Η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε αρχίσει να συζητά διστακτικά το θέμα της αυτονομίας στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας πριν από τον πόλεμο κατά του Ιράν. Οι επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του ιρανικού καθεστώτος έφεραν τη συζήτηση ακόμα πιο ψηλά στην ατζέντα.
Ένα μήνα μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται υπό πίεση ως προς την αμυντική της αυτονομία. Οι απειλές Τραμπ για αποχώρηση από το ΝΑΤΟ μετατρέπονται σε καθοριστικό τεστ για τους ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς.
Η αντίδραση της ΕΕ
Λίγες ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, ο Πρόεδρος Αντόνιο Κόστα συγκάλεσε τους ηγέτες της ΕΕ στις Βρυξέλλες, τονίζοντας ότι η κρίση «αποδεικνύει για ακόμη μια φορά πόσο επείγον είναι» να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή αμυντική ετοιμότητα ως «θεμελιώδες συστατικό της στρατηγικής αυτονομίας». Το Συμβούλιο επικύρωσε τον στόχο ετοιμότητας έως το 2030, ζήτησε επιτάχυνση παραγωγής αεράμυνας, drones και διαστημικών δυνατοτήτων, ενώ το πρόγραμμα SAFE — ο νέος μηχανισμός κοινής χρηματοδότησης άμυνας — μπαίνει ήδη στη φάση εκταμίευσης με πρώτες πληρωμές τον Απρίλιο.
Η Ευρώπη λέει όχι στον Τραμπ
Ο πόλεμος στο Ιράν λειτούργησε ως άσκηση υπό πραγματικές συνθήκες για την ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία. Σειρά κρατών μελών της ΕΕ που είναι και μέλη του ΝΑΤΟ αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στον πόλεμο κατά του Ιράν. Ισπανία, Γαλλία, Γερμανία αλλά και η Ιταλία απάντησαν αρνητικά στην πρόσκληση Τραμπ για συνδρομή σε επιχειρήσεις στα Στενά Ορμούζ.
Ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επιτέθηκε ονομαστικά στη Γαλλία («οι ΗΠΑ θα θυμούνται»), χλεύασε το βρετανικό ναυτικό, κατηγόρησε την Ισπανία και υπαινίχθηκε ότι η αμερικανική αμυντική ομπρέλα δεν είναι πλέον εγγυημένη. Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο διαμήνυσε με σαφήνεια: «Αν το ΝΑΤΟ σημαίνει απλώς ότι εμείς υπερασπιζόμαστε την Ευρώπη αλλά εκείνοι μάς αρνούνται βάσεις, αυτό θα πρέπει να επανεξεταστεί.» Σύμφωνα με πληροφορίες, το Πεντάγωνο εξετάζει ακόμα και την παραίτηση από τον ρόλο του Ανώτατου Συμμάχου Διοικητή στην Ευρώπη — ιστορικά αμερικανικό προνόμιο από το 1951.
Τα διλήμματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη είναι σαφή: αν συμπαρασταθεί στις ΗΠΑ, νομιμοποιεί έναν πόλεμο που χαρακτηρίζει παράνομο. Αν αρνηθεί, κινδυνεύει να χάσει την αμερικανική ασπίδα — ακριβώς τη στιγμή που η Ρωσία παραμένει απειλή στα ανατολικά της σύνορα.
Φιλοδοξία και πραγματικότητα
Αναλυτές διακρίνουν ωστόσο μια ουσιαστική ασυμμετρία μεταξύ φιλοδοξίας και πραγματικότητας. Η ΕΕ έχει ένα στρατηγικό όραμα: η Στρατηγική Πυξίδα, ο οδικός χάρτης ετοιμότητας έως το 2030. Μόλις πρόσφατα αρχίζει να έχει και τα χρήματα, μέσω SAFE και EDIP. Αλλά η μετατροπή της χρηματοδότησης σε πραγματικές στρατιωτικές ικανότητες απαιτεί χρόνια, ακόμα και αν η πολιτική βούληση είναι σήμερα παρούσα.
Επί του παρόντος, η ΕΕ ως σύνολο αλλά και τα κράτη μέλη που είναι και στο ΝΑΤΟ αναμένουν να δουν εάν ο Τραμπ θα κάνει συγκεκριμένες κινήσεις όσον αφορά το μέλλον της συμμαχίας. Το πιθανότερο είναι να βρεθεί μια φόρμουλα, ένας συμβιβασμός, όπως συνέβη στην περίπτωση της Γροιλανδίας.
Η ΕΕ αναγκάζεται εκ των πραγμάτων να αναζητήσει έναν συμβιβασμό με τις ΗΠΑ ή να κερδίσει χρόνο, καθώς ακόμα δεν είναι σε θέση να αυτονομηθεί αμυντικά. Χρειάζεται ακόμη πολύ χρόνο μέχρι να παράξει αμυντικές ικανότητες και να καλύψει τις δαπάνες της.
Τι σημαίνει για την Κύπρο
Όσον αφορά την Κύπρο, η χώρα έδωσε ώθηση για εντατικοποίηση του διαλόγου εντός ΕΕ για αμυντική αυτονομία. Η Κύπρος είναι από τα κράτη μέλη της Ένωσης που δεν ανήκουν στο ΝΑΤΟ. Μια συζήτηση εκτός ΝΑΤΟ που θα ενισχύει την αμυντική ικανότητα της ΕΕ θα είναι θετική για την Κύπρο, καθώς θα έχει ρόλο να παίξει.
Οι εξελίξεις αυτές δείχνουν ότι η συζήτηση για την ενεργοποίηση του άρθρου 42(7) θα είναι ψηλά στην ατζέντα του άτυπου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που θα πραγματοποιηθεί σ’ ένα 20ήμερο στη Λευκωσία.
