Νίκος Παναγιώτου. Θησαύρισμα. Στοιχεία σταχυολογηθέντα από Κυπριακές Εφημερίδες (1879-1962) Τόμοι Α΄+Β΄. Ιδιωτική Έκδοση 2025
Το μνημειώδες πόνημα του ευπαίδευτου Φιλολόγου και εμβριθούς βιβλιογράφου, του ακαταπόνητου ερευνητή-μελετητή και του πολυγραφότατου συγγραφέως Δρος Νίκου Παναγιώτου ευστόχως απηχεί τον τίτλο του, καθώς αποθησαυρίζει πλειάδα πολύτιμων πληροφοριών σε σχέση με κομβικά ιστορικά γεγονότα και πολυσχιδή πολιτισμικά δρώμενα στις κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις και τις οικονομικές συνθήκες της εξελικτικής τους πορείας, όπως καταγράφονται στις Κυπριακές Εφημερίδες επί οκτώ δεκαετίες. Τα χρονολογικά ορόσημα 1879 και 1962 για την αναδίφηση, την επιλεκτική σταχυολόγηση και τη σχολιαστική αποτύπωση των ποικιλώνυμης ενδιαφέρουσας ύλης λημμάτων οριοθετούν τη συστηματική έκδοση στη Λάρνακα της πρώτης εφημερίδας «Νέον Κίτιον» από τον πρωτεργάτη του Κυπριακού Τύπου Θεόδουλο Κωνσταντινίδη κατά το δεύτερο έτος της Αγγλοκρατίας στην Κύπρο, καθώς και τις απαρχές της νεόδμητης Κυπριακής Δημοκρατίας.
Στη διαφωτιστική εισαγωγή του δίτομου έργου, που σύγκειται από 1437 υπομνηματισμένες και ευρετηριασμένες σελίδες, ο εφημεριδοδίφης συγγραφέας διασαφηνίζοντας τη δομική του συνάρθρωση και τις προδιαγραφές παρουσίασης των δημοσιευμάτων στη θεματική τους κατηγοριοποίηση, επισημαίνει ότι δεν περιορίστηκε σε βιβλιογραφικές αναφορές, αλλά έχοντας μελετήσει 36 εφημερίδες, εντρύφησε ιδίως στους αιτιογενείς παράγοντες, που συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της Κυπριακής πραγματικότητας σε πλείστες όσες εκφάνσεις του πολιτισμικού της γίγνεσθαι κατά την εν λόγω περίοδο.
Εκτός από το εισαγωγικό Μέρος Α΄, που περιλαμβάνει πίνακες των εφημερίδων κατά έτη, κατά τα οποία ερευνήθηκε η καθεμιά και που συναριθμούνται σε 183 επισκέψεις, όπως και η περιγραφή της ταυτότητας των εφημερίδων αυτών, το εκτενέστερο Μέρος Β΄ του πρώτου τόμου αφορά σε αρθρογραφία και ειδησεογραφία, που αναδεικνύει μεταξύ άλλων την πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση στη νήσο, πολυεπίπεδες δράσεις, επαγγελματικές και κοινωφελείς δραστηριότητες, αξιόλογα συμβάντα στις κατά πόλεις τοπικές κοινωνίες και προσωπικότητες, των οποίων οι δημιουργικές ενασχολήσεις σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την Κύπρο τής υπό εξέταση μεταιχμιακής εποχής.
