Τουλάχιστον μέχρι το 2050 θα υπάρχουν αποθέματα υλικού για ανέγερση πύργων, κατασκευή δρόμων και γενικά όλων των ειδών τις υποδομές, αν και στη διαδικασία εξόρυξης θα προκαλούνται περιβαλλοντικές επιπτώσεις μέχρι και σε βάρος της προστατευόμενης αιγυπτιακής φρουτονυχτερίδας για την οποίαν ενδιαφέρεται η ίδια η ΕΕ.
Κατά τα άλλα, η Πάφος ξεμένει από ογκόλιθους σε σημείο που εξετάστηκε ακόμη και η λειτουργία λατομείου στο δάσος Πάφου ή και η μεταφορά υλικού από την Παρεκκλησιά της Επαρχίας Λεμεσού κάτι το οποίο θα εκτόξευε το κόστος ενώ παράλληλα οι ογκόλιθοι που εξορύσσονται δεν είναι κατάλληλοι για κάποια θαλάσσια έργα.
Εξάλλου, οι άδειες λατομείων καθυστερούν να εκδοθούν, οφειλές από κάποιους λατόμους δεν εισπράττονται, κάποιες παρανομίες δεν διώκονται, έλεγχοι δεν διενεργούνται και πάει λέγοντας.
Τα πιο πάνω προκύπτουν από έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίας στο Τμήμα Μεταλλείων και Λατομείων, το οποίο δεν φαίνεται να συμμορφώνεται στις εισηγήσεις που είχαν υποβληθεί από την προηγούμενη έκθεση του 2019.
Πέραν των ευρημάτων και των υποδείξεων της Ελεγκτικής Υπηρεσίας, από την έκθεση προκύπτουν και ενδιαφέρουσες πληροφορίες από την ύπαρξη 132 λατομείων, εκ των οποίων τα 18 βρίσκονταν στο στάδιο αποκατάστασης του χώρου των λατομικών εργασιών.
Αξίζει να σημειωθεί, πως για διάφορα υπό κατασκευή ή υπό προώθηση κυρίως λιμενικά έργα απαιτούνται ογκόλιθοι εμβαδού 1.636.700 κυβικών μέτρων παγκυπρίως ενώ για κάποιες αναπτύξεις δεν έχει εκτιμηθεί ακόμη πόσες χιλιάδες κυβικά μέτρα υλικού θα απαιτηθούν, οπόταν οι ανάγκες θα αυξηθούν.
Ειδικά για τα διαθέσιμα αποθέματα της επαρχίας Πάφου, αναφέρεται, πως διαχρονικά αντιμετωπίζει προβλήματα επάρκειας, με το σύνολο των ογκόλιθων που μπορούν να εξορυχθούν από τα λατομεία της Αντρολύκου να φτάνει στις 130.000 μ3 (κυβικά μέτρα) που δεν επαρκούν για τις ανάγκες επέκτασης του λιμανιού στο Λατσί. Σύμφωνα με την υπηρεσία Μεταλλείων τα αποθέματα σε ογκόλιθους της νέας προτεινόμενης Λατομικής Ζώνης (Λ.Ζ) Ανδρολύκου, για την οποία διενεργούνται μελέτες, ανέρχονται σε 425.000 μ3.
Γενικά, για τα λατομικά υλικά της Αντρολύκου, σύμφωνα με στοιχεία της Υπηρεσίας Μεταλλείων/Λατομείων, μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025 τα διαθέσιμα αδειοδοτημένα αποθέματα δύο προνομίων λατομείου ανέρχονταν περίπου σε 3.100,000 κυβικά μέτρα. Οι πωλήσεις της μίας εταιρείας που δραστηριοποιείται (από το 1993 μέχρι και τον Δεκέμβριο του 2025 κυμάνθηκαν σε 1,3 εκατ. τόνους πετρώματος που αντιπροσωπεύουν το μόλις 6,5% των συνολικών πωλήσεων πετρώματος στη Λατομική Ζώνη. Παράλληλα, τα διαθέσιμα αποθέματα άλλων δύο εταιρειών έχουν εξαντληθεί.
Ως προς τα συνολικά αποθέματα στην ελεύθερη Κύπρο αναφέρεται, πως σύμφωνα με τα αποτελέσματα της Στρατηγικής Μελέτης, δεν αναμένεται σημαντική έλλειψη βασικών πρώτων υλών για τη βιομηχανία αδρανών υλικών ή τσιμέντου έως το 2050, εφόσον τα στοιχεία ανά τύπο υλικού δείχνουν ότι η Κύπρος συνολικά διαθέτει επαρκείς ποσότητες σχεδόν για όλες τις πρώτες ύλες. Ωστόσο, οι αποστάσεις που απαιτούνται για τη μεταφορά τους μεταξύ των επαρχιών, προκειμένου να εξυπηρετηθούν απομακρυσμένα κατασκευαστικά έργα, δεν είναι ούτε αποδοτικές ούτε βιώσιμες.
