Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες για την κλοπή καλλιτεχνικού, δημοσιογραφικού και πνευματικού έργου.
Ο Γιωργανδρέας Ζάννος, διευθυντής του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου– ΟΣΔΕΛ, με εμπειρία στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας, μιλάει για την ανάγκη να προστατεύσουμε την ανθρώπινη δημιουργία από την «εισβολή» της τεχνολογίας.
-Πώς η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί την ανθρώπινη δημιουργία; Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί κυρίαρχη πρόκληση της εποχής για τον χώρο του πολιτισμού και της δημιουργίας, διότι μπορεί να ανταγωνιστεί τα πρωτότυπα ανθρώπινα δημιουργήματα, προκαλώντας προβλήματα βιοπορισμού, στους δημιουργούς, με απώλεια εργασίας, μείωση εσόδων, πιθανή αλλαγή επαγγελματικής απασχόλησης, εφόσον δε δύνανται να επιβιώσουν από την άσκηση του επαγγέλματός τους ή τη δημιουργία νεων έργων.
–Μπορούμε να μιλάμε για έναν νέο «πολιτισμό» φτιαγμένο από μηχανή; Θα σας πω κάτι πάρα πολύ απλό. Η τεχνητή νοημοσύνη δε δημιουργεί καινούργια έργα! Στην ουσία μιμείται προϋφιστάμενα έργα, διαλέγοντας τμήματα από ένα έργο και τμήματα από άλλο και κάνει μία ανασύνθεση. Ανασυνθέτει ένα έργο το οποίο έχει πραγματοποιηθεί στο παρελθόν και δεν ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα, ούτε μπορεί να μεταφέρει σκέψεις, μηνύματα και εμπειρίες του παρόντος. Επιπλέον, απουσιάζει η συμβολή του εκδότη που ελέγχει και επαληθεύει την αξιοπιστία του περιεχομένου και διασφαλίζει την υψηλή του ποιότητα. Επιπλέον, καμία μηχανή δεν διαθέτει στοιχεία όπως η εμπειρία, το βίωμα, το συναίσθημα, η έμπνευση- στοιχεία καθαρά της ανθρώπινης υπόστασης. Θεωρώ απολύτως αναγκαίο, με κάθε τρόπο, να θωρακίσουμε την ανθρώπινη δημιουργία.
–Με ποιον τρόπο; Ο δρόμος προς αυτή την κατεύθυνση περνά μέσα από την ουσιαστική προστασία και περιφρούρηση των πνευματικών δικαιωμάτων και στο πλαίσιο της λειτουργίας της τεχνητής νοημοσύνης. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι οι δημιουργοί θα διατηρήσουν το κίνητρο να παράγουν έργο, οι εκδότες τη δυνατότητα να επενδύουν στην έκδοση και οι παραγωγοί στη δημιουργία οπτικοακουστικών έργων, ώστε να συνεχίσει να υπάρχει ένας πολιτισμός υψηλού επιπέδου.
–Ποιες είναι οι προκλήσεις για τα πνευματικά δικαιώματα στην ψηφιακή εποχή; Κάθε τεχνολογική πρόοδος φέρνει μαζί της νέες προκλήσεις για τα πνευματικά δικαιώματα. Το διαδίκτυο έκανε τον διαμοιρασμό ψηφιακών αρχείων με προστατευόμενο περιεχόμενο εξαιρετικά εύκολο, γρήγορο και μαζικό, χωρίς κόστος. Στον χώρο της μουσικής, την εποχή του Napster, η ανεξέλεγκτη διάδοση των αρχείων έφτασε να απειλήσει σοβαρά τη βιωσιμότητα της βιομηχανίας. Η απάντηση, ωστόσο, ήρθε από την ίδια την τεχνολογία: τη δημιουργία νόμιμων πλατφόρμων που προσέφεραν εξίσου εύκολη, αλλά ποιοτικά ανώτερη πρόσβαση. Έτσι, η πειρατεία στη μουσική περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό.
–Τι γίνεται όμως με το βιβλίο; Δυστυχώς, στον χώρο του βιβλίου τα πράγματα δεν έχουν εξελιχθεί με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν πειρατικές ιστοσελίδες, που εδρεύουν σε χώρες που δεν σέβονται τα πνευματικά δικαιώματα (Άπω Ανατολή, Ρωσία κ.ά.), οι οποίες διακινούν εκατομμύρια παράνομα βιβλία. Ο όγκος της διακίνησης αυτής, αποτελεί μάστιγα για τον χώρο των δημιουργών και των εκδόσεων και ο ΟΣΔΕΛ μαζί με άλλες ενώσεις σε όλο τον κόσμο, δίνουμε τη δική μας μάχη για να περιορίσουμε αυτό το φαινόμενο. Μια δύσκολη μάχη, καθώς η τεχνολογία παρέχει τη δυνατότητα στους πειρατές να μεταφέρουν συνεχώς τα αρχεία τους σε άλλες ιστοσελίδες και άλλες περιοχές.
