Ο πόλεμος στο Ιράν, που ξέσπασε στις 28 Φεβρουαρίου 2026, με μαζικές αεροπορικές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε πυρηνικές και ενεργειακές εγκαταστάσεις της Τεχεράνης, ξεπέρασε την πρώτη εβδομάδα και προκαλεί έντονες αναταράξεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Το Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, παρέμεινε κλειστό για μερικές ημέρες, ενώ ιρανικές αντεπιθέσεις σε πλοία και υποδομές σε γειτονικές χώρες μείωσαν την παραγωγή κατά 2 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.
Παρά την κλιμάκωση, η τιμή του Brent αυξήθηκε γύρω στα 81,40 δολάρια ανά βαρέλι, μετά από αρχική άνοδο 4.7%, με τις ενεργειακές μετοχές να ενισχύονται και τον κλάδο των αερομεταφορών να δέχεται ισχυρές πιέσεις.
Οι πρώτες αντιδράσεις της αγοράς
Η σύγκρουση πλήττει άμεσα την προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου, καθώς το Ιράν ελέγχει κρίσιμες διαδρομές και υποδομές, από όπου διέρχεται περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών. Οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν ήδη αυξηθεί κατά περίπου 15%, λόγω διακοπών στις ροές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από το Κατάρ και καθυστερήσεων σε διαδρομές μέσω της Ερυθράς Θάλασσας, ενώ η Goldman Sachs κάνει λόγο για «δοκιμασία αντοχής» του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος σε ό,τι αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την αποθήκευση.
Στις ΗΠΑ, οι τιμές της βενζίνης έχουν αυξηθεί κατά περίπου 20 σεντς ανά γαλόνι, ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις, την ώρα που διάφοροι αναλυτές προβλέπουν βραχυπρόθεσμα τιμές Brent άνω των 80 δολαρίων.
Ο OPEC αντέδρασε αυξάνοντας την παραγωγή από τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατά περίπου 500 χιλιάδες βαρέλια την ημέρα, περιορίζοντας τον κίνδυνο ενός άμεσου, βαθύτερου, σοκ στην αγορά. Ωστόσο, αναλυτές όπως το Soufan Center υπενθυμίζουν ότι επιθέσεις σε κρίσιμους στόχους θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διπλασιασμό των τιμών, αν συνδυαστούν με παρατεταμένο κλείσιμο διαδρομών και κλιμάκωση της βίας. Στην Ασία, χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα βλέπουν ήδη αυξημένο κόστος εισαγωγών, με το Ιράν να καλύπτει περίπου το 10% των αναγκών της Ινδίας σε πετρέλαιο και να αποτελεί σημαντικό προμηθευτή για κινεζικές εταιρείες.
Τα τρία σενάρια
Στην Ανατολική Μεσόγειο και ειδικότερα στην Κύπρο, η κρίση τροφοδοτεί ανησυχίες για αυξήσεις στις τιμές καυσίμων και επιπλέον πίεση στο κόστος παραγωγής ηλεκτρισμού. Οι χώρες της περιοχής, που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές πετρελαίου, αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις, όπως, διακοπές ή καθυστερήσεις σε κρίσιμες θαλάσσιες διαδρομές και αύξηση των ναύλων. Συνάμα, η ηλεκτροπαραγωγή από συμβατικά καύσιμα δέχεται έντονη πίεση, με αυξημένη πιθανότητα μετακύλισης του κόστους στους λογαριασμούς ηλεκτρισμού.
Πιο κάτω, παρουσιάζονται τρία διακριτά σενάρια εξέλιξης της κρίσης, τα οποία στηρίζονται στις εκτιμήσεις διεθνών οίκων, εξειδικευμένων ενεργειακών αναλυτών και οργανισμών ασφαλείας, καθώς και τις ιδιαιτερότητες της ευρωπαϊκής και κυπριακής αγοράς ενέργειας. Τα σενάρια αυτά δεν αποσκοπούν στην πρόβλεψη μιας μοναδικής «έκβασης», αλλά στη διερεύνηση ενός φάσματος πιθανών διαταραχών στην προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου, στις τιμές ενέργειας και στη λειτουργία των εφοδιαστικών αλυσίδων, ώστε να αποτυπωθούν έγκαιρα οι επιπτώσεις σε οικονομικό, κοινωνικό και θεσμικό επίπεδο και να υποστηριχθεί ο σχεδιασμός κατάλληλων πολιτικών αντιμετώπισης.
Σενάριο 1: Βραχυπρόθεσμη Αναστάτωση
Στο πρώτο σενάριο, που μπορεί να περιγραφεί ως βραχυπρόθεσμη αναστάτωση, λαμβάνει χώρα μια περιορισμένης κλίμακας στρατιωτική κλιμάκωση, με στοχευμένες επιθέσεις σε κρίσιμες ιρανικές ενεργειακές υποδομές. Η διακοπή ροών πετρελαίου εκτιμάται γύρω στα 2 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, με επίκεντρο υποδομές όπως το νησί Kharg, που διαχειρίζεται περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η τιμή του Brent αναμένεται να κινηθεί στην περιοχή 80-90 δολαρίων ανά βαρέλι, ενώ οι τιμές φυσικού αερίου σημειώνουν αύξηση περίπου 10-15% λόγω πρόσκαιρων διαταράξεων σε ροές LNG και αυξημένου κόστους της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Η αντίδραση του OPEC με αύξηση παραγωγής κατά 500 χιλιάδες βαρέλια ημερησίως, κυρίως από Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, λειτουργεί ως «μαξιλάρι» και περιορίζει τη διάρκεια του σοκ σε 1-2 μήνες.
