Τροποποιήσεις σε οκτώ βασικά και άκρως σημαντικά κεφάλαια της νομοθεσίας της Ειδικής Εκπαίδευσης, η οποία σημειωτέων, μετρά 27 χρόνια εφαρμογής χωρίς καμία αλλαγή, επιχειρεί να κάνει το υπουργείο Παιδείας μέσω του νομοσχεδίου που επεξεργάζεται. Το θέμα βρίσκεται στο τραπέζι του διαλόγου καθώς το Υπουργείο, το τελευταίο διάστημα πραγματοποιεί συναντήσεις με εμπλεκόμενους φορείς.
Στο πλαίσιο αυτών των συναντήσεων, το υπουργείο Παιδείας έχει παρουσιάσει τις βασικές του θέσεις, επί σημαντικών ζητημάτων, τα οποία κρίνει ως ιδιαίτερα και καίρια για να αλλάξει η υφιστάμενη κατάσταση και να εκσυγχρονιστεί το ισχύον πλαίσιο της παιδαγωγικής διαδικασίας.
Συγκεκριμένα, αναφορές γίνονται στους εξής τομείς:
>> Ορολογία
>> Ρόλος και συμμετοχή γονέων
>> Βελτίωση λειτουργίας Επαρχιακών Επιτροπών Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΕΕΕΑΕ)
>> Διαφοροποίηση διδασκαλίας και αξιολόγησης
>> Απονομή απολυτηρίου στα παιδιά
>> Πρόγραμμα ενισχυμένης στήριξης
>> Ειδικά Σχολεία
>> Σχολικοί βοηθοί/συνοδοί
Αναλυτικά, σε αυτά που έχει ενώπιον του το υπουργείο γίνεται αναφορά ως ακολούθως:
- Στην ορολογία: Αρχή γίνεται με επικαιροποίηση της. Από «παιδί με ειδικές ανάγκες» που υπάρχει στην υφιστάμενη νομοθεσία, σε «παιδί με αναπηρίες ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» στη βάση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες.
- Στο ρόλο και τη συμμετοχή των γονέων: Αναφέρεται στη φοίτηση παιδιού σε συγκεκριμένο εκπαιδευτικό πλαίσιο μετά από αξιολόγηση της ΕΕΕΑΕ και μόνο με συγκατάθεση γονέων/κηδεμόνων. Επίσης, προβλέπεται και η συμμετοχή γονέων/κηδεμόνων στις συνεδρίες της ΕΕΕΑΕ, εάν το επιθυμούν. Συγκεκριμένα, η αλλαγή θα προβλέπει όπως, όλα τα παιδιά, κατά την πρώτη φάση εισδοχής τους στο εκπαιδευτικό σύστημα, θα εγγράφονται στη γενική τάξη, εάν το επιθυμούν και οι γονείς τους. Στη συνέχεια, η ΕΕΕΑΕ θα προβαίνει σε επαναξιολόγηση των αναγκών του παιδιού σε εύλογο χρονικό διάστημα.
- Στη βελτίωση της λειτουργίας των ΕΕΕΑΕ:
–Διαδικασία παραπομπής: Υποχρέωση άμεσης γνωστοποίησης στην ΕΕΕΑΕ κάθε περίπτωσης παιδιού που ενδέχεται να έχει αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, από γονείς και αρμόδιους επαγγελματίες.
–Τεκμηριωμένη παραπομπή προς την ΕΕΕΑΕ μέσω βεβαίωσης από αρμόδιο επαγγελματία (γιατρό, ψυχολόγο ή λογοθεραπευτή).
–Αξιολόγηση/επαναξιολόγηση: Θεσμοθέτηση επαναξιολόγησης μετά την ολοκλήρωση του πρώτου έτους φοίτησης στη γενική τάξη, καθώς και ανά τριετία ή και συχνότερα, εφόσον συντρέχουν σοβαροί λόγοι ή κατόπιν αιτήματος των γονέων/κηδεμόνων, με σκοπό την παρακολούθηση της προόδου και τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς το παιδί. Η αλλαγή αυτή αποσκοπεί στην αποφυγή της περιττής ψυχολογικής επιβάρυνσης και ταλαιπωρίας των παιδιών. Παράλληλα, επιτρέπει τη συλλογή πιο ουσιαστικών δεδομένων για την εξέλιξη των παιδιών, πριν από κάθε αλλαγή βαθμίδας και σέβεται τον ρυθμό ανάπτυξής τους.
