Μια νέα εποχή ευθύνης και λογοδοσίας είναι δυνατόν να ξεκινήσει για τα κοινωνικά δίκτυα, καθώς την περασμένη βδομάδα δικαστήριο στο Λος Άντζελες αποφάνθηκε ότι οι τεχνολογικές πλατφόρμες είναι εθιστικές και μάλιστα σχεδιασμένες σκόπιμα με αυτόν τον τρόπο και ότι οι ιδιοκτήτες τους απέτυχαν να προστατεύσουν επαρκώς τους ανήλικους χρήστες. Πρόκειται για μια απόφαση-ορόσημο για τη Σίλικον Βάλεϊ, με ευρύτερες παγκόσμιες επιπτώσεις.
Πλέον, οι εταιρείες κοινωνικές δικτύωσης αντιμετωπίζουν χιλιάδες αγωγές, τόσο από ιδιώτες και οικογένειες, όσο και από σχολικές περιφέρειες και γενικούς εισαγγελείς των Πολιτειών. Φαίνεται πως θα ξεκινήσουν και άλλες δίκες. Είναι, επομένως πολύ πιθανόν να δούμε αυτές τις εταιρείες να αλλάζουν τακτική και διά της δικαστικής οδού να αναγκαστούν να πάρουν μέτρα για να προστατεύουν τους ανηλίκους.
Στις συνεντεύξεις τους στον Φιλελεύθερο ο Νικόλας Κυριακίδης, επίκουρος Καθηγητής, Νομική Σχολή στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας και ο Παναγιώτης Σταυρινίδης, Καθηγητής Αναπτυξιακής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου εξετάζουν τις νομικές προεκτάσεις των δικαστικών αποφάσεων στις ΗΠΑ και αναλύουν τις επιπτώσεις των κοινωνικών δικτύων στην υγεία των εφήβων.
-Τι σηματοδοτεί η δικαστική απόφαση στις ΗΠΑ που βρίσκει τις Meta και Google υπεύθυνες για αμέλεια στην προστασία των νέων;
-Η υπόθεση K.G.M. v. Meta Platforms Inc. εντάσσεται στο πλαίσιο της της αστικής ευθύνης για ελαττωματικό προϊόν ή επικίνδυνο σχεδιασμό. Το βασικό νομικό ζήτημα που τέθηκε ήταν κατά πόσο οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, όπως η Meta και η Google, μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνες για αμέλεια σε σχέση με τον σχεδιασμό και τη λειτουργία των υπηρεσιών τους, ιδίως όσον αφορά τις επιπτώσεις τους σε ανηλίκους χρήστες. Η σημασία της εξέλιξης αυτής είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα αναγνωρίζεται, έστω σε επίπεδο εκδίκασης από ενόρκους, ότι οι πλατφόρμες δεν είναι απλώς ουδέτεροι διαμεσολαβητές περιεχομένου, αλλά ενδέχεται να φέρουν ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί ώστε να επηρεάζουν τη συμπεριφορά των χρηστών, συμπεριλαμβανομένων στοιχείων που συνδέονται με εθισμό ή ψυχολογική επιβάρυνση ανηλίκων. Υπό αυτή την έννοια, η υπόθεση σηματοδοτεί μια μετατόπιση της νομικής συζήτησης από το περιεχόμενο που φιλοξενείται στις πλατφόρμες προς τον ίδιο τον μηχανισμό λειτουργίας τους.
