Δημήτρης Παμπόρης, Ο Ενετός της Αμμοχώστου. Εκδόσεις Τελεία, 22021
Το ιστορικό μυθιστόρημα του Δημήτρη Παμπόρη μάς καθηλώνει, άνευ υπερβολής, με την αισθαντική ευρηματικότητα της πλοκής του από το προανάκρουσμα της σπειροειδούς, όπως και της ευθύγραμμης ανέλιξης των δρώμενων μέχρι την απρόσμενη κορύφωσή τους. Η πειστική εξεικόνιση της συνεκτικής αποτύπωσης και της εύληπτης απόδοσής τους δεν είναι τυχαία, εφόσον εδράζεται στη νοηματική συγκρότηση του λόγου, στη ρέουσα αφηγηματική καλλιέπεια και την εμπνευσμένη σύζευξη της Ιστορίας με τη μυθοποιητική της δύναμη όχι μόνο από τον ευπαίδευτο φιλόλογο αλλά και τον χαρισματικό λογοτέχνη της ευφάνταστης δημιουργικής γραφίδας. Ενδεικτικό το συγγραφικό του πόνημα, του οποίου το έναυσμα πυροδότησε, αναφέρει ο ίδιος, ένα σπάνιο νόμισμα κοπής και κυκλοφορίας στην Κύπρο «υπέρ της διάσωσης του βασιλείου της» την πολεμική περίοδο του 1570-1571. Παρατίθενται οι δύο του όψεις, που μαζί με τον εικονογραφημένο Ενετικό χάρτη του 1566 στοιχειοθετούν εμβληματικά τις ακροτελεύτιες σελίδες.
Οι στέρεοι δομικοί άξονες μιας οιονεί επικολυρικής εξιστόρησης, στη διαλεκτική πολέμου-έρωτα, δεν παραστατικοποιούν απλώς με υποβλητικούς σκηνικούς ρυθμούς και έντονη κινηματογραφική δράση τα πραγματικά έως υπαρκτά γεγονότα κατά το δυνατόν γενέσθαι, το εικός και το αναγκαίον. Συνυφαίνουν, συγχρόνως, το νήμα της ιστορικής πραγματικότητας με τα αλλεπάλληλα επεισοδιακά στιγμιότυπα της μυθοπλασίας στις τοποχρονικές τους διαστάσεις, τους εναλλασσόμενους διαλόγους των παροντικών διηγήσεων με τις εγκιβωτισμένες αναδιηγήσεις παρελθοντικών συμβάντων και τη μέθεξη των αξιομνημόνευτων μορφών με τους κεντρικούς μυθιστορηματικούς ήρωες. Προϊδεαστική η σκηνογραφία της Αμμοχώστου με τους σκοπούς και τις περιπολίες στα τείχη μπροστά στο λιμάνι και τις νεοεισερχόμενες Βενετσιάνικες νάβες, που προοικονομούν τους ετεροχρονισμένους συνειρμούς της αναμενόμενης βοήθειας από τις μητέρες πατρίδες, καθώς και της επαναληπτικής άλωσης της περιώνυμης πόλης από τον ίδιο κατακτητή. Την επώδυνη αντιστοιχία προοιωνίζεται ευστόχως η ρήση του Κικέρωνα στην προμετωπίδα του βιβλίου: «Φως της αλήθειας, μάρτυρας των καιρών, δάσκαλος της ζωής είναι η ιστορία». Στην αναλογική, μάλιστα, εκδοχή της αλγεινής της ανακύκλησης.
Στον πρωταγωνιστικό ρόλο ο Ενετός λοχαγός Ντομένικο Σαλβίνι, έχοντας πιστό σύντροφο τον συμπολεμιστή και αρχαιότερο υπαξιωματικό του ονόματι Λορέντζο Ντονάτο. Πλην των αναφορών στην Ενετική και Οθωμανική ηγεσία κατά τη δεκατετράμηνη άνιση αναμέτρηση, περιλαμβανομένης της ενδεκάμηνης πολιορκίας, όπως επί παραδείγματι στον ηρωομάρτυρα καπιτάνο Μαρκαντόνιο Μπραγκαντίνο, τον γενναίο αρχιστράτηγο Αστόρε Μπαλιόνι, τον σερδάρη Λαλά Μουσταφά και τον αρχηγό της Τουρκικής αρμάδας Πιαλή Πασά, όλα τα κύρια και δευτερεύοντα μυθιστορηματικά πρόσωπα είναι, ασφαλώς, φανταστικά· ουδόλως όμως ψευδεπίγραφοι άψυχοι χαρακτήρες, αποπνέοντας, αντιθέτως, την εντυπωσιακή πειθώ της διεισδυτικής ψυχογράφησης και της πραγματολογικής αληθοφάνειας μέσα σε μιαν ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα, που χαρτογραφείται με ζωηρά χρώματα και ανάγλυφες περιγραφικές λεπτομέρειες τόσο κατά τις παραμονές όσο και κατά τη διάρκεια των σφοδρών μαχών πάνω στις επάλξεις και κάτω από τους προμαχώνες του απόρθητου μέχρι τότε Ενετικού τείχους μεταξύ πολιορκητών και πολιορκουμένων. Τα σύντομα διαδραματισθέντα στη Λευκωσία και τα εκτενέστερα ζωντανά δρώμενα στην Αμμόχωστο απηχούν καταγραφές βιωματικών χρονικών. Εξάλλου, ο συγγραφέας στο επεξηγηματικό του σημείωμα, που επιτάσσεται των 335 σελίδων του μυθιστορήματος επισημαίνει σε σχέση με τη σχολαστική, προφανώς, εντρύφηση στις αρχειακές πηγές δημοσιευμένων μαρτυριών και μιας πληθώρας παλαιότερων είτε νεώτερων μελετών ότι «οι άφθονες πληροφορίες βρίθουν ασαφειών και ελάχιστα γεγονότα της σύρραξης περιγράφονται κατά τον ίδιο τρόπο ή χρονολογούνται με ακρίβεια».