–Χρονοδιάγραμμα παραπομπών: Υποβολή παραπομπών έως τέλος Φεβρουαρίου, για έγκαιρη εφαρμογή αποφάσεων από τον Σεπτέμβριο της επόμενης σχολικής χρονιάς. Εξαίρεση για σοβαρά και έκτακτα περιστατικά, τα οποία θα εξετάζονται καθόλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς.
– Αποφάσεις ΕΕΕΑΕ: Αντικατάσταση έκθεσης με εμπεριστατωμένη και αιτιολογημένη απόφαση. Συγκεκριμένα, αντί της έκθεσης, προτείνεται η ετοιμασία εμπεριστατωμένης αιτιολογημένης απόφασης από τις ΕΕΕΑΕ, ώστε να διασφαλιστεί η τεκμηρίωση των εισηγήσεων και η διαφάνεια της διαδικασίας.
– Συμμετοχή γονέων στις ΕΕΕΑΕ: Αξιολόγηση και στο σχολικό πλαίσιο και συμμετοχή εκπροσώπου της ΚΥΣΟΑ στις συνεδριάσεις ΕΕΕΑΕ, αν το επιθυμεί ο γονέας.
4. Στη διαφοροποίηση διδασκαλίας και αξιολόγησης: Βασικές παράμετροι αυτής της προδιαγραφής που θέτει το Υπουργείο είναι η ενίσχυση της διαφοροποίησης, η τράπεζα εκπαιδευτικού για διαφοροποιημένο υλικό, η επιμόρφωση από πανεπιστημιακούς, ειδικούς κ.ά. καθώς και διαφοροποιημένα και διαφορετικά γραπτά στη Μέση Εκπαίδευση. Όπως έχει λεχθεί, η διαφοροποιημένη διδασκαλία και αξιολόγηση αποτελεί κρίσιμη πτυχή της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης. Σημειώνεται ότι το Υπουργείο έχει ήδη προχωρήσει σε επιμόρφωση μερίδας εκπαιδευτικών σε θέματα διαφοροποιημένης διδασκαλίας και αξιολόγησης. Τα σεμινάρια θα εντατικοποιηθούν, με στόχο την επιμόρφωση όλων των εκπαιδευτικών.
5. Στο απολυτήριο: Να δίνεται απολυτήριο και ενδεικτικό σε όλα τα παιδιά. Σήμερα δεν δίνεται, ενώ σε πρόσφατες δηλώσεις της η υπουργός Παιδείας, Αθηνά Μιχαηλίδου για το θέμα αυτό, ανέφερε πως πρόκειται για μία ακόμη καινοτομία. Επεσήμανε ότι όλα τα παιδιά θα παίρνουν απολυτήριο στη Μέση Εκπαίδευση, εφόσον φοιτούν στα σχολεία μας και ταυτόχρονα, ανέφερε πως το υπουργείο Παιδείας βρίσκεται σε διαβούλευση με το υπουργείο Εργασίας, ούτως ώστε να μπορούν να παραχωρηθούν και θέσεις εργασίας στα παιδιά, με πληρωμή για να έχουν τη θέση τους στην κοινωνία μας πραγματικά.
6. Στο Πρόγραμμα Ενισχυμένης Στήριξης (ΠΕΣ): Το Υπουργείο αναφέρεται σε ευέλικτο και ατομικό πρόγραμμα κάθε παιδιού, σε εγγραφή όλων στη γενική τάξη, με ώρες ΠΕΣ, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε παιδιού καθώς επίσης και σε εκσυγχρονισμό πλαισίου των Ειδικών Μονάδων. Οι μονάδες αναβαθμίζονται και βελτιώνονται ώστε να λειτουργήσουν ως κέντρα ενισχυμένης στήριξης.
- Στα Ειδικά Σχολεία: Αναφέρεται ότι η λειτουργία τους παραμένει ως έχει αλλά δίνεται Αναλυτικό Πρόγραμμα με κατευθυντήριες γραμμές για Ειδικά Σχολεία.