Ωστόσο, είναι κρίσιμο να διευκρινιστεί η φύση της απόφασης. Η υπόθεση δεν κατέληξε σε μια αιτιολογημένη δικαστική κρίση με αναλυτικό σκεπτικό, όπως συμβαίνει συνήθως στις ευρωπαϊκές έννομες τάξεις. Παράλληλα, η υπόθεση δεν έχει ακόμη αποκτήσει αμετάκλητο χαρακτήρα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ακολουθήσουν μεταγενέστερες διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένων αιτήσεων για ακύρωση της απόφασης ή επανάληψη της δίκης, καθώς και έφεση, ιδίως από πλευράς των εταιρειών. Ωστόσο, στέλνει ένα ιδιαίτερα ισχυρό μήνυμα για την κατεύθυνση που μπορεί να λάβει το δίκαιο ως προς την αναγνώριση ευθύνης των τεχνολογικών πλατφορμών όχι μόνο για το τι φιλοξενούν, αλλά και για το πώς λειτουργούν και επηρεάζουν τους χρήστες τους, ιδίως τους πιο ευάλωτους.
–Υπάρχει περίπτωση να γίνουν και στην Κύπρο ανάλογες δίκες; Να δούμε, δηλαδή, Κύπριους να μηνύουν τις πλατφόρμες για βλάβες που θεωρούν ότι υπέστησαν είτε οι ίδιοι είτε τα παιδιά τους;
-Ναι, είναι καταρχήν δυνατό να δούμε και στην Κύπρο ανάλογες αγωγές κατά πλατφορμών, ωστόσο με σημαντικές νομικές και πρακτικές ιδιαιτερότητες. Από πλευράς ουσιαστικού δικαίου, μια τέτοια αξίωση θα μπορούσε να στηριχθεί κυρίως στο δίκαιο της αμέλειας, δηλαδή στο κατά πόσο οι πλατφόρμες όφειλαν να λάβουν μέτρα για την προστασία των χρηστών τους, και ιδιαίτερα των ανηλίκων, και παρέλειψαν να το πράξουν. Το κρίσιμο ζήτημα θα ήταν αν μπορεί να θεμελιωθεί ένα καθήκον επιμέλειας (duty of care) εκ μέρους των εταιρειών αυτών, καθώς και αν υπάρχει επαρκής αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της λειτουργίας της πλατφόρμας και της ζημίας που επικαλείται ο ενάγων.
–Μπορεί να υπάρξει πραγματική προστασία για τα παιδιά στο διαδίκτυο; Σε ποιες αλλαγές να πρέπει ενδεχομένως να προχωρήσουν οι τεχνολογικές εταιρείες;
– Η δυνατότητα πραγματικής προστασίας των παιδιών στο διαδίκτυο αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τη συζήτηση να έχει ήδη μετατοπιστεί από τη θεωρία στη ρύθμιση. Η ΕΕ έχει προχωρήσει τα τελευταία χρόνια στη θέσπιση ενός πιο αυστηρού πλαισίου, με βασικό εργαλείο τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA), ο οποίος επιβάλλει συγκεκριμένες υποχρεώσεις στις μεγάλες πλατφόρμες, ιδίως σε σχέση με την προστασία ανηλίκων. Πέραν του υφιστάμενου πλαισίου, η συζήτηση σε επίπεδο ΕΕ αυτό το διάστημα επικεντρώνεται όλο και περισσότερο σε πιο παρεμβατικά μέτρα.
Από την πλευρά τους, οι τεχνολογικές εταιρείες αναγνωρίζουν δημόσια την ανάγκη προστασίας των ανηλίκων και προβάλλουν πρωτοβουλίες αυτορρύθμισης, όπως εργαλεία γονικού ελέγχου ή ρυθμίσεις περιορισμού χρήσης. Ωστόσο, εκφράζουν επιφυλάξεις απέναντι σε πιο αυστηρές νομοθετικές παρεμβάσεις, ιδίως όταν αυτές αφορούν υποχρεωτική ταυτοποίηση χρηστών ή περιορισμούς που ενδέχεται να επηρεάσουν το επιχειρηματικό τους μοντέλο, το οποίο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην επεξεργασία δεδομένων και στη στοχευμένη προβολή περιεχομένου.