Το αδιάπτωτο επίσης αναγνωστικό ενδιαφέρον ελκύουν η εκδίπλωση των δεινών στη Λευκωσία μετά την ολιγοήμερη πολιορκία και την παράδοσή της, τον αποκεφαλισμό του τοποτηρητή της Νικολό Ντάντολο, τους σφαγιασμούς και την αιχμαλωσία χιλιάδων κατοίκων της, καθώς και οι περιπέτειες διαφυγής προς την Αμμόχωστο της σθεναρής αντίστασης μέσα από τα χωριά στις νότιες παρυφές του Πενταδακτύλου και της Μεσαορίας. Ωστόσο, με δυσθυμία παρακολουθούμε τις στιχομυθίες για την πτώση της Κερύνειας μετά από προδοσία, τον προσηλυτισμό χριστιανών και τη διχαστική Τουρκική τακτική με κτηματικές ανταμοιβές. Το Μακιαβελικό «Διαίρει και βασίλευε» προσφυώς ανακαλεί το διαχρονικό επί της Κύπρου Βρετανικό δόγμα. Σε αντιπαράθεση τα φιλελεύθερα πατριωτικά αισθήματα της πλειονότητας των Κυπρίων με επικεφαλής τους Συγκλητικούς αυτόχθονες ευγενείς κατά των εισβολέων, που ενσαρκώνουν οι δύο Ενετοί. Αξιοσημείωτο το παρένθετο επεισόδιο της συνάντησής τους με τον βουνίσιο γερακάρη, ιχνηλάτη-οδηγό στη δύσκαμπτη διαδρομή τους, που αναδεικνύει το έθιμο της εκπαίδευσης γερακιών από την εποχή της Φραγκοκρατίας.
Επί πλέον, συναρπάζει τον αναγνώστη η περιπετειώδης ιστορία του αξιωματικού του πυροβολικού Τζιοβάνι Μαστροπιέρο, που μετά την απόπειρα δολοφονίας του από τον ξενοφοβικό κατά των Λατίνων πλούσιο πατέρα της αγαπημένης του Ελένης, θα καταφύγει στο μοναστήρι του Σταυροβουνιού, όπου με τη στοργική συμπαράσταση του μοναχού Ανδρέα θα ασπαστεί την ορθοδοξία. Μετά πάροδο χρόνων, θα καταλήξει παράξενος ερημίτης γερο-Τζανής σε έναν αθέατο βαλτότοπο της Αμμοχώστου με το μυστήριο ζαφειρένιο ξίφος και τη θετή του κόρη Μαγδαλένα, σωστή αμαζόνα και εκπαιδευμένη στη ξιφασκία, την οποία και θα ερωτευτεί παράφορα ο Σαλβίνι. Για να αποκαλυφθεί εν τέλει ότι είναι ο άγνωστος γιος του Τζιοβάνι-Τζανή. Πριν την άφιξη στη Βενετία, για να συναντηθεί με τις δυο γυναίκες της ζωής του, αλληγορικός ο συμβολισμός της περιδιάβασής του στην Κωνσταντινούπολη της άλλοτε κραταιάς Βυζαντινής αυτοκρατορίας και της μετέπειτα παρακμής με αρχή του τέλους τους Σταυροφόρους και αποκορύφωμα την εκπόρθησή της από τους Οθωμανούς.
Ένα συγκλονιστικό ταξίδι στον χρόνο, ύμνος στην πραγματική φιλία και τον έρωτα, συνοψίζεται μεταξύ άλλων στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Αλλά, θα πρόσθετα, και ωδή στην αγωνιστική επίμονη θέληση Ενετών και Κυπρίων να κρατήσουν την πόλη μέχρις εσχάτων και έως τη στιγμή που έπεσε στα βάναυσα χέρια των Τούρκων, κατόπιν των διαψευσμένων υποσχέσεων της Γαληνοτάτης και της Ιεράς Συμμαχίας. Καίριο το δριμύ κατηγορώ, που διαμηνύει «Ο Ενετός της Αμμοχώστου», παραπέμποντας στην πρώτη και τη δεύτερη Τουρκοκρατία της, από το δράμα του 1571 στη συνεχιζόμενη τραγωδία του 1974.
Φιλελεύθερος 16.3.2026