- Στους σχολικούς βοηθούς/συνοδούς: Το υπουργείο Παιδείας προσανατολίζεται στην υποχρεωτική τους επιμόρφωση δύο φορές τον χρόνο, στην επιμόρφωση νεοεισερχόμενων σχολικών βοηθών/συνοδών στην αρχή της σχολικής χρονιάς, στην αναβάθμιση του προγράμματος επιμόρφωσης, στην αναβάθμιση μισθοδοσίας και των όρων εργοδότησης καθώς και καλύτερος έλεγχος κατά την πρόσληψη.
Πέραν όμως από τα πιο πάνω, τα οποία παρουσιάζονται στο βασικό σχεδιασμό του υπουργείου Παιδείας για το νομοσχέδιο, το οποίο προτίθεται να καταθέσει σύντομα, η κ. Μιχαηλίδου το τελευταίο διάστημα αναφέρθηκε αρκετές φορές και σε ενέργειες που έχουν γίνει ως προς την κατεύθυνση της δημιουργίας του συμπεριληπτικού σχολείου, κυρίως τα τελευταία δύο χρόνια. Συγκεκριμένα, η αρμόδια Υπουργός σε δηλώσεις της εστίασε στην ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού στα σχολεία με την αύξηση των σχολικών βοηθών/συνοδών και των ειδικών εκπαιδευτικών, στη θέσπιση της υποχρεωτικής επιμόρφωσης των σχολικών βοηθών/συνοδών ικανοποιώντας ένα αίτημα ετών, στην επέκταση της λειτουργίας των θερινών ειδικών σχολείων, ώστε τα παιδιά και οι οικογένειές τους να έχουν συνεχή στήριξη, στην επένδυση στη στοχευμένη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε θέματα διαφοροποιημένης διδασκαλίας καθώς και στη θεσμοθέτηση, μετά από εξαγγελία του Προέδρου της Δημοκρατίας, την παράταση της φοίτησης των παιδιών με αναπηρίες έως την ηλικία των 22 χρόνων, μέτρο που ανταποκρίνεται σε μια ουσιαστική ανάγκη πολλών οικογενειών.
«Από το 2023, εργαζόμαστε εντατικά για την κατάθεση ενός σύγχρονου, παιδαγωγικά τεκμηριωμένου τροποποιητικού νομοσχεδίου για τα παιδιά με αναπηρίες και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Μέσω συλλογής απόψεων, μελέτη, αξιολόγηση των τοποθετήσεων των εμπλεκόμενων φορέων- συχνά αντικρουόμενων- διαμορφώνουμε ένα νέο πλαίσιο με βασική εστίαση το καλώς νοούμενο συμφέρον των παιδιών. Όραμα και σχεδιασμός του υπουργείου Παιδείας είναι ένα συμπεριληπτικό σχολείο για όλα τα παιδιά. Όμως η μετάβαση αυτή απαιτεί χρόνο, συναίνεση και, κυρίως, αλλαγή αντιλήψεων και κουλτούρας. Δεν μπορεί να επιτευχθεί από τη μία ημέρα στην άλλη. Οφείλουμε να οικοδομήσουμε πάνω σε στέρεες βάσεις και όχι πάνω σε εφήμερες εντυπώσεις», ανέφερε πρόσφατα η κ. Μιχαηλίδου.
ΚΥΣΟΑ: Συμμετοχή στη διαβούλευση αλλά με… κόκκινες γραμμές
Το τελευταίο διάστημα κατά το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη η συζήτηση του σημαντικού αυτού θέματος και ενόψει της πρόθεσης του Υπουργείου να καταθέσει τροποποιητικό νομοσχέδιο, η παρουσία του αναπηρικού κινήματος στην όλη προσπάθεια είναι συνεχής και γόνιμη. Υπενθυμίζεται ότι η Κυπριακή Συνομοσπονδία Οργανώσεων Αναπήρων (ΚΥΣΟΑ), η οποία σε συνεργασία και με άλλες οργανώσεις, συνδέσμους και φορείς, κατέληξε σε ένα πολυσέλιδο έγγραφο θέσεων για τροποποιήσεις στο υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο, έχει εδώ και καιρό τοποθετηθεί για το ζήτημα. Πέραν όμως από τις θέσεις που έχει καταθέσει από τον Μάιο του 2025, αυτή την περίοδο αναμένεται να αποστείλει επικαιροποιημένες θέσεις εκ νέου στην αρμόδια Υπουργό. Όπως ανέφερε η πρόεδρος της ΚΥΣΟΑ, Θέμις Ανθοπούλου, αρχικά εκείνο που είχε εξαγγελθεί ήταν ένα νομοθετικό πλαίσιο για Ενιαία Εκπαίδευση. Ωστόσο, στην πορεία αυτό άλλαξε και τώρα το αρμόδιο Υπουργείο συζητά για τροποποιήσεις της υφιστάμενης νομοθεσίας, η οποία αφορά την Ειδική Εκπαίδευση. Η κ. Ανθοπούλου ξεκαθάρισε ότι ακόμα και με αυτή την εξέλιξη, η ΚΥΣΟΑ συμμετέχει στη διαδικασία για να καταθέσει απόψεις, χωρίς να δώσει λευκή επιταγή για χειρισμούς και αποφάσεις που δεν θα διασφαλίζουν το καλώς νοούμενο συμφέρον του κάθε παιδιού.