–Γιατί μέχρι σήμερα οι πλατφόρμες δεν φέρουν καμία ευθύνη για το περιεχόμενο που ανεβαίνει σε αυτές; Με ποιο τρόπο μπορεί να αλλάξει αυτό; Γνωρίζετε αν η ΕΕ έχει κάνει οποιεσδήποτε κινήσεις προς την κατεύθυνση αυτή;
-Μέχρι σήμερα, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν φέρουν γενική ευθύνη για το περιεχόμενο που ανεβαίνει από τους χρήστες τους, κυρίως λόγω του νομικού καθεστώτος που τις αντιμετωπίζει ως ενδιάμεσους παρόχους υπηρεσιών και όχι ως εκδότες. Η βασική λογική πίσω από αυτό το καθεστώς είναι ότι οι πλατφόρμες δεν μπορούν πρακτικά να ελέγχουν εκ των προτέρων τον τεράστιο όγκο περιεχομένου που αναρτάται καθημερινά και, συνεπώς, δεν πρέπει να φέρουν την ίδια ευθύνη με έναν παραδοσιακό εκδότη. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή έχει αρχίσει να αμφισβητείται, ιδίως λόγω του αυξανόμενου ρόλου των πλατφορμών στη διαμόρφωση της πληροφορίας και της συμπεριφοράς των χρηστών.
Στην ΕΕ, η σημαντικότερη εξέλιξη προς αυτή την κατεύθυνση είναι ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA), ο οποίος δεν καταργεί πλήρως την απαλλαγή από ευθύνη, αλλά την περιορίζει και την αναδιαμορφώνει. Οι πλατφόρμες καλούνται πλέον να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο, με υποχρεώσεις όπως η αξιολόγηση και διαχείριση συστημικών κινδύνων, η ενίσχυση της διαφάνειας και η λήψη μέτρων για την προστασία των χρηστών, ιδίως των ανηλίκων. Με τον τρόπο αυτό, η ευθύνη μετατοπίζεται σταδιακά από το ίδιο το περιεχόμενο προς τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης των υπηρεσιών.
Αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας
–Η Αυστραλία έχει απαγορεύσει τα social media σε άτομα κάτω των 16 ετών. Θεωρείτε πως τέτοιες απαγορεύσεις είναι μέτρο προς την σωστή κατεύθυνση; Στην Κύπρο που βρισκόμαστε; Μπορεί να γίνει κάτι ανάλογο από το δικό μας κοινοβούλιο;
-Η απαγόρευση χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε άτομα κάτω των 16 ετών, όπως επιχειρήθηκε στην Αυστραλία, αποτελεί μία από τις πιο αυστηρές μορφές ρύθμισης και εντάσσεται σε μια λογική έντονης κρατικής παρέμβασης για την προστασία των ανηλίκων. Στην πράξη, η επιβολή μιας τέτοιας απαγόρευσης είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς οι ανήλικοι μπορούν σχετικά εύκολα να την παρακάμψουν μέσω ψευδών στοιχείων ή τεχνικών μέσων, ενώ παράλληλα τίθενται ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων σε σχέση με την υποχρεωτική επαλήθευση ηλικίας. Επιπλέον, υπάρχει ο κίνδυνος τέτοιου είδους οριζόντιες απαγορεύσεις να οδηγήσουν όχι σε ουσιαστική προστασία, αλλά σε μετατόπιση της χρήσης σε λιγότερο ελεγχόμενα περιβάλλοντα, περιορίζοντας ταυτόχρονα τις δυνατότητες εκπαίδευσης και ψηφιακής ενσωμάτωσης των νέων. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί θεωρούν ότι πιο αποτελεσματική προσέγγιση είναι ο συνδυασμός ρύθμισης των πλατφορμών, ενίσχυσης της ψηφιακής παιδείας και ενεργού ρόλου των γονέων, παρά η πλήρης απαγόρευση.