Ο δεύτερος τόμος συγκροτεί στο επίσης εκτενές Μέρος Γ΄ τις Καταγραφές, που επιμερίζονται σε άρθρα γνώμης και περιεκτικά ενημερωτικά σημειώματα για τα τότε φλέγοντα ώς επί το πλείστον εθνικά, εκπαιδευτικά, εκκλησιαστικά και κοινωνικά ζητήματα, προβλήματα αρχαιοκαπηλίας, τοκογλυφίας, κλεψιτυπίας, εγκληματικότητας και παράνομων εμπορικών συναλλαγών, χωρίς να παραλείπονται από τις στήλες των εφημερίδων χρονογραφήματα, κριτικές βιβλίων, θεατρικών παραστάσεων και συναυλιών, ποιητικά και πεζά λογοτεχνικά κείμενα. Η ενότητα «Πρόσωπα» αναφέρεται κατ’ αλφαβητική σειρά στους τακτικούς αρθρογράφους είτε σε έκτακτους συνεργάτες, παραθέτοντας τα άρθρα τους με τον τίτλο, τη χρονολογία έκδοσης και τη σελίδα των εφημερίδων όπου δημοσιεύονται είτε μνημονεύονται εξέχουσες μορφές της παγκόσμιας Ιστορίας και Λογοτεχνίας ένεκα δημοσίευσης βιογραφικών δοκιμίων ή μεταφράσεις από το έργο τους. Στο ακροτελεύτιο κεφάλαιο «Ποικίλα Άλλα» κατατάσσονται εξ ίσου αξιοσημείωτα δημοσιεύματα, που ενημερώνουν για νέες εκδόσεις Ελληνικών εντύπων, Αγγλοελληνικών και Τουρκοκυπριακών εφημερίδων, ίδρυση και λειτουργία Ιδιωτικών Σχολών, Δημόσια Εκπαιδευτήρια και Βιβλιοθήκες, Σωματεία, Συλλόγους, Ομίλους, Συνδέσμους και Αναγνωστήρια, Φιλαρμονικές και Φιλανθρωπικά ιδρύματα, Μονές και Μητροπόλεις, Συνεργατικά και Τραπεζικά Ιδρύματα, διαφημίσεις, εκδηλώσεις, συλλαλητήρια, εθνικούς εορτασμούς και πανηγύρεις με έμφαση στον Κατακλυσμό, έθιμα και λαογραφικές παραδόσεις, επιδημίες, δίκες, εγκλήματα και θανατικές καταδίκες, αντιδράσεις κατά της εγκατάστασης Εβραίων στην Κύπρο είτε κατά της Εβραιοφοβίας, βιοτεχνίες και επαγγελματικά υποστατικά, ειδήσεις περί εμπορικής και επιβατικής ναυσιπλοΐας, θαλάσσιας και χερσαίας συγκοινωνίας, εκκλήσεις για έρανο υπέρ των Μικρασιατών, άφιξη του ευδρόμου «Μιαούλης» και τόσα άλλα που μας εκπλήσσουν ή μας προβληματίζουν για την παρεμφερή διαχρονική τους συνέχεια.
Από τα σχολιασμένα δημοσιεύματα του πρώτου τόμου επιλέγουμε ενδεικτικά τις κριτικές προσεγγίσεις εφημερίδων με καταγγελτικούς τόνους διαμαρτυρίας κατά της Αγγλικής διακυβέρνησης ένεκα της αμετάθετης σκληρής πολιτικής της έναντι των Ελλήνων της Κύπρου, που βίωναν τις δυσμενείς κοινωνικές της συνέπειες υπό συνθήκες ένδειας, καταπίεσης και ανελευθερίας κατά τους μεταβατικούς ιδίως χρόνους από την Τουρκοκρατία στην Αγγλοκρατία. Συγκεκριμένα, ενώ εφημερίδες καλωσόριζαν τον νέο Αρμοστή Στορρς «με τα καλύτερα των αισθημάτων, λόγω κυρίως της κλασικής του παιδείας», εξηγεί ο σχολιογράφος του «Θησαυρίσματος», εντούτοις, η εφημερίδα «Χρόνος» της Λεμεσού ενίστατο δριμέως, αφυπνίζοντας τους αναγνώστες: «Και εφαντάσθημεν οι δουλοπρεπείς και οι ανόητοι ότι ήτο ποτέ δυνατόν οι ιθύνοντες την αθλίαν μας τύχην να μετανοήσουν διά την άδικον και εγκληματικήν συμπεριφοράν προς τον τόπον μας, τον οποίον καταπατούν ασπλάχνως εκμεταλλευόμενοι αγρίως επί ήμισυ αιώνα». Στον προϊδεασμό επίσης αποσπασμάτων άρθρου στην εβδομαδιαία πολιτικοσατιρική Λεμεσιανή «Σάλπιγγα» η τακτική των Άγγλων παρομοιάζεται με «περδικοπάνι, το οποίο χρησιμοποιούσαν οι Κύπριοι κυνηγοί, για να ελκύουν και μαγνητίζουν τα περδίκια, ώστε εξαπατώντας τα να τα σκοτώνουν.».