Μιλώντας στον «Φ», η κ. Ανθοπούλου αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, σε σημεία που για την ΚΥΣΟΑ και όχι μόνο, είναι κόκκινες γραμμές. Κάποια από αυτά είναι:
>> Ο ρόλος και η αρμοδιότητα των ΕΕΕΑΕ. Θέση της ΚΥΣΟΑ είναι όπως αυτές οι Επιτροπές δεν θα διαχωρίζουν τα παιδιά σε πλαίσια φοίτησης αλλά να αξιολογούν και να αποφασίζουν τις εύλογες προσαρμογές και διευκολύνσεις που χρειάζεται το κάθε παιδί, ώστε να μπορεί να φοιτήσει ισότιμα στο γενικό πλαίσιο εκπαίδευσης.
>> Απονομή ισότιμου απολυτηρίου στα παιδιά που αποφοιτούν από τη Μέση Εκπαίδευση. Όπως εξήγησε η πρόεδρος της ΚΥΣΟΑ, μπορεί το Υπουργείο να έχει συμπεριλάβει αυτό το σημείο που αποτελεί αίτημα της, μεταξύ των αλλαγών που προτείνει, ωστόσο δεν έχει ακόμα παρουσιάσει δείγμα απολυτηρίου, κάτι το οποίο αναμένεται εδώ και καιρό. Ξεκάθαρα, η ΚΥΣΟΑ, προκρίνει την απονομή ισότιμου απολυτηρίου, το οποίο δεν θα περιλαμβάνει κανένα σημείο ή παρένθεση που να οδηγεί σε στιγματισμό των παιδιών με αναπηρίες ή με εκπαιδευτικές ανάγκες.
>> Για τη σταδιακή εφαρμογή προνοιών και διαδικασιών, κάτι που εισηγείται το Υπουργείο, η ΚΥΣΟΑ επισημαίνει πως δεν πρέπει να ακολουθηθούν ρυθμοί χελώνας, οι οποίοι θα έχουν αρνητικό αντίκτυπο στην εξέλιξη παιδιών.
>> Για τη συμμετοχή εκπροσώπου της ΚΥΣΟΑ στις διαδικασίες των ΕΕΕΑΕ, ζητείται ξεκάθαρα η θεσμοθετημένη συμμετοχή και όχι αυτό να αφήνεται στην ευχέρεια γονέων.
Καταληκτικά, η κ. Ανθοπούλου ανέφερε πως έχουμε ένα σύστημα το οποίο αποδεδειγμένα δεν λειτουργεί πάντοτε προς όφελος του καλώς νοούμενου συμφέροντος των παιδιών, καθώς ακόμα και σήμερα περίπου το 1/3 των παιδιών που φοιτούν σε Ειδικά Σχολεία, θα έπρεπε να φοιτούσαν στο γενικό πλαίσιο εκπαίδευσης χωρίς αυτόν το διαχωρισμό. Για την αλλαγή που χρειάζεται, η κ. Ανθοπούλου εστίασε και στην ανάγκη όπως το υπουργείο Οικονομικών και γενικότερα, το κράτος, να είναι διατεθειμένα να επενδύσουν τα απαραίτητα κονδύλια.