Στην Κύπρο, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει οποιαδήποτε ειδική νομοθεσία που να προβλέπει απαγόρευση χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ανηλίκους. Το ισχύον πλαίσιο βασίζεται κυρίως στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Ως πρόσφατη εξέλιξη, αξίζει να σημειωθεί ότι έχει ήδη ανοίξει η σχετική συζήτηση σε νομοθετικό επίπεδο, καθώς κατατέθηκε πρόταση τον Οκτώβριο του 2025 για αύξηση του ελάχιστου ορίου ηλικίας χρήσης των κοινωνικών δικτύων από τα 14 στα 16 έτη. Το ζήτημα εξετάζεται πλέον και από τη Βουλή, στο πλαίσιο ευρύτερων ευρωπαϊκών συζητήσεων για καθιέρωση ενός «ψηφιακού ορίου ενηλικίωσης», με βασική πρόκληση να παραμένει η πρακτική εφαρμογή και η αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας.
Παναγιώτης Σταυρινίδης: Με το παθητικό σκρόλιγκ παρατηρείται αύξηση προβλημάτων άγχους και κατάθλιψης
-Ποιες είναι οι πιο συχνές ψυχολογικές επιπτώσεις που βλέπετε σε παιδιά και εφήβους; Υπάρχουν επιστημονικές έρευνες για τις βλάβες που ενδεχομένως να προκαλούν;
-Τα ευρήματα από σοβαρές εμπειρικές μελέτες καθώς και από μετα-αναλύσεις δείχνουν μεικτά αποτελέσματα καθώς και αποτελέσματα επιβάρυνσης της σχέσης ανάμεσα στη χρήση κοινωνικών δικτύων και ψυχικής ευημερίας νεαρών, κυρίως εφήβων. Ως προς το πρώτο κομμάτι, μέχρι τώρα υπάρχει μια ερευνητική συναίνεση ότι σε γενικό επίπεδο η υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνδέεται με χαμηλές τιμές ψυχικής ευημερίας, καταθλιπτικά συμπτώματα, άγχους και κακής αυτοεικόνας για το σώμα. Αν και τα ποσοτικά ευρήματα αυτών των σχέσεων δεν είναι σε τρομακτικά μεγέθη, αυτά επιβαρύνονται πολύ περισσότερο όταν προστεθούν λεγόμενοι ρυθμιστικοί παράγοντες. Για παράδειγμα, σε εφήβους όπου παρατηρείται «ψυχαναγκαστική χρήση» ΜΚΔ έχουν βρεθεί πολύ χειρότεροι δείκτες σε πολλές όψεις της ψυχικής τους ευημερίας. Ακόμα, όταν η χρήση είναι περισσότερο «παθητική» με το λεγόμενο παθητικό σκρόλιγκ, παρατηρείται αύξηση προβλημάτων άγχους και κατάθλιψης, ενώ όταν η προβληματική χρήση γίνεται πιο «ενεργητική», οι επιπτώσεις αυτές αποκτούν πιο εξωτερικευμένο χαρακτήρα όπως για παράδειγμα ενέργειες κυβερνοεκφοβισμού και σέξτιγκ.
–Ποια χαρακτηριστικά των πλατφορμών ενισχύουν τη συνεχή χρήση τους από ανήλικους;
-Να πω καταρχάς, ότι ανάγκες επιβεβαίωσης και αποδοχής καθώς και η ανάγκη διαμόρφωσης μιας ταυτότητας είναι μηχανισμοί που ωθούν στην αύξηση της χρήσης των ΜΚΔ ανάμεσα στους εφήβους. Πρέπει όμως να ειπωθεί ότι τα κίνητρα αυτά δεν είναι από μόνα τους αρνητικά καθώς αποτελούν λειτουργίες που αναμένουμε να τις δούμε στην εφηβεία μέσα από αυτό που ονομάζουμε διαδικασία εξατομίκευσης, ανεξαρτητοποίησης και ταύτισης. Γίνονται όμως προβληματικές όταν εκδηλωθούν οι ανάγκες αυτές σε υπερβολικό και ψυχαναγκαστικό βαθμό και τρόπο, με αποτέλεσμα νεαροί με υφιστάμενα σημάδια κινδύνου και τρωτότητας να επιβαρύνονται ακόμη περισσότερο.