Στη χώρα μας, ένα τέτοιο σενάριο μεταφράζεται σε ήπια αύξηση τιμών καυσίμων της τάξης του 5-10% και επιβάρυνση στο κόστος παραγωγής ηλεκτρισμού περίπου 5%, με περιορισμένο όμως αντίκτυπο χάρη στην ύπαρξη αποθεμάτων και βραχεία διάρκεια της διαταραχής.
Σενάριο 2: Μέτρια Κλιμάκωση
Στο δεύτερο σενάριο, η σύγκρουση κλιμακώνεται με εντατικότερες επιθέσεις, συμπεριλαμβανομένων ενεργειών από συμμάχους του Ιράν σε ναυτιλιακούς και ενεργειακούς στόχους. Οι εξαγωγές πετρελαίου της περιοχής μειώνονται περαιτέρω, οδηγώντας την τιμή του Brent στην περιοχή των 90-110 δολαρίων ανά βαρέλι, με σημαντική επιδείνωση της μεταβλητότητας και του επενδυτικού κλίματος. Οι διαταραχές σε εφοδιαστικές αλυσίδες φθάνουν περίπου το 15%, με σαφή επίπτωση στις θαλάσσιες μεταφορές LNG, ιδιαίτερα προς την Ευρώπη και την Ασία.
Σε αυτό το σενάριο, η Goldman Sachs και άλλοι οίκοι προειδοποιούν για ενισχυμένες πληθωριστικές πιέσεις, με την παγκόσμια οικονομία να βλέπει αύξηση του πληθωρισμού έως και 2 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ η Citigroup διατηρεί βασικό σενάριο με Brent γύρω στα 80 δολάρια, αλλά με σημαντικό ανοδικό ρίσκο. Στην Ανατολική Μεσόγειο, τα στρατηγικά αποθέματα αρχίζουν να εξαντλούνται μέσα σε περίπου 30-40 ημέρες, ενώ το αυξημένο κόστος και η παράταση της κρίσης σε ορίζοντα 3-6 μηνών εντείνουν τις πιέσεις σε οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές.
Για την Κύπρο, αυτό σημαίνει άνοδο του ενεργειακού κόστους κατά 10-20%, αυξημένες τιμές ηλεκτρισμού και ανάγκη επιτάχυνσης επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, συστημάτων αποθήκευσης και ηλεκτρικές διασυνδέσεις, καθώς και ενίσχυση του ρόλου της χώρας μας ως κρίσιμος κόμβος στο πλαίσιο του οικονομικού διαδρόμου IMEC.
Σενάριο 3: Πλήρης Κρίση – Γενικευμένος Περιφερειακός Πόλεμος
Το τρίτο σενάριο αφορά μια πλήρη περιφερειακή κρίση, με παν-περιφερειακό πόλεμο που οδηγεί σε σχεδόν μόνιμο κλείσιμο σημαντικών διαδρομών και σε βαθιά και παρατεταμένη ενεργειακή αναστάτωση.
Σε αυτή την περίπτωση, οι ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου καταρρέουν έως και κατά 90%, ενώ στο διεθνές περιβάλλον επικρατεί κλίμα παρατεταμένου φόβου και αποστροφής κινδύνου. Η τιμή του Brent ξεπερνά τα 120 δολάρια ανά βαρέλι και αισθητή επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομικής δραστηριότητας.
Για την Ευρώπη, ένα τέτοιο σενάριο συνεπάγεται ύφεση της τάξης του -1% του ΑΕΠ, καθώς οι υψηλές τιμές ενέργειας συμπιέζουν παραγωγή και κατανάλωση, ενώ οι ελλείψεις LNG επηρεάζουν έως και το 70% των αγορών.
Στην Κύπρο, οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα έντονες. Ελλείψεις καυσίμων, αυξήσεις στις τιμές ηλεκτρισμού που μπορεί να ξεπεράσουν το 20%, και διάρκεια κρίσης άνω των 6 μηνών, με ανάγκη για έκτακτα μέτρα όπως δελτίο κατανάλωσης και επείγουσα προώθηση έργων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας.
Το Soufan Center και άλλοι αναλυτές προειδοποιούν για κινδύνους σε υποδομές, καθιστώντας επιτακτική την πολλαπλοποίηση πηγών εφοδιασμού και διαδρομών, αλλά και την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ανατολικής Μεσογείου.
Πιθανότερη σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο
Συνοπτικά, η ενεργειακή κρίση που απορρέει από τον πόλεμο στο Ιράν εμφανίζεται ως ιδιαίτερα πιθανή σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, αλλά λιγότερο πιθανό να εξελιχθεί σε καταστροφικό, μακροχρόνιο σενάριο, εξαιτίας της ύπαρξης αποθεμάτων, της δυνατότητας διαφοροποίησης προμηθευτών και της σχετικά γρήγορης αντίδρασης των αγορών.
Για την Κύπρο και την EE, η ουσία της πρόκλησης δεν είναι μόνο το μέγεθος του σοκ, αλλά κυρίως η ταχύτητα με την οποία μπορούν να προσαρμοστούν οι ενεργειακές, οικονομικές και θεσμικές δομές, σε ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.
* Καθηγητής Ενεργειακών Συστημάτων, Frederick University