Ουσιαστικός μεταρρυθμιστικός στόχος η μετάβαση στο συμπεριληπτικό σχολείο
Η Υπουργός Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας δρς Αθηνά Μιχαηλίδου στη δήλωσή της στο “Φ” υπογραμμίζει:
Η μετάβαση από το μοντέλο της ειδικής εκπαίδευσης σε ένα σύγχρονο και συμπεριληπτικό σχολείο αποτελεί έναν από τους πιο ουσιαστικούς μεταρρυθμιστικούς μας στόχους. Τέθηκε από την αρχή της διακυβέρνησής μας ως βασικός πυλώνας εκσυγχρονισμού του σχολείου, το έχει δηλώσει επανειλημμένως και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και σε αυτή τη βάση εργαζόμαστε ως Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας. Προωθούμε ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο, που θέτει το παιδί και τις ανάγκες του στο επίκεντρό, με ουσιαστικές και πρακτικές βελτιώσεις πολυεπίπεδα.
Με τη μεταρρύθμιση αυτή μετατίθεται η ουσία στην παιδαγωγική, δίνοντας ευκαιρία για εξατομικευμένα προγράμματα εκπαίδευσης στα παιδιά και συγκεκριμένο ρόλο στους γονείς τους. Αυτός είναι ο πυρήνας της πολιτικής σκέψης και η αφετηρία για περαιτέρω ανάπτυξη στο χώρο της Ειδικής Εκπαίδευσης.
Το νομοσχέδιο που ετοιμάζεται επικεντρώνεται στον παιδοκεντρικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Έχουμε εργαστεί συστηματικά, σε βάθος, αξιοποιώντας επιστημονικά δεδομένα, εμπειρίες άλλων ευρωπαϊκών χωρών και βεβαίως τις θέσεις όλων των συμβαλλομένων και κυρίως των γονιών. Στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε μια νέα θεσμική βάση, όπου κάθε παιδί θα έχει πρόσβαση, στήριξη και προοπτική να αναπτύξει τις δυνατότητες του.
Βελτιώνει υφιστάμενες πρακτικές, όπως τη λειτουργία των Επαρχιακών Επιτροπών, εκσυγχρονίζει και θέτει στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας τα παιδιά και τις ατομικές τους ανάγκες, αναδιαμορφώνει τις μονάδες ως χώρους στήριξης και ενδυνάμωσης των ατομικών προγραμμάτων των παιδιών, κ.ά. Προωθούμε καινοτομίες, όπως το ότι όλα τα παιδιά θα παίρνουν απολυτήριο στη Μέση Εκπαίδευση, εφόσον φοιτούν στα σχολεία μας. Πρόσθετα, επενδύουμε στην ενδυνάμωση και στήριξη των εκπαιδευτικών μας σε θέματα προώθησης της διαφοροποίησης στη διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης. Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση ουσίας, η οποία όχι απλά επιλύει χρόνια προβλήματα, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί νέες δυνατότητες.
Επιτρέψτε μου να εστιάσω στο εξής : επί 27 χρόνια λειτουργούμε σε ένα ίδιο νομοθετικό πλαίσιο. Σε ένα πλαίσιο που δεν είναι επαρκές, που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών, που δεν λειτουργεί υποστηρικτικά με τους γονείς και πολλά άλλα. Αυτό θέλουμε να αλλάξουμε. Είναι κυβερνητική προτεραιότητα, είναι δέσμευση μας προς την κοινωνία και είμαστε στην διαδικασία υλοποίησης, με πρώτο σταθμό την Βουλή. Ωστόσο, πρέπει να θυμόμαστε ότι αυτές οι αλλαγές δεν γίνονται με αυτοματισμούς. Έχουμε αποδείξει ότι δουλεύουμε μεθοδικά και με τεκμηρίωση. Εστιάζουμε στην ουσία και στο αποτέλεσμα.
Είμαστε εντός των χρονοδιαγραμμάτων, έχουμε ενώπιον μας ένα πλαίσιο ουσιαστικών αλλαγών, πάνω στις οποίες θα κτίσουμε τη συνέχεια.
Είναι πολύ σημαντικό ότι γίνεται μία σοβαρή αρχή, μία μεταρρύθμιση στο χώρο της ειδικής εκπαίδευσης, την οποία θέλουμε όλοι να αγκαλιάσουν και θα την αξιολογούμε βήμα προς βήμα για να μπορέσουμε να την στηρίξουμε και να την διευρύνουμε ακόμα περισσότερο στο μέλλον.