Συνεπώς, το προβλεπόμενο έλλειμμα για συγκεκριμένα υλικά σε ορισμένες επαρχίες, σε περίπτωση που προκύψει η μεγαλύτερη αύξηση της ζήτησης, ανά έτος, με βάση τα πιο πάνω σενάρια, πρέπει να αντιμετωπιστεί, είτε μέσω προμήθειας εξορυκτικών υλικών από άλλες περιοχές ή επαρχίες, είτε με την εκμετάλλευση πιθανών μελλοντικών επιβεβαιωμένων αποθεμάτων τα οποία, προς το παρόν, καταγράφονται ως δυνητικά, ή μέσω άλλων εναλλακτικών λύσεων.
Εξάλλου, σύμφωνα με την Ετήσια Έκθεση της Υπηρεσίας Μεταλλείων/Λατομείων (για το έτος 2024), η Κύπρος θεωρείται αυτάρκης σε αποθέματα λατομικών υλικών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως πρώτες ύλες σε οικοδομές, δρόμους, υδατοφράκτες, μαρίνες, λιμάνια, και άλλα κατασκευαστικά έργα.
Πάντως, όπως σημειώνει ο Γενικός Ελεγκτής κ. Ανδρέας Παπακωνσταντίνου, η Στρατηγική για την Αειφόρο Μεταλλευτική και Λατομική Ανάπτυξη της Κύπρου 2021-2050 που εκπονήθηκε το 2022 και η οποία αποσκοπούσε στην ανάπτυξη μιας μακροπρόθεσμης ολοκληρωμένης πολιτικής, δεν άρχισε να αξιοποιείται.
Στην έκθεση αναφέρεται, πως στην ειδική έκθεση του 2019, διαπιστώθηκε ότι σε δύο περιπτώσεις, εκδόθηκαν πολεοδομικές άδειες σε εταιρείες εκτός λατομικής ζώνης, για τις οποίες ωστόσο δεν εκπονήθηκαν οι απαιτούμενες περιβαλλοντικές μελέτες, όπως ορίζει η σχετική νομοθεσία.
Αναφέρεται επίσης, πως στην ίδια έκθεση γινόταν αναφορά σε εξέταση αίτησης για χορήγηση πολεοδομικής άδειας κατά παρέκκλιση και ότι διαπιστώθηκε πως δόθηκε έγκριση από το (τότε) Υπουργικό Συμβούλιο, χωρίς επαρκή αιτιολόγηση της απόφασης.
Εξάλλου, διαπιστώθηκε ότι εκδόθηκε Προνόμιο Λατομείου σε εταιρεία, εντός περιοχής Ζώνης Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) του Δικτύου Natura 2000, χωρίς να ετοιμαστεί η προβλεπόμενη Μελέτη Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης (ΜΕΟΑ).
Ο Γενικός Ελεγκτής παρατηρεί επίσης, πως στην περίπτωση αυτή καθορίστηκε, από την Υπηρεσία Μεταλλείων/Λατομείων περίοδος οκτώ ετών, αντί για δύο, που προέβλεπε ουσιώδης όρος που έθεσε η Περιβαλλοντική Αρχή στη σχετική γνωμοδότησή της.
Στην Έκθεση γίνεται αναφορά σε χρονοβόρα διαδικασία εξέτασης αιτήσεων για έκδοση πολεοδομικών αδειών για ανάπτυξη λατομείου. Συγκεκριμένα, από τις 29 αιτήσεις παραχώρησης πολεοδομικής άδειας για ανάπτυξη λατομείου που υποβλήθηκαν κατά την περίοδο 2020-2023, μόνο για 14 είχε ολοκληρωθεί η διαδικασία εξέτασης μέχρι την ημερομηνία του ελέγχου, με τις πέντε να παρουσίαζαν καθυστέρηση μεταξύ 1-2 ετών και οι υπόλοιπες δέκα καθυστέρηση πέραν των δύο ετών.
Σχετικά με την επέκταση λατομείου στην Λατομική Ζώνη Ανδρολύκου αναφέρεται ότι:
-Φαίνεται να επηρέασε αρνητικά την παρουσία του προστατευόμενου είδους των αιγυπτιακών φρουτονυχτερίδων (Rousettus aegyptiacus), καθώς μία αποικία τους, που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από το λατομείο, εγκαταλείφθηκε λόγω οχλήσεων. Επισημαίνεται ότι για το είδος αυτό απαιτείται «αυστηρή προστασία» σύμφωνα με την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου για διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Επομένως, υπό αυτό το πρίσμα, η εξέταση του ενδεχομένου δημιουργία νέας Λατομικής Ζώνης στην περιοχή απαιτεί ενδελεχή μελέτη των επιπτώσεων, μεταξύ άλλων, και σε αυτό το είδος, το οποίο, εντός ΕΕ, διαβιεί μόνο στην Κύπρο. Επίσης, έχει περιληφθεί στα είδη που έχουν επιλεγεί στο πλαίσιο υλοποίησης της Στρατηγικής της ΕΕ για τη Βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030, για επίτευξη στόχου ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης ή τουλάχιστον θετικής τάσης διατήρησης κατά τουλάχιστον 30% μέχρι το 2030 και στις εθνικές δεσμεύσεις της Κύπρου.