–Πόσο διαδεδομένο είναι το ηλεκτρονικό βιβλίο στην ελληνική γλώσσα; Οι πλατφόρμες ηλεκτρονικών βιβλίων στην Ελλάδα παραμένουν περιορισμένες, ενώ ο κίνδυνος για την αγορά του βιβλίου είναι μικρός, καθώς οι αναγνώστες εξακολουθούν να προτιμούν συντριπτικά το έντυπο. Μόλις το 1% επιλέγει την ψηφιακή ανάγνωση —κυρίως για επιστημονικά και εκπαιδευτικά βιβλία— γεγονός που δεν αναιρεί την ανάγκη για πιο αποτελεσματικά προληπτικά μέτρα από την Πολιτεία και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
–Θα λέγατε ότι σήμερα έχει διαμορφωθεί στην κοινωνία μια «κουλτούρα χρήσης δωρεάν περιεχομένου» που υπονομεύει την αξία του πνευματικού έργου; Η κουλτούρα του παράνομου περιεχομένου «ανταγωνίζεται» την ανθρώπινη δημιουργία και στερεί από τους δημιουργούς την αμοιβή που αντιστοιχεί στον κόπο, τη γνώση, το ταλέντο και τον χρόνο που έχουν αφιερώσει στα έργα τα οποία απολαμβάνει η κοινωνία. Παράλληλα, ζημιώνει τους εκδότες, οι οποίοι χάνουν τα αντίστοιχα έσοδα και, κατ’ επέκταση, τους πόρους που απαιτούνται για να επενδύουν στην παραγωγή νέων εκδόσεων και νέων βιβλίων. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι δημιουργοί θα αναγκαστούν, προκειμένου να επιβιώσουν, να στραφούν σε άλλα επαγγέλματα. Αν ο δημιουργός δεν αμείβεται, διατρέχουμε τον κίνδυνο να στερηθούμε νέα έργα, βιβλία, τραγούδια, μουσικές, ζωγραφιές και κάθε μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας.
–Η τεχνητή νοημοσύνη «εκπαιδεύεται» από το υπάρχoν υλικό, με το οποίο τροφοδοτείται. Αυτό μας συνιστά κατά κάποιον τρόπο συνυπεύθυνους; Η τεχνητή νοημοσύνη εκπαιδεύεται σε τεράστιο όγκο έργων λόγου, εικόνας, μουσικής και οπτικοακουστικού περιεχομένου, με την κύρια ευθύνη να βαραίνει τις εταιρείες που σχεδιάζουν, εκπαιδεύουν και εμπορευματοποιούν τα μοντέλα. Μετά την εμφάνιση του ChatGPT, ο ανταγωνισμός εντάθηκε χωρίς να εξασφαλιστούν άδειες χρήσης, με τις εταιρείες να επικαλούνται νομικά πλαίσια όπως το fair use στις ΗΠΑ και την εξαίρεση εξόρυξης δεδομένων στην Ευρώπη. Ωστόσο, η χρήση έργων για την εκπαίδευση μοντέλων ΤΝ δεν εντάσσεται σαφώς σε αυτές τις εξαιρέσεις, γεγονός που έχει οδηγήσει σε δικαστικές προσφυγές και αντικρουόμενες αποφάσεις, αφήνοντας το νομικό τοπίο αβέβαιο και τους δημιουργούς εκτεθειμένους στον κίνδυνο υποβάθμισης της αμοιβής και της αναγνώρισής τους.
–Ο ΟΣΔΕΛ πως μπορεί να συμβάλλει σε αυτό; Ο ΟΣΔΕΛ δρα συλλογικά. Ο οργανισμός συγκεντρώνει το σύνολο των δικαιούχων στον χώρο του βιβλίου και του Τύπου, συγγραφέων, μεταφραστών/ριών, δημοσιογράφων, εικονογράφων και φωτογράφων καθώς και εκδοτών βιβλίων και περιοδικών. Στόχος του είναι να διαχειρίζεται δικαιώματα που ένας δικαιούχος δεν μπορεί μόνος του είτε για νομικούς είτε για πρακτικούς λόγους. Παράλληλα, ο οργανισμός προβαίνει σε δράσεις για να περιορίσει τα πειρατικά sites μέσω του Anti-piracy προγράμματος του, για να βελτιώσει τη νομοθεσία καθώς και για να ενισχύσει στη συνείδηση της κοινωνίας την αξία της προστασίας της ιδιοκτησίας. Γι’ αυτό τον σκοπό σχεδιάσαμε και υλοποιήσαμε μια μεγάλη ενημερωτική καμπάνια η οποία θα συνεχιστεί και το 2026.