Έχοντας υπόψη τα παραπάνω, οι πλατφόρμες ΜΚΔ φαίνεται να εργαλειοποιούν σκόπιμα ή όχι τις ανάγκες κοινωνικοποίησης και επιβεβαίωσης του ανθρώπου και πολύ περισσότερο των νέων ανθρώπων. Έτσι, επιβραβεύουν επιφανειακές όψεις της συμπεριφοράς τους όπως είναι η εμφάνιση, ο τρόπος ζωής, τα υλικά αγαθά κάνοντας όμως με αυτό τον τρόπο υψηλά ποσοστά εφήβων να βιώνουν αισθήματα ανεπάρκειας, μειονεξίας και στέρησης έναντι των συνομηλίκων τους που τα διαθέτουν αυτά.
–Έχετε στοιχεία που να αφορούν την Κύπρο; Πόσο χρόνο περίπου περνά ο μέσος έφηβος στα κοινωνικά δίκτυα, τι ακριβώς κάνει ή ποιες είναι πιο δημοφιλείς εφαρμογές; Υπάρχουν διαφορετικά μοτίβα για αγόρια και κορίτσια;
-Ξέρουμε από πολλές πηγές ότι υπάρχει περίπου ανάλογη χρήση των ΜΚΔ από εφήβους στην Κύπρο με την χρήση που παρατηρούμε σε πολλές άλλες χώρες. Επομένως, γνωρίζουμε ότι στην εφηβεία η χρήση έξυπνων συσκευών είναι σχεδόν καθολική και εξίσου καθολική η χρήση ΜΚΔ με πιο δημοφιλή το TikTok, Instagram, και μερικά άλλα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης και το online gaming και το YouTube τα οποία αν και δεν είναι από μόνα τους «συμβατικά» κοινωνικά δίκτυα, εντούτοις δίνουν την δυνατότητα επαφής και αλληλεπίδρασης με άλλους και συχνά παρατηρούνται μοτίβα παρόμοια με αυτά των συμβατικών ΜΚΔ όπως η υπερβολική χρήση, ο εθισμός, το άγχος και η θλίψη όταν το στερούνται και άλλα. Ως προς το φύλο, έχουμε δει ιδιαιτερότητες και μοτίβα που διαφοροποιούν σχέσεις ανάμεσα στη χρήση ΜΚΔ και ψυχικών επιπτώσεων. Όπως ανάφερα και προηγουμένως, στα αγόρια έχουμε συχνότερα εξωτερίκευση της συμπεριφοράς τους δηλαδή μια μορφή επιθετικότητας ή διασπαστικής συμπεριφοράς. Τα κορίτσια από την άλλη, πιο συχνά δείχνουν να επηρεάζονται με εσωτερικευμένες συμπεριφορές άγχους, κατάθλιψης και εικόνας του εαυτού, σώματος, ομορφιάς κλπ.
–Πως ένας γονιός μπορεί να καταλάβει αν το παιδί του παρουσιάζει ενδείξεις εξάρτησης; Και τι μπορεί να κάνει για να το βοηθήσει;
-Νομίζω το κυριότερο πράγμα είναι η καταγραφή αρνητικής αλλαγής: Δηλαδή εάν η χρήση στα ΜΚΔ γίνεται ολοένα και μεγαλύτερη σε διάρκεια, αν η διάθεση του παιδιού όταν το αποστερείται αλλάζει και γίνεται ένα ευερέθιστο παιδί και εάν απομονώνεται περισσότερο από το φυσιολογικό για να έχει επαφή με τη συσκευή του. Επίσης, αν εμφανιστούν επαφές με αγνώστους και ειδικά δυνητικά προβληματικές επαφές με προφίλ αγνώστων, όλα αυτά θα πρέπει να ηχήσουν κάποιο καμπανάκι κινδύνου στους γονείς.