-Δεν έχουν αξιολογηθεί οι πιθανές σημαντικές έμμεσες επιπτώσεις στα είδη και οικότοπους της Ζώνης Ειδικής Προστασίας από τη συρρίκνωση της Αγροτικής Ζώνης στην Κοινότητα Ανδρολύκου, λόγω της ενδεχόμενης δημιουργίας νέας Λατομικής Ζώνης.
-Η προτεινόμενη Λατομική Ζώνη στην Κοινότητα Ανδρολύκου βρίσκεται εντός της Ζώνης Προστασίας Γεωτρήσεων και σε περιοχή όπου η κατάσταση του Συστήματος Υπογείου Ύδατος χαρακτηρίστηκε ως κακή, ενώ καταγράφτηκε και υποβάθμιση της ποσοτικής κατάστασης του. -Σύμφωνα με το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης (ΤΓΕ), η συνεχιζόμενη λατόμευση της περιοχής που δυνητικά θα επιφέρει η πιθανή δημιουργία νέας ΛΖ στην περιοχή, ενδέχεται να μειώσει τον εμπλουτισμό του υδροφορέα έως και κατά 160.000 κ.μ. νερού ετησίως.
Η Υπηρεσία Μεταλλείων/Λατομείων προχώρησε σε καταγγελία του αναδόχου του έργου για την Αποκατάσταση των Χώρων Ανεξέλεγκτής Διάθεσης Απορριμμάτων (ΧΑΔΑ) των επαρχιών Λάρνακας/Αμμοχώστου, στην Αστυνομία, για μη καταβληθέντα δικαιώματα για λατομικά υλικά, ύψους περίπου €270.00. (περιλαμβανομένων επιβαρύνσεων για καθυστερήσεις), που χρησιμοποιήθηκαν σε τμήμα του έργου, ζητώντας όπως ληφθούν δικαστικά μέτρα εναντίων του για μη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις. Η διαδικασία αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη.
Σε προλογισμό του ο Γενικός Ελεγκτής διαπιστώνει και τα ακόλουθα:
• Καθυστερήσεις στις διαδικασίες αδειοδότησης: Υποβλήθηκαν 29 αιτήσεις παραχώρησης πολεοδομικής άδειας για ανάπτυξη λατομείου κατά την περίοδο 2020-2023 και ολοκληρώθηκε η διαδικασία εξέτασης μόνο για 14.
• Κενά στην εφαρμογή ευρωπαϊκού και εθνικού πλαισίου: Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν έχει ακόμη θεσπίσει κανόνες επιβολής κυρώσεων για παραβάσεις του Ευρωπαϊκού Κανονισμού για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες.
• Καθυστέρηση στην προώθηση στρατηγικών πολιτικών: Παρά το γεγονός ότι η Στρατηγική Μελέτη ετοιμάστηκε τον Ιούνιο του 2022, δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί, λόγω διαφωνιών μεταξύ εμπλεκόμενων Τμημάτων, και παραμένει σε επίπεδο υπηρεσιακής πρότασης με κίνδυνο να καταστεί ετεροχρονισμένη.
• Καθυστερήσεις και κενά στη διαχείριση των λατομείων: Μη τεκμηριωμένος υπολογισμός εγγυήσεων και καθυστερημένη υποβολή ετήσιων εκθέσεων χωρίς επιβολή κυρώσεων.
Παρά τις πιο πάνω διαπιστώσεις, καταγράφονται και θετικές εξελίξεις σε επιμέρους θέματα όπου οι αρμόδιες υπηρεσίες προχώρησαν στην υιοθέτηση ορισμένων από τις συστάσεις της Υπηρεσίας μας, βελτιώνοντας συγκεκριμένες διοικητικές πρακτικές και διαδικασίες ελέγχου.
Η Ελεγκτική Υπηρεσία υπογραμμίζει ότι η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων πρέπει να συνδυάζεται με αυστηρή περιβαλλοντική προστασία και πλήρη συμμόρφωση με την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία. Η ορθολογική και αειφόρος διαχείριση του ορυκτού πλούτου της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι θεμελιώδης για την οικονομική ανάπτυξη, την προστασία του περιβάλλοντος και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