–Οι ίδιοι οι δημιουργοί γνωρίζουν επαρκώς τα δικαιώματά τους; Οι δημιουργοί είναι ελάχιστα ενημερωμένοι για ζητήματα τεχνητής νοημοσύνης και συχνά αισθάνονται αμήχανοι. Αντιλαμβάνονται μια σοβαρή απειλή, χωρίς όμως να γνωρίζουν τι μπορούν να κάνουν και πώς να προστατεύσουν το έργο τους. Την ίδια στιγμή, οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης είναι εξαιρετικά ισχυρές, γεγονός που καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο για έναν μεμονωμένο δικαιούχο -ακόμη και για έναν εκδότη- να διεκδικήσει δικαιώματα. Γι’ αυτό καθίστανται αναγκαίες νομοθετικές παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν τη θέση των δικαιούχων. Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει και ο ΟΣΔΕΛ, μέσα από την καμπάνια για τα πνευματικά δικαιώματα. Στο osdel.gr, εξάλλου, έχουν αναπτυχθεί ειδικές ιστοσελίδες για την ενημέρωση των δημιουργών, των εκδοτών και του ευρύτερου κοινού γύρω από τα ζητήματα της τεχνητής νοημοσύνης.
–Πού βρισκόμαστε σήμερα σε Ελλάδα και Κύπρο ως προς την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων; Τα ζητήματα αυτά ρυθμίζονται από σχετικές οδηγίες της ΕΕ, και ναι μεν στην Ελλάδα τις έχουμε ενσωματώσει επαρκώς και το πλαίσιο προστασίας είναι σύγχρονο και αποτελεσματικό, στην Κύπρο όμως έχουμε μεγάλα ελλείμματα. Ενδεικτικά, ένας βασικός θεσμός του ευρωπαϊκού δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας είναι η υποχρέωση καταβολής αποζημίωσης στους δικαιούχους όλων των κατηγοριών -συγγραφείς, εκδότες, μεταφραστές, σεναριογράφους, εικονογράφους, φωτογράφους κ.ά.- όταν τα έργα τους αναπαράγονται για ιδιωτική χρήση, όπως μέσω υπολογιστών, κινητών, τάμπλετ ή φωτοτυπιών. Όλες οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν θεσπίσει σχετικά συστήματα αποζημίωσης.
–Πού αποτυγχάνει το κυπριακό σύστημα; Η Κύπρος, παρότι αναγνωρίζει κατ’ αρχήν την υποχρέωση αποζημίωσης, δεν έχει θεσπίσει μηχανισμό για τον υπολογισμό και την καταβολή της. Το αποτέλεσμα είναι τα έργα να χρησιμοποιούνται χωρίς οι δικαιούχοι να αμείβονται, γεγονός που συνιστά ευθεία παραβίαση του ενωσιακού δικαίου και εκθέτει τη χώρα στον κίνδυνο καταδίκης. Είναι αναγκαίο οι αρμόδιες αρχές να προχωρήσουν άμεσα στην εισαγωγή του θεσμού της εύλογης αμοιβής και στην Κύπρο. Ανάλογο έλλειμμα παρατηρείται και στον δανεισμό βιβλίων από δημόσιες βιβλιοθήκες. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η σχετική αμοιβή καταβάλλεται κεντρικά από το κράτος, ενώ στην Κύπρο οι συγγραφείς εξακολουθούν να μην αποζημιώνονται. Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες, μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει ουσιαστική ανταπόκριση.
–Η υποβάθμιση της αξίας του πνευματικού έργου συνδέεται με μια γενικότερη κρίση στην εποχή μας; Η έλλειψη προστασίας, ιδίως του δημοσιογραφικού περιεχομένου, σε συνδυασμό με την τάση τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης να υποκαθιστούν την επώνυμη δημοσιογραφική ενημέρωση, συνιστούν σοβαρή απειλή για τη λειτουργία του Τύπου και, κατ’ επέκταση, για τη Δημοκρατία. Κάθε εκδότης φέρει ευθύνη για όσα δημοσιεύει και κάθε δημοσιογράφος για όσα υπογράφει. Αν η ενημέρωση από τον Τύπο αντικατασταθεί από ενημέρωση μέσω τεχνητής νοημοσύνης, δεν θα έχουμε ενυπόγραφα άρθρα. Χωρίς υπογραφή, δεν υπάρχει λογοδοσία για το περιεχόμενο. Ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί έτσι να καταστεί επικίνδυνο εργαλείο, ιδίως όταν χρησιμοποιείται με δόλο και σκοπό την παραπληροφόρηση. Αν οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης παραμείνουν ανεξέλεγκτες, διακυβεύεται ακόμη και το ίδιο το δημοκρατικό μας πολίτευμα.
Ελεύθερα, 22.2.2026
