμφανίζεται σε περισσότερα από 60% των παιδιών γύρω στα 8 χρόνια.
- Τριχοτιλλομανία, δηλαδή το τράβηγμα των μαλλιών, που εμφανίζεται περίπου στο 1% των παιδιών.
Σε παιδιά με αναπτυξιακές διαταραχές τα ποσοστά είναι ακόμη υψηλότερα. Για παράδειγμα, στο σύνδρομο Rett όλα σχεδόν τα παιδιά παρουσιάζουν στερεοτυπικές κινήσεις με τα χέρια, ενώ στον αυτισμό περισσότερα από 60% των παιδιών προσχολικής ηλικίας εμφανίζουν τέτοιες συμπεριφορές.
Διαβάστε επίσης: Ποιο κατοικίδιο είναι το ιδανικό για την ηλικία του παιδιού μου;
Πώς εκδηλώνονται;
Οι στερεοτυπίες μπορεί να εμφανιστούν με διάφορες μορφές. Συχνές είναι οι κινήσεις των χεριών, όπως το «φτερούγισμα», το ανοιγοκλείσιμο της γροθιάς ή οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις των δακτύλων. Κάποιες φορές διαρκούν πάνω από ένα λεπτό και μπορεί να επαναλαμβάνονται πολλές φορές μέσα στην ημέρα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις συνοδεύονται και από άλλες συμπεριφορές, όπως το να τσιμπά το παιδί το δέρμα του, να ανοίγει το στόμα ή να βγάζει άθελά του ήχους. Σε παιδιά με αυτισμό, συχνά παρατηρείται επίσης ότι κοιτούν αντικείμενα από ασυνήθιστες γωνίες ή περπατούν με ιδιαίτερο τρόπο.
Πώς εξελίσσονται με τον χρόνο;
Οι πιο σύνθετες στερεοτυπίες συνήθως εμφανίζονται πριν από την ηλικία των δύο ετών. Σε περίπου ένα τρίτο των παιδιών υποχωρούν καθώς μεγαλώνουν, ενώ σε άλλα μπορεί να παραμείνουν αλλά σε πιο ήπια μορφή. Μόνο σε ένα μικρό ποσοστό ενδέχεται να επιδεινωθούν.
Σε μεγαλύτερη ηλικία, όμως, αυτές οι κινήσεις μπορεί να προκαλέσουν αμηχανία ή άγχος, τόσο στο παιδί όσο και στους γονείς, κυρίως λόγω του φόβου κοινωνικού στιγματισμού.
Γιατί συμβαίνουν;
Οι επιστήμονες έχουν προτείνει διάφορες εξηγήσεις. Από ψυχολογικής πλευράς, οι στερεοτυπίες μπορεί να εμφανίζονται ως τρόπος διαχείρισης της έντασης, της υπερβολικής ενέργειας ή των αισθητηριακών ερεθισμάτων. Συχνά πυροδοτούνται από χαρά, ενθουσιασμό, έντονη συγκέντρωση, κούραση ή άγχος.
Από νευροβιολογική σκοπιά, φαίνεται ότι σχετίζονται με τη λειτουργία συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου, όπως τα βασικά γάγγλια και οι ντοπαμινεργικές οδοί.
Στερεοτυπίες ή τικ;
Οι στερεοτυπίες συχνά μπερδεύονται με τα τικ. Τα τικ είναι επίσης ακούσιες, επαναλαμβανόμενες κινήσεις – όπως το γρήγορο ανοιγοκλείσιμο των ματιών ή το σούφρωμα των χειλιών – αλλά συνήθως εμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία και διαρκούν λιγότερο.
Σε αντίθεση με τα τικ, οι στερεοτυπίες μπορούν συχνά να σταματήσουν αν αποσπάσουμε την προσοχή του παιδιού, ενώ τα τικ συνοδεύονται από μια έντονη ανάγκη που το παιδί δυσκολεύεται να συγκρατήσει.
Πώς αντιμετωπίζονται;
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αντιμετώπιση βασίζεται σε συμπεριφορικές προσεγγίσεις. Οι γονείς προσπαθούν να εντοπίσουν τι προκαλεί τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και να βοηθήσουν το παιδί να τη διαχειριστεί.
Η συμβολή ενός παιδιάτρου ή αναπτυξιολόγου μπορεί να είναι πολύτιμη, τόσο για τη σωστή διάγνωση όσο και για την καθοδήγηση της οικογένειας. Το σημαντικότερο είναι οι γονείς να αντιμετωπίζουν την κατάσταση με ηρεμία, χωρίς ντροπή ή υπερβολικό άγχος, βοηθώντας το παιδί να καταλάβει τι συμβαίνει.
Παράλληλα, η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας είναι σημαντική, ώστε τέτοιες συμπεριφορές να μην οδηγούν σε στιγματισμό ή σχολικό εκφοβισμό, αλλά να αντιμετωπίζονται με κατανόηση.