Η παθογένεια σωρείας εγκληματικών ενεργειών οπλίζει τους αρθρογράφους να καταφέρονται εναντίον της Κυβέρνησης, ειδικότερα κατά της αστυνομίας για την ανεπαρκή ανταπόκριση στις υποχρεώσεις της. Εύγλωττη και πνευματώδης η αναδημοσίευση άρθρου του πολιτευτή Ν. Κλ. Λανίτη από τον Αθηναϊκό «Αγώνα» στη «Αλήθεια» της Λεμεσού τον Αύγουστο του 1902: «[…] δεν είναι ασύνηθες θέαμα η θέα αστυνομικών υπαλλήλων εν τω εδωλίω του κατηγορουμένου. Πρώην Αρμοστής ερωτήσας μουχτάρην τινά εάν το χωρίον του είχε κακούργους, έλαβε την εξής χαρακτηριστική απάντησιν “δόξα σοι ο Θεός Εξοχότατε, είχαμε δυο και αυτοί εγράφησαν ζαπτιέδες”». Όχι μόνο η ακαταλληλότητα αστυνομικών κατακρίνεται, αλλά σε άλλο δημοσίευμα το Κτηματολόγιο προσδιορίζεται ως «στάβλος του Αυγεία».
Ως προς τη γλωσσική παιδεία και γενικότερα το υποβαθμισμένο μορφωτικό επίπεδο του λαού αρθρογράφοι επιρρίπτουν ευθύνες στην έλλειψη φιλολόγων, που χαρακτηρίζεται «επιβλαβής εις εν έθνος» και καθ’ υπερβολήν οίστρου αλλά όχι άνευ ουσίας κρίνονται για την εποχή «γνωμοδότες επί παντός αναφυομένου ζητήματος». Το πρόβλημα αφ’ ετέρου οφείλεται στη γλαφυρή καθαρεύουσα των εφημερίδων, απρόσιτη όμως από το ευρύ κοινό για το οποίο προορίζονται. Ο Μενέλαος Φραγκούδης, «πραγματικός απόστολος του διαφωτισμού», επισημαίνει ο Παναγιώτου, στο άρθρο του «Η γλώσσα των εφημερίδων μας» στη «Σάλπιγγα» (1893) γράφει: «μια ανθρωπινότερη γλώσσα, γλώσσα που να την καταλαβαίνει ο δύστυχος αυτός Είλωτας, π’ άλλο δεν ξέρει, παρά να σκάφτει και να πλερώνει, να πλερώνει και να σκάφτει».
Σε άλλα άρθρα-καταπέλτες, εκτός από την αφαίμαξη της βαριάς φορολογίας, την απαιδευσία και την ηθική κατάπτωση του κλήρου, μείζον πρόβλημα αποτελεί η μη αναγνώριση υπηκοότητας στους Έλληνες της Κύπρου από τους Τούρκους και με πρόσχημα τη Συνθήκη από τους Βρετανούς, όταν βρεθούν στην αλλοδαπή, καθώς και η ανίερη εκμετάλλευση κοριτσιών από χωριά της Κύπρου σε μέρη της Ανατολής, κυρίως στην Αίγυπτο, που από υπηρέτριες καταλήγουν ιερόδουλες. Ιδού η τραγική διαπίστωση της ευαίσθητης σε κοινωνικά ζητήματα εφημερίδας «Εμπρός»: «Είναι φρικτόν, αλλ’ είναι αληθές ότι η Κύπρος, όπως προμηθεύει ημιόνους διά τους στρατούς του κόσμου και επιβήτορες όνους διά τους κτηνοτροφικούς σταθμούς, τοιουτοτρόπως και προμηθεύει ιεροδούλους εις όλην την Ανατολήν».
Πέραν των ειδησεογραφικών ανταποκρίσεων και των άρθρων γνώμης, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται για το Χρονογράφημα και τους γνωστούς ή άγνωστους χρονογράφους, που έδιναν μια άλλη πνοή στις εφημερίδες των αλλοτινών καιρών.
Το «Θησαύρισμα» με τους ανεκτίμητους θησαυρούς του συνιστά σημαντικό έργο αναφοράς και πυροδοτεί το έναυσμα έρευνας σε πολλές πτυχές της πολυθεματικής του πανδαισίας.
Φιλελεύθερος 16.2.2025