Από εκεί ξεκινά και το ζήτημα της βοήθειας αλλά ξέρετε πολλοί γονείς αναζητούν βοήθεια όταν τα πράγματα φύγουν εντελώς εκτός ελέγχου. Η σχέση με τα παιδιά καλλιεργείται από μικρές ηλικίες και το κλίμα εμπιστοσύνης που είναι απαραίτητο όταν τα παιδιά μπουν στην εφηβεία δεν δημιουργείται κατά ένα μαγικό τρόπο. Οι έρευνες μας δείχνουν ότι πολλά παιδιά με προβληματικές συμπεριφορές θα προσπαθήσουν να το αποκρύψουν από τους γονείς τους κυρίως γιατί δεν έχουν καλή σχέση μαζί τους, δεν τους εμπιστεύονται ή φοβούνται την αντίδρασή τους. Συνεπώς για να μπορέσει ένα γονιός να είναι χρήσιμος θα πρέπει και το παιδί να είναι διαθέσιμο να μοιραστεί μαζί του τις ανησυχίες του. Και αυτό το «κλίμα» είναι μια δουλειά που πρέπει να γίνεται από τους γονείς όλα τα χρόνια που έχουν προηγηθεί και όχι απότομα όταν εμφανιστεί η εφηβεία.
–Από ποια ηλικία αρχίζει να γίνεται ουσιαστική η επιρροή των social media στα παιδιά;
-Από τη στιγμή που κάποιος τα χρησιμοποιεί δέχεται και τις επιρροές τους. Βέβαια ισχύει ένας γενικός αναπτυξιακός κανόνας ότι τα πιο μικρά παιδιά είναι πιο τρωτά στις επιρροές αυτές αλλά από εκεί και πέρα μπαίνουν στην εξίσωση αυτό που ονομάζουμε «ατομικές διαφορές» και είναι αυτές οι διαφορές που εξηγούν γιατί ένα παιδί μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να είναι τελικά πιο ευάλωτο γιατί είναι για παράδειγμα και πιο ανώριμό, ενώ ένα μικρότερο παιδί να έχει λιγότερες αρνητικές επιρροές γιατί έχει μια πιο ανεπτυγμένη μορφή συναισθηματικής ρύθμισης και κοινωνικών δεξιοτήτων. Όπως και να έχει, νομίζω επειδή δεν μπορούμε να λύσουμε τα προβλήματα από τη χρήση των ΜΚΔ σε ατομικό επίπεδο, είναι καλό να έχουμε κατά νου μια γενική προληπτική αρχή επιμηκύνοντας όσο είναι δυνατό την ένταξη των παιδιών σε ένα ψηφιακό κόσμο χαμηλής ή ανύπαρκτης επίβλεψης χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να τους στερήσουμε την απαραίτητη ψηφιακή εμπειρία και εγγραμματισμό διαδικτύου, ακόμα και Τεχνητής Νοημοσύνης.
–Ο αυξανόμενος χρόνος μπροστά στις οθόνες οδηγεί από μόνος του σε επιδείνωση της ψυχικής υγείας ή συντρέχουν και άλλοι λόγοι που φέρνουν αυτό το αποτέλεσμα;
-Από μόνος του ο χρόνος οθόνης γίνεται επιβλαβής όταν μπούμε στην υπερβολική χρήση. Δέστε το αν θέλετε ως μια ουσία που είναι εντελώς διαφορετική εμπειρία η μέτρια χρήση και είναι εντελώς διαφορετική εμπειρία η υπερβολική χρήση. Από εκεί και πέρα και πάλι θα πρέπει να δούμε και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της χρήσης αυτής. Το περιβόητο doom scrolling που ανάφερα και πιο πριν ως παθητική χρήση διαδικτύου, συχνά λειτουργεί επιβαρυντικά σε όλους μας, πολύ περισσότερο στην επιδείνωση του άγχους, απάθειας και καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Αυτό σίγουρα πρέπει να ελέγχεται και να αποφεύγεται τόσο από ανήλικους όσο και από τους μεγάλους.
